Alexandre Yersin (1863–1943) là bác sĩ, nhà vi trùng học gốc Thụy Sĩ, quốc tịch Pháp, người đã xác định được vi khuẩn gây bệnh dịch hạch năm 1894 và sống gần nửa thế kỷ ở Nha Trang, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa. Ông cũng là người châu Âu đầu tiên được ghi nhận đặt chân lên cao nguyên Lang Biang năm 1893, nơi sau này mọc lên thành phố Đà Lạt, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Ở Việt Nam, tên ông xuất hiện trên biển tên đường của nhiều thành phố, trên một viện nghiên cứu, một trường đại học và trong trí nhớ của người dân vùng biển Nha Trang. Bài này kể lại con đường dẫn ông tới Việt Nam, những việc ông làm có giấy tờ ghi rõ, những chuyện chỉ là lời kể, và những nơi bạn có thể tự đến xem.
Từ Aubonne tới phòng thí nghiệm của Pasteur
Yersin sinh ngày 22 tháng 9 năm 1863 tại Aubonne, một thị trấn nhỏ thuộc bang Vaud, Thụy Sĩ. Cha ông mất trước khi ông chào đời; mẹ nuôi ba người con và mở một trường dạy nữ sinh. Ông học y ở Lausanne, rồi sang Marburg (Đức) và cuối cùng là Paris. Tại Paris, ông vào làm ở nhóm của Émile Roux thuộc Viện Pasteur, tham gia nghiên cứu độc tố bạch hầu — công trình đặt nền cho việc chế huyết thanh chữa bệnh này. Luận án y khoa của ông bàn về bệnh lao thực nghiệm.
Năm 1889 ông nhập quốc tịch Pháp, điều kiện để hành nghề y ở Pháp và các thuộc địa. Đây là chỗ nhiều bài viết phổ thông ghi lẫn: ông không phải người Pháp từ lúc sinh ra, mà là người Thụy Sĩ đổi quốc tịch khi đã trưởng thành.
Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là ngay khi sự nghiệp trong phòng thí nghiệm đang thuận lợi, Yersin lại xin đi làm bác sĩ trên tàu của hãng Messageries Maritimes, chạy tuyến Sài Gòn – Manila rồi Sài Gòn – Hải Phòng. Thư từ gửi về gia đình, được các nhà nghiên cứu tiểu sử trích dẫn, cho thấy ông muốn đi, muốn tự mình khảo sát những vùng chưa được vẽ bản đồ. Chuyến tàu dọc bờ biển miền Trung đã cho ông thấy Nha Trang lần đầu.
Những chuyến thám hiểm và cao nguyên Lang Biang năm 1893
Đi bộ qua vùng chưa có đường. Trong khoảng 1890–1894, Yersin thực hiện nhiều chuyến khảo sát từ bờ biển Trung Kỳ vào vùng núi và cao nguyên phía tây, có chuyến đi tới tận vùng sông Mê Kông. Ông mang theo dụng cụ đo đạc, ghi chép độ cao, sông suối, làng người bản địa, và gửi báo cáo về cho chính quyền thời đó.
Ngày đặt chân lên Lang Biang. Các nguồn phổ biến ghi ngày 21 tháng 6 năm 1893 là lúc ông lên tới cao nguyên Lang Biang. Ông ghi nhận khí hậu mát, đất rộng, và về sau đề xuất nơi đây có thể làm chỗ nghỉ dưỡng cho người châu Âu. Đề xuất ấy, cộng với khảo sát của những người đi sau, dẫn tới việc lập trạm rồi thành phố Đà Lạt vào những thập niên kế tiếp.
Không phải "người lập ra Đà Lạt" theo nghĩa đen. Yersin là người phát hiện và đề xuất. Việc quy hoạch, xây đường, xây dựng thành phố là công của nhiều kỹ sư, kiến trúc sư, phu làm đường và cư dân bản địa trong mấy chục năm sau. Nói gọn "Yersin lập ra Đà Lạt" là đơn giản hoá một quá trình dài.
Người bản địa dẫn đường. Các chuyến đi của ông đều có người địa phương dẫn đường, khuân vác và làm thông ngôn. Tên của phần lớn họ không còn trong tài liệu, nhưng không có họ thì không có bản đồ nào được vẽ ra.
Hồng Kông 1894: trực khuẩn dịch hạch
Năm 1894, dịch hạch bùng phát ở Vân Nam rồi lan xuống Quảng Châu và Hồng Kông, gây tử vong lớn. Viện Pasteur cử Yersin sang Hồng Kông. Ông tới nơi vào tháng 6 năm 1894 và gặp khó khăn ngay: nhóm của nhà khoa học Nhật Bản Kitasato Shibasaburō đến trước, được bệnh viện dành ưu tiên tiếp cận thi thể người bệnh. Yersin dựng một lều tre và rơm làm phòng thí nghiệm tạm, tự xoay xở để lấy mẫu từ hạch của người mất.
