DanhVong.comDanh Vọng
Người nước ngoài gắn bó với Việt Nam

Henri Parmentier: nhà khảo cổ đo vẽ đền tháp Chăm, gắn với Bảo tàng Chăm

Henri Parmentier (1871–1949), kiến trúc sư – nhà khảo cổ Viện Viễn Đông Bác cổ: lập danh mục tháp Chăm, khai quật Mỹ Sơn, Đồng Dương, gắn với Bảo tàng Chăm.

Sandstone Cham sculptures of dancers and lions arranged in a high-ceilinged museum hall in Da Nang, morning light from tall yellow-framed windows, wide shot, empty room

Henri Parmentier (1871–1949) là kiến trúc sư, nhà khảo cổ người Pháp làm việc cho Viện Viễn Đông Bác cổ, người đã đi khảo sát, đo vẽ và lập danh mục gần như toàn bộ đền tháp Chăm còn lại ở miền Trung Việt Nam đầu thế kỷ 20. Bộ danh mục ấy vẫn là tài liệu nền mà các nhà nghiên cứu Chăm pa hôm nay phải tra.

Tên ông gắn với Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, nơi tập hợp nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm do các đợt khảo cổ thời đó thu về. Bài này kể ông đến Đông Dương thế nào, làm những việc gì, cách nhìn lại công việc ấy cho cân bằng và nơi bạn có thể thấy dấu tích.

Kiến trúc sư trở thành nhà khảo cổ

Parmentier sinh năm 1871 ở Paris, được đào tạo về kiến trúc. Khoảng năm 1900 ông sang Đông Dương làm việc cho cơ quan nghiên cứu mà về sau mang tên Viện Viễn Đông Bác cổ (École française d'Extrême-Orient, thường viết tắt EFEO), đặt trụ sở ở Hà Nội. Cơ quan này được giao nhiệm vụ nghiên cứu khảo cổ, ngôn ngữ, lịch sử và bảo tồn di tích ở cả bán đảo Đông Dương.

Nghề kiến trúc giúp Parmentier làm tốt một việc mà người chỉ học văn bản khó làm: đo vẽ chính xác một công trình, hiểu kết cấu, nhìn ra giai đoạn xây dựng qua kỹ thuật xây gạch và cách bố trí. Ông giữ vai trò phụ trách công tác khảo cổ của viện trong khoảng ba thập niên, cho tới khi nghỉ hưu vào đầu thập niên 1930; năm cụ thể các tài liệu ghi hơi khác nhau.

Ông làm việc ở cả Việt Nam, Campuchia và Lào. Với người đọc Việt Nam, phần quan trọng nhất là công trình về nghệ thuật và kiến trúc Chăm ở miền Trung, trải từ Quảng Trị, Huế xuống tận Ninh Thuận, Bình Thuận theo địa giới cũ.

Phần lớn những vùng ấy nay thuộc các tỉnh, thành Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa và Lâm Đồng sau đợt sắp xếp 7/2025. Đầu thế kỷ 20, đi lại giữa các tháp phải bằng ngựa, thuyền hoặc đi bộ nhiều ngày; ảnh và bản vẽ ông mang về là kết quả của những chuyến đi như vậy, có sự giúp sức của người dẫn đường và phu khuân vác địa phương.

Danh mục đền tháp Chăm: công trình nền của ngành

Tên công trình. Bộ Inventaire descriptif des monuments čams de l'Annam (Danh mục mô tả các di tích Chăm ở Trung Kỳ) gồm hai tập, in trong khoảng 1909–1918, kèm tập bản vẽ. Mỗi di tích được mô tả vị trí, hiện trạng, kết cấu, hoa văn, có bản vẽ mặt bằng và mặt đứng.

Vì sao vẫn còn giá trị. Nhiều tháp được ông ghi lại đã sụp đổ hoặc hư hại thêm trong thế kỷ 20. Với những công trình ấy, bản vẽ và mô tả của Parmentier là bằng chứng gần như duy nhất về hình dạng ban đầu, và là cơ sở để các đợt bảo tồn sau này biết nên gia cố gì.

Hệ thống ký hiệu. Cách đặt ký hiệu các nhóm tháp ở Mỹ Sơn bằng chữ cái và số, như nhóm A, B, C, được dùng từ thời các nhà khảo cổ Pháp đầu thế kỷ 20 và vẫn được giới nghiên cứu dùng tiếp. Khi đọc sách về Mỹ Sơn, bạn sẽ gặp lại hệ thống này.

Phân kỳ phong cách. Parmentier và các đồng nghiệp đề xuất cách chia nghệ thuật Chăm thành các phong cách theo thời gian. Phân kỳ này về sau được các nhà nghiên cứu, trong đó có Philippe Stern, điều chỉnh; khi đọc, bạn nên coi đây là khung làm việc đã được sửa nhiều lần chứ không phải kết luận cuối cùng.

Khai quật Đồng Dương và Mỹ Sơn

Hai địa điểm gắn với tên Parmentier nhiều nhất là Đồng Dương và Mỹ Sơn, đều thuộc tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Đồng Dương là một phật viện lớn của Chăm pa, có niên đại khoảng cuối thế kỷ 9; Parmentier khai quật nơi đây đầu thế kỷ 20, tìm thấy nhiều tác phẩm điêu khắc mang phong cách riêng mà giới nghiên cứu về sau gọi là phong cách Đồng Dương. Ngày nay Đồng Dương gần như không còn công trình đứng nguyên, nên các tác phẩm và bản vẽ thời đó càng quan trọng.

