Albert Calmette (1863–1933) là bác sĩ, nhà vi trùng học người Pháp, được Louis Pasteur cử sang Sài Gòn năm 1891 để lập phòng thí nghiệm vi trùng học đầu tiên của hệ thống Pasteur ở ngoài nước Pháp. Phòng thí nghiệm ấy là tiền thân của Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.
Calmette chỉ ở Sài Gòn khoảng hai năm, nhưng trong thời gian ngắn đó ông tổ chức sản xuất vắc-xin đậu mùa, vắc-xin dại, bắt đầu nghiên cứu nọc rắn hổ mang và men rượu của người Việt. Về sau, cái tên Calmette đi vào sách giáo khoa y học thế giới qua vắc-xin BCG chống lao. Bài này tách phần ông làm ở Việt Nam khỏi phần ông làm sau đó, và chỉ ra những tên đường, tên cầu còn lại.
Một bác sĩ hải quân được chọn đi Sài Gòn
Calmette sinh ngày 12 tháng 7 năm 1863 tại Nice, miền Nam nước Pháp. Ông theo ngành y hải quân, từng phục vụ ở Hồng Kông, Gabon và Saint-Pierre-et-Miquelon trước khi tới Sài Gòn. Những năm đi theo tàu, ông tiếp xúc với sốt rét, bệnh giun chỉ và các bệnh nhiệt đới, điều về sau giúp ông hiểu vì sao một phòng thí nghiệm ngay tại chỗ có giá trị hơn việc gửi mẫu về châu Âu.
Sau khi theo học khoá vi trùng học tại Viện Pasteur ở Paris, Calmette được chọn để thực hiện một việc mới: lập phòng thí nghiệm ở Sài Gòn, sản xuất vắc-xin cho người dân tại chỗ. Ông tới Sài Gòn đầu năm 1891. Tài liệu không thống nhất về tên gọi chính thức ban đầu của cơ sở này; cách an toàn là gọi chung "phòng thí nghiệm vi trùng học Sài Gòn", về sau mang tên Viện Pasteur.
Cần nói rõ: phòng thí nghiệm không phải công sức một người. Calmette làm việc cùng nhân viên người Việt, các y tá, người chăm gia súc lấy vắc-xin và các bác sĩ khác. Sách tiểu sử phương Tây hiếm khi ghi tên họ, nhưng bạn nên nhớ rằng mỗi đợt vắc-xin cần nhiều đôi tay.
Những việc Calmette làm ở Sài Gòn trong khoảng hai năm
Vắc-xin đậu mùa sản xuất tại chỗ. Trước đó, vắc-xin đậu mùa phải chở từ Pháp sang, qua quãng đường dài và nóng ẩm thường mất hiệu lực. Calmette tổ chức nuôi bê để lấy vắc-xin ngay ở Sài Gòn, giúp các đợt tiêm chủng ở Nam Kỳ chủ động hơn. Đậu mùa là bệnh gây tử vong và để lại sẹo trên mặt nhiều người thời đó.
Điều trị dự phòng bệnh dại. Phòng thí nghiệm áp dụng phương pháp phòng dại của Pasteur cho người bị chó cắn, thay vì phải đưa người bệnh sang Pháp — điều gần như không thể với người dân thường.
Nghiên cứu nọc rắn hổ mang. Ông bắt đầu nghiên cứu nọc rắn ở Sài Gòn và tiếp tục khi về Pháp, góp phần vào việc chế huyết thanh kháng nọc rắn bằng cách gây miễn dịch cho động vật. Có một câu chuyện thường được kể là một trận lụt ở Nam Kỳ đưa rắn hổ mang vào làng, nhiều người bị cắn, khiến ông chú ý tới nọc rắn. Đây là giai thoại phổ biến trong sách tiểu sử, chi tiết địa điểm và năm mỗi nơi ghi một khác.
Men rượu của người Việt. Calmette nghiên cứu bánh men dùng nấu rượu gạo, phân lập được một loại nấm mốc có khả năng chuyển tinh bột thành đường. Công trình này về sau được ứng dụng trong công nghiệp sản xuất cồn ở châu Âu theo một quy trình gọi là phương pháp amylo. Đây là ví dụ hiếm hoi một kỹ thuật dân gian Việt Nam đi vào sách vi sinh vật học công nghiệp.
Rời Sài Gòn và con đường dẫn tới vắc-xin BCG
Calmette rời Sài Gòn khoảng năm 1893 vì lý do sức khoẻ. Năm 1895 ông được giao lập và điều hành Viện Pasteur ở Lille, miền Bắc nước Pháp, nơi ông làm việc hơn hai mươi năm. Ở Lille, ông quan tâm tới bệnh lao — căn bệnh giết rất nhiều công nhân trong vùng mỏ và nhà máy.