Từ những mẫu đó ông mô tả một trực khuẩn, nuôi cấy được và gây bệnh được trên chuột. Báo cáo của ông được Viện Hàn lâm Khoa học Pháp công bố ngay trong năm 1894. Kitasato cũng công bố một vi khuẩn gần như đồng thời; về sau giới vi sinh vật học nhìn nhận mô tả của Yersin chính xác hơn, và năm 1944, sau khi ông mất, vi khuẩn được đặt tên chính thức là Yersinia pestis. Cách viết cân bằng là: hai nhóm cùng làm, mô tả của Yersin là mô tả được giữ lại.
Một chi tiết hay bị kể nhầm: Yersin không phát hiện ra rằng bọ chét truyền bệnh dịch hạch. Phát hiện đó thuộc về Paul-Louis Simond, cũng của Viện Pasteur, vài năm sau. Yersin có nghi ngờ vai trò của chuột trong dịch, nhưng cơ chế truyền qua bọ chét là công trình của người khác.
Nha Trang: phòng thí nghiệm, trang trại và những cây trồng mới
Sau Hồng Kông, Yersin chọn Nha Trang làm nơi đặt cơ sở. Phòng thí nghiệm ông dựng ở đây về sau trở thành Viện Pasteur Nha Trang. Bảng dưới gom những việc chính có ghi chép tương đối rõ:
| Việc | Thời gian (theo tài liệu phổ biến) | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|
| Lập phòng thí nghiệm ở Nha Trang, sản xuất huyết thanh | Từ năm 1895 | Ban đầu chủ yếu phục vụ chế huyết thanh chống dịch hạch; về sau mở rộng sang bệnh gia súc |
| Trang trại thực nghiệm ở Suối Dầu | Cuối thập niên 1890 | Nuôi gia súc lấy huyết thanh, trồng thử cây công nghiệp; nay thuộc tỉnh Khánh Hòa |
| Trồng thử cây cao su | Cuối thế kỷ 19 | Ông là một trong những người đầu tiên trồng thử cao su ở Đông Dương, không phải người duy nhất |
| Trồng cây canh-ki-na lấy quinine | Từ thập niên 1910 | Ở Hòn Bà (Khánh Hòa) và vùng Di Linh (Lâm Đồng), để chữa sốt rét |
| Hiệu trưởng đầu tiên Trường Y khoa Hà Nội | Từ năm 1902, trong vài năm | Tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội ngày nay |
Đọc bảng này bạn nên giữ một nguyên tắc: năm tháng ghi ở cột giữa là mốc phổ biến trong sách tiểu sử; một số mốc, như năm bắt đầu trồng canh-ki-na ở Hòn Bà, giữa các tài liệu có lệch vài năm. Khi cần chính xác, hãy tra tài liệu lưu trữ của Viện Pasteur hoặc sách tiểu sử có chú thích nguồn.
Riêng chuyện kinh doanh cao su, một phần thu nhập từ đó được dùng nuôi phòng thí nghiệm. Đây là điều sách tiểu sử ghi khá thống nhất, cho thấy ông làm khoa học trong điều kiện ngân sách eo hẹp.
Đời thường ở Nha Trang và những chuyện được kể lại
Yersin không lập gia đình. Những năm cuối đời ông sống trong ngôi nhà gần biển ở Nha Trang, quan tâm tới thiên văn, khí tượng, nuôi gà, trồng cây, sửa máy móc. Ông có kính thiên văn, ghi chép thời tiết đều đặn và được kể là có thói quen giúp ngư dân đoán thời tiết trước khi ra khơi. Chi tiết cuối cùng là lời kể của người địa phương được nhắc lại nhiều lần, giai thoại chứ không phải điều có văn bản xác nhận.
Người dân Nha Trang xưa gọi ông là "ông Năm". Có hai cách giải thích được lưu truyền: một cho rằng vì bộ quân phục ông mặc có năm vạch, một cho rằng vì cấp bậc trong ngạch y tế của ông. Cả hai đều là lời kể; điều chắc chắn chỉ là cách gọi ấy có thật và còn được nhắc tới hôm nay.
Cũng có những câu chuyện về việc ông khám chữa không lấy tiền cho người nghèo, hay việc ông dặn trước nơi chôn cất. Phần sau có cơ sở hơn: ông mất ngày 1 tháng 3 năm 1943 tại Nha Trang, và được an táng ở Suối Dầu theo nguyện vọng, trên một khu đồi thuộc trang trại cũ. Những chuyện khác bạn có thể đọc như chân dung đạo đức người dân giữ lại về ông, nhưng không nên trích như sử liệu.
Dấu tích hôm nay: nơi bạn có thể tự đến xem
Phần lớn dấu tích của Yersin tập trung ở Khánh Hòa và Lâm Đồng. Những nơi dưới đây đều có thật và mở cửa cho khách tham quan ở những mức khác nhau; giờ mở cửa thay đổi theo từng năm nên bạn nên hỏi trước.
- Bảo tàng Alexandre Yersin trong khuôn viên Viện Pasteur Nha Trang: trưng bày dụng cụ thí nghiệm, kính thiên văn, sách, thư từ và đồ dùng cá nhân của ông.
