DanhVong.comDanh Vọng
Trí thức đầu thế kỷ 20

Nguyễn Văn Vĩnh: người làm báo, dịch sách và cổ động chữ quốc ngữ ở Hà Nội

Nguyễn Văn Vĩnh (1882–1936): từ cậu học trò trường Thông ngôn đến chủ bút nhiều tờ báo, dịch giả văn học Pháp và người cổ động chữ quốc ngữ ở Hà Nội.

Narrow old Hanoi street at dawn, shuttered shophouse with a small printing workshop inside, stacked blank paper reams and wooden type cases, no people, soft grey light

Nguyễn Văn Vĩnh (1882–1936), bút hiệu Tân Nam Tử, là một trong những người đặt nền móng cho báo chí quốc ngữ ở Bắc Kỳ: làm chủ bút nhiều tờ báo, dịch hàng loạt tác phẩm văn học Pháp sang tiếng Việt và hết sức cổ động việc dùng chữ quốc ngữ. Ông không đỗ đạt khoa cử, học từ trường Thông ngôn, và chính xuất phát điểm ấy giải thích nhiều điều trong con đường của ông.

Quan điểm chính trị của ông ở giai đoạn cuối đời từng gây tranh luận trong giới nghiên cứu; bài này không đi vào đó mà tập trung vào những đóng góp văn hoá, báo chí, dịch thuật mà các nguồn ghi nhận khá thống nhất.

Từ trường Thông ngôn đến nghề làm báo

Nguyễn Văn Vĩnh sinh ngày 15 tháng 6 năm 1882 tại Hà Nội. Quê gốc của ông là làng Phượng Vũ thuộc tỉnh Hà Đông cũ; có tài liệu ghi làng thuộc huyện Phú Xuyên, có nơi ghi Thường Tín, cả hai nay đều thuộc Hà Nội. Gia đình ông nghèo, và những năm đầu đời ông phải đi làm sớm.

Ông theo học trường Thông ngôn ở Hà Nội — nơi đào tạo người làm phiên dịch cho bộ máy hành chính — và tốt nghiệp khi còn rất trẻ. Có một chuyện được kể nhiều là thuở nhỏ ông làm công việc kéo quạt ở trường rồi được nhận vào học vì sáng dạ; chuyện này xuất hiện trong nhiều bài viết về ông nhưng nên đọc với nhãn giai thoại, vì chi tiết mỗi nơi kể một kiểu.

Sau khi tốt nghiệp, ông làm thông ngôn ở một số tỉnh, rồi về Hà Nội. Năm 1906 ông sang Pháp dự hội chợ triển lãm ở Marseille, và theo các tiểu sử, chuyến đi này giúp ông thấy tận mắt sức mạnh của báo chí, nhà in và sách phổ thông trong một xã hội hiện đại. Về nước, ông rời ngạch thông ngôn và chuyển hẳn sang làm báo, mở nhà in, dịch sách.

Các tờ báo gắn với tên Nguyễn Văn Vĩnh

Trong gần ba mươi năm, ông tham gia nhiều tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp. Bảng dưới ghi những tờ được các tài liệu nhắc nhiều nhất; vai trò cụ thể của ông ở mỗi tờ có lúc thay đổi theo thời gian.

Tờ báoThời điểm bắt đầuGhi chú
Đăng Cổ tùng báo1907Một trong những tờ báo quốc ngữ đầu tiên ở Bắc Kỳ; ông làm chủ bút
Đông Dương tạp chí1913Tạp chí văn hoá, dịch thuật; nơi đăng nhiều bản dịch và khảo cứu
Trung Bắc tân vănThập niên 1910Tờ báo tin tức, về sau ra hằng ngày
L’Annam nouveau1931Báo tiếng Pháp, nơi ông viết nhiều bài nghị luận cuối đời

Năm ra số đầu của một số tờ có chỗ ghi khác nhau giữa các nguồn, nhất là các tờ đổi tên hoặc đổi chủ. Nếu cần chính xác tới tháng, bạn nên tra mục lục báo chí ở thư viện có kho lưu chiểu.

Đông Kinh Nghĩa Thục và các buổi diễn thuyết năm 1907

Năm 1907, một nhóm nho sĩ và thị dân Hà Nội mở trường Đông Kinh Nghĩa Thục, dạy miễn phí chữ quốc ngữ, chữ Pháp, chữ Hán và các môn học mới, đồng thời tổ chức diễn thuyết, bình văn. Nguyễn Văn Vĩnh tham gia giảng dạy và diễn thuyết ở đây. Ông là một trong số ít người trong nhóm đến từ lớp học trường Tây chứ không phải từ khoa cử.

