Kazimierz Kwiatkowski (1944–1997), người Việt quen gọi là Kazik, là kiến trúc sư bảo tồn người Ba Lan đã dành gần mười sáu năm cuối đời làm việc ở Việt Nam, chủ yếu ở Huế, khu đền tháp Mỹ Sơn và phố cổ Hội An. Ông mất năm 1997 khi đang làm việc ở Huế, hai năm trước khi Hội An và Mỹ Sơn được công nhận là di sản thế giới.
Hôm nay, trên đường Trần Phú ở Hội An có một tượng bán thân của ông, và tên Kazik được nhắc trong hầu hết các bài viết về lịch sử bảo tồn di sản miền Trung. Bài này kể ông đến vì đâu, đã làm những việc gì, và vì sao công lao ấy cần được hiểu là công sức của cả một tập thể Việt Nam – Ba Lan.
Một kiến trúc sư bảo tồn từ Ba Lan
Kazik sinh năm 1944 ở Ba Lan. Ông học kiến trúc và làm việc cho xí nghiệp nhà nước chuyên tu bổ di tích của Ba Lan, thường được gọi tắt theo tên tiếng Ba Lan là PKZ. Ba Lan có truyền thống bảo tồn mạnh: sau chiến tranh thế giới thứ hai, phố cổ Warszawa bị phá huỷ gần hết đã được dựng lại dựa trên tranh vẽ, ảnh chụp và hồ sơ đo vẽ cũ. Lớp kiến trúc sư bảo tồn Ba Lan thế hệ của Kazik trưởng thành trong môi trường ấy.
Từ đầu thập niên 1980, Ba Lan và Việt Nam có chương trình hợp tác bảo tồn di tích. Kazik sang Việt Nam năm 1981 trong khuôn khổ chương trình này, ban đầu làm ở Huế. Có tài liệu ghi năm 1980 là năm khởi động hợp tác, năm 1981 là năm ông bắt đầu làm việc tại chỗ; bạn sẽ gặp cả hai mốc trong các bài báo.
Điều làm ông khác những chuyên gia đến rồi đi là ông ở lại lâu, học cách làm việc với thợ thủ công địa phương, sống giản dị và gắn với từng công trường. Nhiều người từng làm việc cùng ông nhắc tới sự tận tuỵ ấy trong các bài hồi ức đăng báo; đó là lời kể của người trong cuộc, có giá trị như hồi ký chứ không phải hồ sơ chính thức.
Mỹ Sơn: dọn rừng, đo vẽ và gia cố những ngôi tháp còn lại
Hiện trạng khi ông đến. Khu đền tháp Chăm ở Mỹ Sơn, thuộc huyện Duy Xuyên cũ của tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau đợt sắp xếp tỉnh 7/2025, bị hư hại nặng trong chiến tranh. Nhiều tháp đổ, cây rừng phủ kín, và khu vực còn vật liệu nổ chưa được dọn hết.
Đo vẽ lại từng công trình. Đoàn Ba Lan cùng các cán bộ Việt Nam phát quang, khảo sát, đo vẽ hiện trạng, đánh số lại các nhóm tháp dựa trên hệ thống ký hiệu mà các nhà khảo cổ Pháp đã dùng từ đầu thế kỷ 20. Hồ sơ đo vẽ là nền cho mọi việc tu bổ sau này.
Gia cố thay vì xây mới. Cách làm của nhóm thiên về gia cố phần còn lại, chống đổ, chống thấm, thay vì xây lại tháp theo phỏng đoán. Đây là nguyên tắc bảo tồn được nhiều chuyên gia quốc tế khuyến nghị: giữ tính xác thực của di tích hơn là làm cho nó trông "mới".
Không phải công của riêng ông. Mỹ Sơn có công của các nhà khảo cổ Pháp đầu thế kỷ 20, của cán bộ bảo tồn Việt Nam, của chính quyền địa phương và của những người thợ. Kazik là người có vai trò nổi bật ở giai đoạn thập niên 1980–1990, không phải người "cứu Mỹ Sơn" một mình.
Hội An: thuyết phục giữ lại một khu phố cũ
Kazik được nhớ tới nhiều nhất ở Hội An, thị xã cũ của tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Ông cùng đồng nghiệp tham gia khảo sát nhà cổ, hội quán, chùa, cầu, ghi nhận giá trị của một khu phố buôn bán còn giữ được cấu trúc từ nhiều thế kỷ. Ở thời điểm đó, nhu cầu sửa nhà, xây nhà mới của người dân rất lớn, và nếu không có quy định giữ gìn thì cảnh quan phố cổ có thể thay đổi nhanh.