Cùng bác sĩ thú y Camille Guérin, ông cấy chuyền một chủng vi khuẩn lao bò qua nhiều lần liên tiếp trên môi trường nuôi cấy có mật bò, trong khoảng mười ba năm, cho tới khi chủng này mất độc lực nhưng vẫn kích thích được miễn dịch. Vắc-xin ra đời mang tên BCG, viết tắt từ tiếng Pháp nghĩa là "trực khuẩn Calmette – Guérin". Lần đầu dùng cho trẻ sơ sinh là năm 1921.
Năm 1930, ở Lübeck (Đức), một sự cố khiến hàng chục trẻ em tử vong sau khi uống vắc-xin; điều tra sau đó xác định lô vắc-xin bị nhiễm chủng lao độc lực tại phòng thí nghiệm địa phương, không phải do bản thân chủng BCG. Sự việc ảnh hưởng nặng tới Calmette. Ông mất ngày 29 tháng 10 năm 1933 tại Paris. Hôm nay BCG vẫn có trong lịch tiêm chủng mở rộng của Việt Nam, thường tiêm cho trẻ sơ sinh.
Phân biệt: việc làm ở Việt Nam và việc làm ở Pháp
Nhiều bài viết gộp cả đời Calmette vào câu "Calmette tìm ra BCG ở Sài Gòn". Bảng dưới tách hai giai đoạn để bạn khỏi viết nhầm:
| Giai đoạn | Nơi làm việc | Đóng góp chính | Liên quan tới Việt Nam |
|---|---|---|---|
| 1891–khoảng 1893 | Sài Gòn | Lập phòng thí nghiệm, vắc-xin đậu mùa, phòng dại, bắt đầu nghiên cứu nọc rắn và men rượu | Trực tiếp: phục vụ dân Nam Kỳ, nền móng Viện Pasteur TP.HCM |
| 1895–1919 | Lille | Viện Pasteur Lille, nghiên cứu lao, bắt đầu cấy chuyền chủng BCG | Gián tiếp |
| 1919–1933 | Paris | Phó giám đốc Viện Pasteur Paris, BCG đưa vào dùng từ 1921 | Gián tiếp: BCG về sau có trong lịch tiêm của Việt Nam |
Bảng cho thấy BCG là thành quả của giai đoạn Pháp, cùng với Guérin. Phần gắn trực tiếp với Việt Nam là hai năm đầu ở Sài Gòn — ngắn, nhưng để lại một cơ sở nghiên cứu còn hoạt động sau hơn một thế kỷ.
Năm tháng ở cột đầu là mốc phổ biến trong tiểu sử; năm rời Sài Gòn có tài liệu ghi 1893, có nơi ghi đầu 1894. Bạn nên ghi "khoảng năm 1893" khi chưa đối chiếu được lưu trữ.
Dấu tích mang tên Calmette ở Thành phố Hồ Chí Minh
Trong số những người Pháp thời thuộc địa, Calmette là một trong số ít tên còn được giữ trên địa danh ở Thành phố Hồ Chí Minh sau nhiều đợt đổi tên đường. Những nơi bạn có thể tìm:
- Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh: hậu thân của phòng thí nghiệm năm 1891, nay là viện nghiên cứu về dịch tễ, vi sinh và tiêm chủng cho khu vực phía Nam.
- Đường Calmette: con đường ở khu trung tâm cũ, trước đây thuộc Quận 1; sau khi bỏ cấp quận từ 7/2025, bạn tra theo tên phường mới trên bản đồ hiện hành.
- Cầu Calmette: cây cầu nối khu trung tâm cũ với khu Khánh Hội bên kia rạch Bến Nghé, mang tên ông theo cách gọi quen của người dân.
- Lịch tiêm chủng: dấu tích không nằm trên bản đồ — mũi BCG mà phần lớn trẻ em Việt Nam được tiêm sau khi sinh.
Việc giữ tên Calmette, cũng như Yersin và Pasteur, phản ánh cách Việt Nam phân biệt người làm khoa học, y tế với bộ máy cai trị thời thuộc địa. Đây là một lựa chọn có chủ ý được nhắc tới trong nhiều bài báo về địa danh, và là điểm đáng chú ý khi đọc lịch sử tên đường của thành phố.
Những chỗ dễ viết sai khi kể về Calmette
Sai lầm phổ biến nhất là gán BCG cho thời Calmette ở Sài Gòn. Như đã nói, ông bắt đầu nghiên cứu lao ở Lille, sau khi đã rời Việt Nam. Sai lầm thứ hai là quên Camille Guérin: tên vắc-xin có hai chữ cái đầu là của hai người, và ghi công cho riêng Calmette là thiếu.
Sai lầm thứ ba là nhầm Albert Calmette với người anh, Gaston Calmette — một nhà báo nổi tiếng ở Paris, chủ bút tờ Le Figaro, bị sát hại năm 1914. Hai anh em không liên quan tới nhau về nghề nghiệp; một số bài viết tiếng Việt dịch lại từ nguồn nước ngoài đã nhầm lẫn khi ghép ảnh hoặc tiểu sử.