Trường hoạt động chưa đầy một năm thì bị chính quyền thuộc địa đóng cửa vào cuối năm 1907. Dù ngắn, Đông Kinh Nghĩa Thục để lại ảnh hưởng lớn về tư tưởng: học để biết, học để làm, dùng chữ quốc ngữ để truyền bá kiến thức tới nhiều người. Với Nguyễn Văn Vĩnh, đây là trải nghiệm làm giáo dục công cộng đầu tiên, và ông tiếp tục tinh thần ấy qua báo chí.

Cũng trong không khí đó, ông cổ động những thay đổi nếp sống như cắt tóc ngắn, bỏ bớt hủ tục. Nhiều bài báo ông viết thời kỳ này mang giọng phê phán thói quen cũ khá gay gắt — điều làm một số người cùng thời không đồng tình, nhưng cũng khiến ông thành cây bút được đọc nhiều.

Người dịch đưa văn học Pháp đến với người đọc phổ thông

Truyện cổ tích và ngụ ngôn. Ông dịch truyện của Perrault và thơ ngụ ngôn của La Fontaine — những văn bản ngắn, dễ đọc, phù hợp với người mới làm quen chữ quốc ngữ.

Tiểu thuyết dài. Ông dịch một số tiểu thuyết lớn như “Những kẻ khốn nạn” của Victor Hugo, “Ba người ngự lâm pháo thủ” của Alexandre Dumas, “Tê-lê-mặc phiêu lưu ký” của Fénelon. Tên gọi các bản dịch theo cách ông đặt khác với tên quen thuộc hiện nay, nên khi tra cứu bạn cần biết cả hai.

Kịch. Ông dịch nhiều vở hài kịch của Molière. Việc diễn một vở Molière bằng tiếng Việt ở Hà Nội năm 1920 thường được nhắc như một trong những dấu mốc khởi đầu của kịch nói Việt Nam.

Chiều ngược lại. Ông cũng dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp, một công việc cho thấy ông không chỉ đưa văn hoá Pháp vào mà còn muốn giới thiệu văn chương Việt ra ngoài.

Lối viết quốc ngữ của một người làm báo

Nhìn lại văn quốc ngữ đầu thế kỷ 20, người nghiên cứu nhận thấy câu văn của Nguyễn Văn Vĩnh gần với lời nói thường ngày hơn nhiều người cùng thời. Ông ít dùng điển cố, chuộng câu ngắn, giải thích từ mới bằng ví dụ đời thường. Lối viết ấy hợp với báo chí, nơi người đọc là thị dân, tiểu thương, học trò chứ không phải nho sĩ.

Ông cũng là người hay bàn về chính tả, cách dùng từ, cách phiên âm tên nước ngoài — những vấn đề mà thời ấy chưa có quy chuẩn chung. Nhiều cách viết ông đề xuất không được giữ lại, nhưng việc ông đặt vấn đề công khai trên báo góp phần đưa chuyện chuẩn hoá tiếng Việt thành mối quan tâm chung.

Một lưu ý cho người đọc hôm nay: trên mạng có câu “tương lai nước Nam ở chữ quốc ngữ” được gán cho ông theo nhiều dị bản khác nhau. Ý tưởng ấy đúng với tinh thần các bài viết của ông, nhưng câu chữ cụ thể thì mỗi nơi chép một khác. Muốn trích, bạn nên tìm đúng bài báo gốc và ghi số báo, năm ra.

Nhà in và ý tưởng tủ sách phổ thông

Nguyễn Văn Vĩnh không chỉ viết; ông còn làm chủ hoặc góp vốn vào nhà in, và chính chỗ đứng ấy cho ông một cách nhìn khác những người chỉ cầm bút. Ông hiểu rằng muốn chữ quốc ngữ lan rộng thì sách phải rẻ, khổ nhỏ, in nhiều, phát hành đều đặn, để người có thu nhập thấp cũng mua được.

Các tài liệu nhắc tới những tủ sách dịch do ông chủ trương vào khoảng cuối thập niên 1920, giới thiệu tư tưởng và văn chương phương Tây cho người đọc phổ thông dưới dạng từng tập nhỏ. Mô hình này về sau được nhiều nhà xuất bản tư nhân ở Hà Nội và Sài Gòn làm theo, với những tủ sách khác nhau.

Tuy nhiên, làm nhà in và làm báo trong thời ấy là việc rủi ro tài chính. Giấy, mực, thợ sắp chữ đều tốn kém, còn lượng người đọc chưa đủ lớn để nuôi nhiều tờ báo cùng lúc. Nhiều tài liệu ghi những khó khăn về nợ nần cuối đời của ông bắt nguồn một phần từ chính những dự án xuất bản này. Đây là mặt ít được nói tới khi kể về những người tiên phong: cái giá vật chất của việc làm văn hoá.

Những chỗ tài liệu về ông chưa thống nhất

Nguyễn Văn Vĩnh được viết nhiều trong những năm gần đây, nhưng không phải chỗ nào các nguồn cũng khớp nhau. Biết trước giúp bạn đọc tỉnh táo hơn.