Theo lời kể của nhiều người làm bảo tồn ở Hội An, ông đã góp tiếng nói để thuyết phục chính quyền và giới chuyên môn rằng phố cổ có giá trị ở tầm quốc tế. Ông tham gia các hội thảo khoa học về Hội An và giới thiệu di tích với đồng nghiệp nước ngoài. Năm 1999, Hội An và Mỹ Sơn cùng được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới. Hồ sơ đó là kết quả của nhiều năm làm việc của các cơ quan Việt Nam; công của Kazik nằm ở những bước khởi đầu và ở việc tạo sự chú ý quốc tế.
Khi đọc báo, bạn sẽ thấy những câu như "Kazik là người phát hiện ra Hội An". Câu đó không đúng: Hội An đã được người Việt, các nhà nghiên cứu Pháp và Nhật Bản ghi chép từ lâu. Đúng hơn là ông là một trong những người thúc đẩy việc nhìn nhận và bảo tồn Hội An như một di sản đô thị.
Huế và các mốc chính trong mười sáu năm
Huế là nơi Kazik bắt đầu và cũng là nơi ông mất. Bảng sau gom những mốc có thể kiểm chứng qua nhiều nguồn; những mốc chỉ có trong một nguồn lẻ, bài này không đưa vào.
| Năm | Sự kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1981 | Bắt đầu làm việc ở Huế trong đoàn bảo tồn Ba Lan | Có nơi ghi 1980 là năm khởi động hợp tác |
| Thập niên 1980 | Khảo sát, tu bổ ở Huế; mở rộng sang Mỹ Sơn và Hội An | Làm cùng cán bộ bảo tồn Việt Nam |
| 1993 | Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận | Kết quả của nhiều cơ quan Việt Nam; hợp tác quốc tế góp phần |
| 1997 | Kazik mất tại Huế | Các nguồn phổ biến ghi tháng 3 năm 1997 |
| 1999 | Hội An và Mỹ Sơn được UNESCO công nhận | Hai năm sau khi ông mất |
| 2007 | Tượng bán thân của ông được đặt tại Hội An | Trong một khu vườn nhỏ trên đường Trần Phú |
Huế, trước là tỉnh Thừa Thiên Huế, nay là thành phố Huế trực thuộc trung ương. Khi ghi địa danh liên quan tới Kazik, bạn nên viết theo dạng "Hội An, Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng" để người đọc ở thời nào cũng hiểu.
Về nơi an táng, các tài liệu phổ biến không thống nhất chi tiết; bài này không ghi để tránh sai.
Bảo tồn theo hướng nào: vì sao gia cố được ưu tiên hơn làm mới
Để hiểu việc Kazik và đoàn Ba Lan làm, bạn cần biết một tranh luận lớn trong nghề bảo tồn: nên dựng lại di tích cho đẹp như ban đầu, hay giữ nguyên phần còn lại và chỉ can thiệp tối thiểu. Hiến chương Venice năm 1964, văn bản quốc tế về bảo tồn di tích được nhiều nước tham khảo, nghiêng về hướng thứ hai: tôn trọng phần nguyên gốc, phần thêm vào phải phân biệt được với phần cũ, và không dựng lại khi chỉ dựa trên phỏng đoán.
Với tháp Chăm, nguyên tắc này đặc biệt quan trọng. Kỹ thuật xây gạch của người Chăm, với mạch vữa rất mỏng và chất kết dính mà giới nghiên cứu còn bàn cãi, chưa được giải mã trọn vẹn. Xây lại bằng gạch và vữa hiện đại có thể tạo ra một ngôi tháp trông nguyên vẹn nhưng mất đi chính thứ khiến nó là di tích. Vì thế, các đợt gia cố ở Mỹ Sơn thời đó tập trung vào chống đổ, thoát nước, làm sạch thực vật bám rễ.
Ở Hội An, bài toán khác: đây là khu phố có người ở, nhà cửa vẫn phải sửa chữa hằng năm. Bảo tồn ở đây nghĩa là hướng dẫn người dân sửa nhà sao cho giữ được kết cấu gỗ, mái ngói, mặt tiền, đồng thời vẫn sống được trong đó. Cách tiếp cận "di sản sống" này về sau trở thành đặc điểm của Hội An, và là kết quả của nhiều năm làm việc giữa chính quyền, chuyên gia và cư dân phố cổ.
Dấu tích còn lại và cách đến thăm
Dấu tích của Kazik không chỉ là một bức tượng; phần lớn nằm ở chính những công trình còn đứng được nhờ các đợt gia cố. Nếu bạn muốn tìm hiểu tại chỗ:
- Tượng bán thân Kazik ở Hội An: trong khuôn viên một khu vườn nhỏ trên đường Trần Phú, giữa khu phố cổ; thường có người đặt hoa vào các dịp kỷ niệm.