Thứ tư là các con số. Bạn sẽ gặp những câu như "cứu sống hàng triệu người" hay "tiêm cho hàng trăm nghìn người ở Nam Kỳ". Nếu không có nguồn thống kê cụ thể, đừng ghi số. Viết rằng vắc-xin đậu mùa sản xuất tại chỗ giúp các đợt tiêm chủng chủ động hơn là đủ ý mà không bịa.
Cuối cùng, cẩn thận với những câu cảm thán đặt vào miệng ông. Calmette viết nhiều báo cáo khoa học và thư từ, nhưng câu trích lan truyền trên mạng thường không có nguồn.
Đọc thêm ở đâu cho đáng tin
Nguồn chắc nhất là lưu trữ và ấn phẩm của chính hệ thống Viện Pasteur: các báo cáo khoa học của Calmette đăng trên tập san của viện, các ấn phẩm kỷ niệm của Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh nhân các dịp tròn năm thành lập. Những ấn phẩm này thường có ảnh tư liệu và danh sách các giám đốc qua từng thời kỳ.
Về BCG, các sách lịch sử y học và tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới về vắc-xin trình bày rõ quá trình cấy chuyền và sự cố Lübeck. Về giai đoạn Sài Gòn, bạn có thể tìm các bài nghiên cứu lịch sử y tế Việt Nam thời Pháp thuộc của các nhà sử học y khoa; họ thường dùng công báo và báo cáo hành chính đương thời làm nguồn.
Khi đọc báo phổ thông, hãy chú ý xem bài có phân biệt rõ hai giai đoạn hay không. Một bài nói "Calmette tìm ra BCG ở Sài Gòn" là dấu hiệu người viết chưa đối chiếu, và bạn nên dè dặt với các chi tiết khác trong cùng bài.
Nếu có dịp tới khu trung tâm cũ của Thành phố Hồ Chí Minh, bạn có thể đi bộ từ đường Calmette ra cầu Calmette rồi vòng về khu Viện Pasteur trên đường Pasteur. Ba địa điểm không xa nhau, và việc tự đi qua giúp bạn hình dung một phòng thí nghiệm nhỏ cuối thế kỷ 19 đã nằm giữa một thành phố đang lớn lên như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Calmette có tìm ra vắc-xin BCG ở Việt Nam không?
Không. BCG được Calmette và Camille Guérin phát triển ở Viện Pasteur Lille rồi Paris, sau khi Calmette đã rời Sài Gòn. Lần đầu dùng cho trẻ sơ sinh là năm 1921. Thời gian ở Sài Gòn, ông tập trung vào vắc-xin đậu mùa, phòng dại, nọc rắn và men rượu.
Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh có phải do Calmette lập không?
Calmette là người được Viện Pasteur Paris cử sang lập phòng thí nghiệm vi trùng học ở Sài Gòn năm 1891, cơ sở được xem là tiền thân của Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay. Việc phát triển viện về sau là công của nhiều thế hệ nhà khoa học Pháp và Việt Nam.
Vì sao đường Calmette và cầu Calmette vẫn giữ tên sau năm 1975?
Thành phố đã đổi tên rất nhiều đường gắn với thời thuộc địa, nhưng giữ lại tên một số nhà khoa học, thầy thuốc có đóng góp cho sức khoẻ cộng đồng như Pasteur, Yersin, Calmette. Đây là cách phân biệt người làm khoa học với bộ máy cai trị, được nhiều tài liệu về địa danh nhắc tới.
Calmette nghiên cứu men rượu Việt Nam như thế nào?
Ông phân tích bánh men người Việt dùng để nấu rượu gạo và phân lập được một loại nấm mốc có khả năng đường hoá tinh bột. Kết quả này được dùng trong phương pháp sản xuất cồn công nghiệp ở châu Âu gọi là phương pháp amylo, một ứng dụng hiếm hoi của kỹ thuật dân gian vào công nghiệp.
Albert Calmette và Gaston Calmette có phải một người không?
Không. Gaston Calmette là anh trai ông, nhà báo, chủ bút báo Le Figaro ở Paris, mất năm 1914. Albert Calmette là bác sĩ, nhà vi trùng học. Một số bài viết dịch lại đã nhầm ảnh hoặc chi tiết giữa hai người, nên bạn cần kiểm tra khi trích dẫn.
Calmette ở Sài Gòn bao lâu?
Khoảng hai năm, từ đầu năm 1891 tới khoảng năm 1893, khi ông về Pháp vì lý do sức khoẻ. Có tài liệu ghi năm rời Sài Gòn là đầu 1894. Thời gian ngắn nhưng ông để lại một cơ sở nghiên cứu còn hoạt động liên tục tới nay dưới tên Viện Pasteur.