DanhVong.comDanh Vọng
Người nước ngoài gắn bó với Việt Nam

Alexandre de Rhodes và chữ quốc ngữ: cuốn từ điển 1651 và công sức của nhiều người

Alexandre de Rhodes (1593–1660) và chữ quốc ngữ: ông đến Đàng Trong, Đàng Ngoài ra sao, từ điển Việt – Bồ – La 1651 gồm gì, và ai đã cùng góp công.

Close-up of an aged leather-bound volume lying closed on a carved wooden table in a dim Hoi An merchant house, quill and inkwell beside it, candlelight, shallow depth of field

Alexandre de Rhodes (1593–1660) là giáo sĩ Dòng Tên người Avignon, sống ở Việt Nam nhiều đợt từ năm 1624 tới 1645 và là tác giả cuốn từ điển Việt – Bồ Đào Nha – Latinh in tại Rome năm 1651, công trình in sớm nhất còn lại ghi tiếng Việt bằng chữ cái Latinh một cách có hệ thống.

Ông thường được gọi là "cha đẻ chữ quốc ngữ". Cách gọi ấy dễ nhớ nhưng chưa đủ: chữ quốc ngữ là kết quả của nhiều giáo sĩ người Bồ Đào Nha, Ý, Pháp cùng những người Việt đã dạy họ tiếng nói, và phải thêm gần ba thế kỷ nữa mới trở thành chữ viết phổ thông. Bài này kể đúng phần việc của de Rhodes, đặt cạnh phần việc của những người khác.

Vì sao một giáo sĩ người Avignon tới Đàng Trong

De Rhodes sinh ở Avignon, vùng đất khi đó thuộc quyền Giáo hoàng, nay thuộc nước Pháp. Phần lớn tài liệu ghi năm sinh 1593, có tài liệu ghi 1591. Ông vào Dòng Tên ở Rome năm 1612 và xin được đi truyền giáo ở châu Á. Thế kỷ 17, các giáo sĩ Dòng Tên thường được đào tạo ngôn ngữ kỹ, vì phương pháp của dòng là học tiếng bản địa để giao tiếp, thay vì dựa vào thông ngôn.

Ông tới Ma Cao năm 1623 và đến Đàng Trong, vùng do các chúa Nguyễn cai quản, vào cuối năm 1624. Ở đây ông học tiếng Việt chủ yếu tại Thanh Chiêm, khi đó là nơi đặt dinh trấn Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau đợt sắp xếp 7/2025. Thầy dạy tiếng Việt của ông là Francisco de Pina, giáo sĩ người Bồ Đào Nha đã nói thạo tiếng Việt, cùng những người Việt sống quanh đó.

Một chi tiết hay được kể: lúc mới đến, de Rhodes nghe tiếng Việt như tiếng chim hót vì các thanh điệu, và tưởng không bao giờ học nổi. Sau đó nhờ học kỹ, ông có thể giảng bằng tiếng Việt sau khoảng nửa năm. Đây là điều chính ông kể lại trong sách viết về sau, nên chỉ nên ghi là "theo lời tự thuật của ông".

Hành trình ở Việt Nam qua các mốc

De Rhodes không ở Việt Nam liên tục mà nhiều đợt, xen giữa là những năm ở Ma Cao. Các mốc dưới đây là mốc phổ biến trong tiểu sử:

Thời gianNơiGhi chú
Cuối 1624 – 1626Đàng Trong (Thanh Chiêm, Hội An…)Học tiếng Việt với Francisco de Pina; Thanh Chiêm và Hội An nay thuộc Đà Nẵng
1627 – 1630Đàng Ngoài (Kẻ Chợ – Thăng Long)Cập bến vùng Thanh Hóa rồi ra kinh đô, nay là Hà Nội; bị trục xuất năm 1630
1630 – 1640Ma CaoDạy học, tiếp tục ghi chép tiếng Việt
1640 – 1645Đàng Trong, nhiều chuyếnRời hẳn Việt Nam năm 1645
1649 – 1654Rome và châu ÂuIn sách năm 1651
1655 – 1660Ba Tư (Iran ngày nay)Mất tại Isfahan năm 1660

Các năm này đến từ tự thuật của de Rhodes và lưu trữ của Dòng Tên, được giới sử học dẫn lại khá thống nhất. Ngày tháng cụ thể từng đợt có xê dịch giữa các sách; khi viết, ghi năm là đủ.

Những lần bị trục xuất gắn với chính sách của chính quyền hai Đàng thời đó đối với việc truyền đạo. Bài này không đi sâu chuyện tôn giáo hay chính sự, chỉ tập trung vào phần ngôn ngữ.