- Mộ Yersin ở Suối Dầu, tỉnh Khánh Hòa: ngôi mộ đơn giản trên đồi, gần đó có một am thờ do người dân lập, cho thấy cách người địa phương tưởng nhớ ông.
- Khu nghỉ Hòn Bà, Khánh Hòa: nơi ông dựng nhà và trồng thử canh-ki-na; ngôi nhà gỗ đã được làm lại để phục vụ tham quan.
- Viện Pasteur Nha Trang: hậu thân của phòng thí nghiệm ông lập, nay là viện nghiên cứu y tế dự phòng của khu vực.
- Tên đường và tên trường: đường Yersin có ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Nha Trang, Đà Lạt; ở Đà Lạt còn có một trường đại học mang tên ông và ngôi trường cũ thời Pháp từng mang tên ông.
Khi đến các nơi này, bạn sẽ thấy cách tưởng nhớ Yersin ở Việt Nam mang màu sắc rất riêng: vừa trang trọng như một nhà khoa học, vừa gần gũi như một người hàng xóm. Đó là điều hiếm gặp với người nước ngoài sống ở đây thời thuộc địa.
Đọc thêm về Yersin ở loại nguồn nào
Nếu chỉ đọc một cuốn, bạn nên tìm một bản tiểu sử có chú thích nguồn từ thư từ và lưu trữ của Viện Pasteur. Tiểu sử của Henri H. Mollaret và Jacqueline Brossollet là công trình được giới nghiên cứu dẫn nhiều; tiểu thuyết Peste & Choléra của Patrick Deville là văn chương, đọc để cảm chứ không để trích sự kiện.
Ở Việt Nam, Viện Pasteur Nha Trang và các hội thảo kỷ niệm đã in nhiều tài liệu tiếng Việt về ông. Báo chí địa phương Khánh Hòa và Lâm Đồng có nhiều bài, nhưng chất lượng không đều: không ít bài lặp lại những câu như "Yersin lập ra Đà Lạt" hay "Yersin tìm ra bọ chét truyền dịch hạch" mà bài này đã chỉ ra là không chính xác.
Khi gặp một câu trích được cho là của Yersin trên mạng, hãy hỏi câu đó nằm trong thư nào, gửi cho ai, năm nào. Nhiều "câu nói nổi tiếng" lan truyền không có xuất xứ. Cách an toàn nhất là kể lại việc ông làm, thay vì dựa vào lời ông được cho là đã nói.
Câu hỏi thường gặp
Alexandre Yersin là người nước nào?
Yersin sinh ra ở Thụy Sĩ năm 1863 và nhập quốc tịch Pháp năm 1889. Vì vậy cả hai cách nói "người Thụy Sĩ" và "người Pháp" đều có lý do, nhưng cách chính xác nhất là bác sĩ gốc Thụy Sĩ, quốc tịch Pháp, sống và làm việc phần lớn đời mình ở Nha Trang.
Yersin có phải người lập ra Đà Lạt không?
Ông là người châu Âu đầu tiên được ghi nhận lên tới cao nguyên Lang Biang năm 1893 và đã đề xuất nơi đây làm chỗ nghỉ dưỡng. Thành phố Đà Lạt được quy hoạch và xây dựng trong nhiều thập niên sau bởi nhiều người khác, nên gọi ông là người phát hiện thì đúng hơn là người lập ra.
Ai thật sự tìm ra vi khuẩn dịch hạch, Yersin hay Kitasato?
Cả hai cùng làm ở Hồng Kông năm 1894 và công bố gần như đồng thời. Mô tả của Yersin được giới vi sinh vật học về sau nhìn nhận là chính xác hơn, và vi khuẩn mang tên ông từ năm 1944. Cách nói cân bằng là ghi nhận cả hai nhóm.
Mộ Yersin ở đâu và có tham quan được không?
Mộ ông ở vùng Suối Dầu, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa, cách trung tâm Nha Trang khoảng vài chục cây số về phía nam. Khu mộ mở cho khách viếng; nên đi vào ban ngày, ăn mặc lịch sự và giữ yên tĩnh vì đây là nơi người dân địa phương vẫn đến thắp hương tưởng nhớ.
Vì sao người Nha Trang gọi Yersin là ông Năm?
Có hai cách giải thích được truyền lại: do bộ quân phục có năm vạch hoặc do cấp bậc trong ngạch y tế. Chưa có văn bản nào xác nhận dứt khoát cách nào đúng, nên khi viết bạn chỉ nên ghi đây là cách gọi dân gian và nêu cả hai giả thuyết.
Có thể xem đồ dùng của Yersin ở đâu?
Bảo tàng Alexandre Yersin trong Viện Pasteur Nha Trang lưu giữ kính thiên văn, dụng cụ thí nghiệm, sách và thư từ của ông. Bảo tàng nhỏ, đi trong khoảng một giờ là đủ; nên hỏi giờ mở cửa trước vì đây là một phần của cơ quan nghiên cứu đang hoạt động.