- Khu đền tháp Mỹ Sơn: khi tham quan, chú ý những đoạn tường được gia cố, những chỗ có giàn chống — đó là dấu vết của nhiều đợt bảo tồn, trong đó có giai đoạn của đoàn Ba Lan.
- Đại Nội Huế: các bảng giới thiệu và tài liệu của cơ quan quản lý di tích có nhắc tới hợp tác quốc tế, trong đó có Ba Lan.
- Các hoạt động tưởng niệm: Hội An và Đại sứ quán Ba Lan từng tổ chức triển lãm ảnh, hội thảo về Kazik vào các năm tròn; thông tin thường đăng trên báo địa phương.
Khi viếng tượng, bạn có thể đọc phần ghi trên bệ để biết ai đã đặt tượng và vào dịp nào. Đó là nguồn thông tin trực tiếp tốt hơn nhiều bài báo chép lại nhau.
Đọc thêm và những điều chưa chắc
Tài liệu tiếng Việt về Kazik khá nhiều nhưng phần lớn là bài báo và hồi ức, ít công trình nghiên cứu có chú thích. Bạn nên ưu tiên ấn phẩm của các cơ quan bảo tồn ở Huế và Hội An, kỷ yếu hội thảo về Hội An và Mỹ Sơn, cùng các ấn phẩm kỷ niệm do phía Ba Lan phối hợp xuất bản. Bản thân Kazik cũng có những bài viết chuyên môn về Mỹ Sơn và Hội An; nếu tìm được, đó là nguồn trực tiếp quý nhất.
Những điều bài này chủ động không ghi vì chưa đủ chắc: ngày sinh cụ thể, nơi sinh cụ thể, nơi an táng, danh sách huân chương và danh hiệu ông được trao. Bạn sẽ thấy các con số này trên mạng, nhưng chúng lệch nhau giữa các bài. Nếu cần dùng, hãy truy về một nguồn chính thức.
Cũng nên cẩn thận với những câu nói được gán cho Kazik về Hội An hay Mỹ Sơn. Có những câu được lặp lại rất nhiều nhưng không ghi rõ ông nói ở đâu, với ai, khi nào. Kể lại việc ông làm là cách tôn trọng ông chắc chắn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Kazik là ai?
Kazik là cách người Việt gọi thân mật kiến trúc sư bảo tồn người Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski (1944–1997). Ông làm việc ở Việt Nam từ đầu thập niên 1980 tới khi mất, chủ yếu ở Huế, Mỹ Sơn và Hội An, góp phần vào việc khảo sát, gia cố và vận động bảo tồn các di tích này.
Tượng Kazik ở Hội An nằm ở đâu?
Tượng bán thân của ông đặt trong một khu vườn nhỏ trên đường Trần Phú, thuộc khu phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Tượng được khánh thành năm 2007. Bạn có thể ghé khi đi bộ trong phố cổ, không mất phí riêng ngoài vé tham quan phố cổ nếu có.
Kazik có phải người phát hiện ra Hội An không?
Không. Hội An đã được ghi chép từ nhiều thế kỷ trước bởi người Việt và người nước ngoài. Kazik là một trong những người góp phần nhìn nhận Hội An như một di sản đô thị cần bảo tồn và thu hút sự chú ý quốc tế trong thập niên 1980–1990.
Kazik mất năm nào và ở đâu?
Ông mất năm 1997 tại Huế khi đang làm việc; các nguồn phổ biến ghi tháng 3 năm đó. Hai năm sau, năm 1999, Hội An và Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là di sản thế giới, điều thường được nhắc tới như một sự tiếc nuối khi kể về ông.
Đoàn Ba Lan đã làm gì ở Mỹ Sơn?
Đoàn Ba Lan cùng cán bộ Việt Nam phát quang, khảo sát, đo vẽ hiện trạng và gia cố các tháp Chăm còn lại sau chiến tranh. Cách làm thiên về chống đổ, giữ phần nguyên gốc thay vì xây lại theo phỏng đoán, theo nguyên tắc bảo tồn được nhiều chuyên gia khuyến nghị.
Muốn tìm hiểu kỹ về Kazik thì đọc gì?
Bạn nên tìm ấn phẩm của các cơ quan bảo tồn di tích ở Huế và Hội An, kỷ yếu hội thảo về Hội An, Mỹ Sơn và các bài viết chuyên môn của chính Kazik. Báo chí có nhiều bài hồi ức nhưng nên đọc như lời kể của người trong cuộc, đối chiếu khi cần trích số liệu.