Từ điển 1651 gồm những gì

Tên và nơi in. Sách có tên Latinh Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, in năm 1651 tại nhà in của Bộ Truyền giáo ở Rome. Cùng năm, ông in một sách giáo lý song ngữ Latinh – Việt, thường gọi là Phép giảng tám ngày.

Cấu trúc. Từ điển xếp mục từ tiếng Việt viết bằng chữ Latinh, kèm nghĩa tiếng Bồ Đào Nha và Latinh. Đi kèm có một phần ngắn mô tả ngữ pháp và cách phát âm tiếng Việt — một trong những bản mô tả ngữ pháp tiếng Việt sớm nhất còn giữ được.

Dấu thanh. Sách đã dùng hệ thống dấu để ghi thanh điệu, khá gần với các dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng ngày nay. Đây là bước quan trọng: tiếng Việt là ngôn ngữ có thanh điệu, viết bằng chữ cái Latinh mà không ghi thanh thì không đọc được.

Chính tả khác hôm nay. Bạn sẽ thấy những cách viết như "blời" (trời) hay "tlâu" (trâu), cho thấy tiếng Việt thế kỷ 17 còn những tổ hợp phụ âm đầu mà về sau đã biến mất. Vì vậy cuốn từ điển còn là tài liệu quý cho các nhà ngữ âm lịch sử, không chỉ cho người học chữ.

Những người cùng góp công mà ít được nhắc

Trước de Rhodes, một số giáo sĩ đã ghi tiếng Việt bằng chữ Latinh theo cách riêng, chịu ảnh hưởng chính tả tiếng Bồ Đào Nha và Ý. Francisco de Pina được xem là người châu Âu đầu tiên nói thạo tiếng Việt; ông mất năm 1625 do đắm thuyền gần Hội An, nên không kịp để lại công trình lớn. Cristoforo Borri, người Ý, có một cuốn sách về Đàng Trong in năm 1631 với một số từ tiếng Việt viết bằng chữ Latinh.

Gaspar do Amaral và António Barbosa, hai giáo sĩ người Bồ Đào Nha, đã soạn từ điển Việt – Bồ và Bồ – Việt. Hai bản này không còn, nhưng de Rhodes có nhắc trong lời nói đầu rằng ông đã dùng công trình của họ. Đây là một trong những bằng chứng rõ nhất cho việc từ điển 1651 là thành quả kế thừa.

Và quan trọng nhất là những người Việt đã dạy tiếng, sửa cách đọc, giải thích nghĩa cho các giáo sĩ. Phần lớn tên họ không còn trong tài liệu. Một bản viết tay năm 1659 của một người Việt tên thánh Bento, thường gọi là Bento Thiện, cho thấy chính người Việt đã dùng lối chữ này để viết từ giữa thế kỷ 17.

Từ 1651 tới khi chữ quốc ngữ thành chữ phổ thông

Từ điển 1651 chưa làm chữ quốc ngữ phổ biến ngay. Hơn hai thế kỷ sau, lối chữ này chủ yếu được dùng trong một cộng đồng nhỏ, trong khi chữ Hán và chữ Nôm vẫn là chữ viết chính. Một số mốc trên đường đi tiếp:

  • Cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, các từ điển mới như của Pigneau de Behaine (bản viết tay) và của Jean-Louis Taberd (in năm 1838) chuẩn hoá thêm chính tả, bỏ dần những tổ hợp như "bl", "tl".
  • Năm 1865, tờ Gia Định báo ra đời ở Sài Gòn, thường được xem là tờ báo chữ quốc ngữ đầu tiên; những người như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của biên soạn sách, từ điển bằng lối chữ này.
  • Đầu thế kỷ 20, các trí thức Việt Nam trong phong trào Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục chủ động cổ vũ chữ quốc ngữ như phương tiện mở mang dân trí.
  • Báo chí, văn học quốc ngữ phát triển mạnh trong các thập niên 1920–1930, và sau năm 1945, chữ quốc ngữ trở thành chữ viết dùng trong giáo dục phổ thông trên cả nước.

Nhìn cả chặng đường, phần của de Rhodes là một mắt xích quan trọng ở đoạn đầu: ông hệ thống hoá và in ra được. Phần biến lối chữ ấy thành chữ của cả dân tộc là công của nhiều thế hệ người Việt.

Những cuốn sách khác: tư liệu về Đàng Ngoài và Đàng Trong thế kỷ 17

Ngoài từ điển, de Rhodes còn để lại những cuốn sách viết về Việt Nam mà giới sử học dùng làm tư liệu. Cuốn lịch sử về xứ Đàng Ngoài in bằng tiếng Ý năm 1650 rồi tiếng Pháp năm 1651 mô tả đất đai, sản vật, phong tục, cách tổ chức triều đình, thi cử, lễ tết của Đàng Ngoài theo những gì ông thấy trong ba năm ở đó. Một cuốn khác in năm 1653 kể lại các chuyến đi và những năm hoạt động của ông ở châu Á.