  • Quê gốc thuộc huyện nào. Phú Xuyên hay Thường Tín, do ranh giới hành chính thời Pháp thuộc thay đổi nhiều lần; cả hai cách ghi đều chỉ về vùng nay thuộc Hà Nội.
  • Năm tốt nghiệp trường Thông ngôn và tuổi lúc ấy. Các bài viết đưa ra con số chênh nhau một vài năm.
  • Vai trò ở từng tờ báo. Có nơi ghi chủ bút, có nơi ghi chủ nhiệm hay người sáng lập; thời ấy nhiều tờ báo đứng tên người Pháp làm chủ nhiệm theo quy định.
  • Số lượng bản dịch. Danh mục đầy đủ chưa có nguồn nào khẳng định cuối cùng, vì nhiều bản in rời, ký bút hiệu khác nhau.
  • Chuyện thuở nhỏ kéo quạt ở trường. Đây là giai thoại phổ biến, chưa thấy văn bản gốc đối chiếu.

Khi viết lại về ông, cách an toàn là giữ những mốc lớn đã thống nhất và ghi kèm nguồn cho từng chi tiết nhỏ.

Chuyến đi cuối cùng và dấu tích còn lại

Những năm cuối đời, công việc kinh doanh nhà in, báo chí của ông gặp khó khăn về tài chính. Năm 1936, ông sang Lào, theo nhiều tài liệu là để tìm cơ hội khai thác vàng nhằm trả nợ. Ông lâm bệnh và mất ngày 1 tháng 5 năm 1936 trên một chiếc thuyền trên sông Sê Pôn, ở vùng Trung Lào. Thi hài được đưa về Hà Nội an táng; tang lễ có đông người dự.

Di sản ông để lại chủ yếu nằm trên giấy: hàng nghìn trang báo, hàng chục bản dịch, những tủ sách phổ thông. Các thư viện lớn có lưu một phần báo chí và sách in thời đó. Tên ông được đặt cho một số đường phố. Con cháu ông và các nhà nghiên cứu những năm gần đây đã sưu tầm, xuất bản lại nhiều tư liệu, giúp người đọc hôm nay có cái nhìn đầy đủ hơn.

Khi đọc về Nguyễn Văn Vĩnh, bạn sẽ gặp nhiều đánh giá khác nhau, đặc biệt về các quan điểm chính trị cuối đời. Cách đọc cân bằng là tách hai lớp: lớp sự kiện — ông làm tờ báo nào, dịch cuốn sách nào, năm nào — vốn khá rõ ràng; và lớp nhận định, nơi các nhà nghiên cứu còn tranh luận. Bài này chỉ đi ở lớp thứ nhất.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Văn Vĩnh sinh năm nào, quê ở đâu?

Ông sinh ngày 15 tháng 6 năm 1882 tại Hà Nội. Quê gốc là làng Phượng Vũ thuộc tỉnh Hà Đông cũ; có tài liệu ghi huyện Phú Xuyên, có nơi ghi Thường Tín, nay đều thuộc thành phố Hà Nội.

Tân Nam Tử là ai?

Tân Nam Tử là bút hiệu của Nguyễn Văn Vĩnh, được ông dùng khi viết báo. Đọc báo chí đầu thế kỷ 20, bạn sẽ gặp bút hiệu này dưới nhiều bài nghị luận về phong tục, giáo dục và chữ quốc ngữ.

Nguyễn Văn Vĩnh dịch những tác phẩm nào?

Ông dịch truyện của Perrault, ngụ ngôn La Fontaine, các vở kịch Molière, tiểu thuyết của Victor Hugo, Alexandre Dumas, Fénelon và nhiều sách khác. Ông còn dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp để giới thiệu văn chương Việt.

Nguyễn Văn Vĩnh có liên quan gì tới Đông Kinh Nghĩa Thục?

Ông tham gia giảng dạy và diễn thuyết ở trường Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Trường bị đóng cửa cuối năm ấy, nhưng tinh thần dùng chữ quốc ngữ để mở mang hiểu biết được ông tiếp tục qua báo chí.

Nguyễn Văn Vĩnh mất ở đâu?

Ông mất ngày 1 tháng 5 năm 1936 trên một chiếc thuyền trên sông Sê Pôn ở Lào, trong chuyến đi mà nhiều tài liệu ghi là để tìm cơ hội khai thác vàng. Thi hài được đưa về Hà Nội an táng.

Đọc thêm về Nguyễn Văn Vĩnh ở đâu?

Bạn nên tìm các tuyển tập bài báo và bản dịch đã được tái bản có chú thích, các công trình nghiên cứu về báo chí quốc ngữ, và kho báo cũ ở thư viện lớn. Với câu trích trên mạng, hãy đối chiếu bài gốc trước khi dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138