Giá trị của những sách này nằm ở chỗ chúng là ghi chép của người đương thời, có mặt tại chỗ, trong một giai đoạn mà tư liệu tiếng Việt và chữ Hán về đời sống thường ngày không nhiều. Các nhà sử học dùng chúng để đối chiếu với sử liệu trong nước về thế kỷ 17.

Tuy vậy, khi đọc bạn cần nhớ mục đích viết của tác giả: sách được in ở châu Âu, phần nào nhằm giới thiệu công việc truyền giáo với độc giả và người bảo trợ ở đó. Một số con số, chẳng hạn số người theo đạo hay quy mô sự kiện, cần đối chiếu thận trọng. Phần mô tả phong tục, sản vật, cảnh quan thường được đánh giá là đáng tin hơn phần tự thuật về thành tích.

Một số đoạn trong các sách này đã được dịch sang tiếng Việt và được trích trong các công trình về lịch sử thế kỷ 17. Nếu có dịp, đọc vài trang mô tả chợ búa, áo quần, cách người Đàng Ngoài đón năm mới sẽ cho bạn một góc nhìn rất khác so với sách giáo khoa.

Dấu tích còn lại và cách nói cho cân bằng

Bản in năm 1651 hiện còn ở một số thư viện lớn châu Âu. Năm 1991, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội ở Hà Nội in bản dịch có chú giải, giúp người đọc Việt Nam tiếp cận dễ hơn. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, một con đường ở khu trung tâm mang tên Alexandre de Rhodes. Theo nhiều tài liệu, ông được an táng tại Isfahan, Iran.

Thanh Chiêm, nơi ông học tiếng, được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới như một trong những nơi khởi đầu của lối chữ này; tại đây từng có các hoạt động hội thảo, tưởng niệm về lịch sử chữ quốc ngữ.

Khi viết về de Rhodes, bạn nên tránh hai thái cực. Một là gọi ông là người "sáng tạo ra" chữ quốc ngữ một mình, bỏ qua những người đi trước và những người Việt đứng sau. Hai là phủ nhận hẳn vai trò của ông. Cách viết cân bằng là: ông là người hệ thống hoá và in ra công trình sớm nhất còn lại, dựa trên công sức của nhiều người. Câu đó đúng với tài liệu và tôn trọng tất cả những ai đã góp phần.

Câu hỏi thường gặp

Alexandre de Rhodes có phải người tạo ra chữ quốc ngữ không?

Không phải một mình ông. Chữ quốc ngữ hình thành từ công sức của nhiều giáo sĩ châu Âu đầu thế kỷ 17 cùng những người Việt dạy tiếng cho họ. De Rhodes là người hệ thống hoá và in cuốn từ điển năm 1651, công trình in sớm nhất còn lại theo lối chữ này.

Từ điển Việt – Bồ – La in năm nào, ở đâu?

Sách in năm 1651 tại nhà in của Bộ Truyền giáo ở Rome. Cùng năm ông in thêm một sách song ngữ Latinh – Việt. Năm 1991, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in bản dịch tiếng Việt có chú giải để người đọc trong nước tiếp cận.

Thanh Chiêm ở đâu?

Thanh Chiêm từng là nơi đặt dinh trấn Quảng Nam thời các chúa Nguyễn, thuộc vùng Điện Bàn của tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau đợt sắp xếp tỉnh tháng 7 năm 2025. Đây là nơi de Rhodes học tiếng Việt với Francisco de Pina.

Vì sao từ điển 1651 viết "blời" thay vì "trời"?

Vì tiếng Việt thế kỷ 17 còn những phụ âm đầu kép như bl, tl, về sau biến đổi thành tr, gi, l tuỳ vùng. Cách viết trong từ điển phản ánh cách phát âm thời đó, nên đây là nguồn quan trọng cho nghiên cứu lịch sử ngữ âm tiếng Việt.

Chữ quốc ngữ trở thành chữ phổ thông từ khi nào?

Quá trình kéo dài từ cuối thế kỷ 19 qua báo chí, sách vở, rồi được các trí thức đầu thế kỷ 20 cổ vũ. Sau năm 1945, chữ quốc ngữ được dùng trong giáo dục phổ thông trên cả nước. Từ lúc in từ điển 1651 tới đó là gần ba thế kỷ.

De Rhodes mất ở đâu?

Ông mất năm 1660 tại Isfahan, Ba Tư, nay thuộc Iran, khi đang làm nhiệm vụ ở đó. Theo nhiều tài liệu, ông được an táng tại thành phố này. Ông rời Việt Nam lần cuối năm 1645 và không trở lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138