Ở Mỹ Sơn, ông cùng Charles Carpeaux tiến hành khảo sát, khai quật trong khoảng 1903–1904, chụp ảnh và đo vẽ các nhóm tháp. Những bức ảnh đầu thế kỷ 20 về Mỹ Sơn, nhiều tấm từ các đợt làm việc này, cho thấy khu đền khi còn nhiều tháp hơn hôm nay.

Nhìn lại cho cân bằng, cách khai quật thời đó khác chuẩn mực ngày nay: nhiều tác phẩm được tách khỏi vị trí gốc, chuyển về bảo tàng ở Đà Nẵng, Hà Nội, có tác phẩm đưa ra nước ngoài. Điều này giúp giữ lại hiện vật khỏi bị thất lạc, nhưng cũng làm mất ngữ cảnh gốc. Giới khảo cổ hôm nay vừa dựa vào công trình của ông, vừa ghi nhận những hạn chế ấy.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: Parmentier đóng vai trò gì

Bảo tàng ở Đà Nẵng thường được giới thiệu gắn với tên Parmentier. Bảng sau phân biệt điều chắc và điều cần ghi dè dặt:

Nội dungMức độ chắcCách ghi đề xuất
Bảo tàng được xây dựng trong khoảng 1915–1919Phổ biến, nhiều nguồn thống nhấtGhi "khánh thành năm 1919" kèm "theo tài liệu của bảo tàng"
Hiện vật ban đầu chủ yếu thu từ các đợt khảo sát của EFEO, trong đó Parmentier giữ vai trò chínhChắcCó thể ghi thẳng
Bảo tàng từng mang tên Henri ParmentierPhổ biến trong tài liệuGhi "từng được gọi là bảo tàng Henri Parmentier"
Ai là người thiết kế toà nhàTài liệu ghi khác nhauKhông quy cho Parmentier khi chưa đối chiếu
Tên hiện nayChắcBảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng

Bảo tàng nằm gần bờ sông Hàn, trung tâm thành phố Đà Nẵng. Toà nhà cũ có kiến trúc mang dáng tháp Chăm, sau này được xây thêm khu mới. Trong các phòng trưng bày được đặt tên theo vùng tìm thấy hiện vật như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm, bạn sẽ hiểu hơn bản đồ khảo cổ mà Parmentier và đồng nghiệp đã vẽ ra.

Một số hiện vật Chăm quan trọng khác nằm ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia tại Hà Nội và Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh.

Những năm cuối và cách đọc di sản của ông

Sau khi nghỉ hưu, Parmentier vẫn ở lại Đông Dương và tiếp tục viết. Ông có những công trình lớn về nghệ thuật Khmer và Lào bên cạnh nghệ thuật Chăm. Vợ ông, Jeanne Leuba, cũng là người viết về văn hoá Chăm, với những trang mô tả đời sống và lễ hội của người Chăm thời đó. Ông mất năm 1949 tại Phnom Penh, Campuchia.

Khi đọc các công trình của Parmentier, bạn cần nhớ chúng được viết trong khung nhìn của học thuật châu Âu thời thuộc địa. Một số cách lý giải về nguồn gốc, ảnh hưởng nghệ thuật đã được các nhà nghiên cứu Việt Nam và quốc tế điều chỉnh khi có thêm khai quật mới và bia ký được đọc lại. Phần giá trị bền vững nhất là dữ liệu: bản vẽ, ảnh, mô tả hiện trạng.

Công trình nghiên cứu Chăm pa thế kỷ 20 là sức của nhiều người: các nhà khảo cổ, nhà nghiên cứu bia ký Pháp như Louis Finot, Étienne Aymonier, các nhà nghiên cứu Việt Nam sau này, và những người dân địa phương đã chỉ đường, giữ gìn hiện vật. Đặt Parmentier trong bức tranh ấy giúp tránh lối kể "một người làm nên tất cả".

Đọc một trang trong danh mục của Parmentier

Nếu bạn có dịp mở bản in hoặc bản số hoá của bộ danh mục, những bước sau giúp bạn khai thác nhanh mà không lạc giữa thuật ngữ tiếng Pháp:

  1. Xác định địa danh ông dùng: tên làng, tên tỉnh thời Pháp thường khác hôm nay, nên đối chiếu với bản đồ hành chính cũ rồi mới quy đổi sang tỉnh hiện hành.
  2. Đọc phần mô tả hiện trạng trước: đây là thông tin quý nhất, cho biết tháp còn bao nhiêu tầng, mái, cửa giả, phần nào đã sụp vào thời điểm ông tới.
  3. Xem bản vẽ mặt bằng kèm thước tỷ lệ; so với ảnh chụp hiện nay để thấy phần nào mất đi trong thế kỷ 20.
  4. Ghi lại ký hiệu nhóm và số hiệu công trình, vì các sách sau đều dùng lại để dẫn chiếu.
  5. Đọc phần nhận định niên đại, phong cách với sự dè dặt: đây là phần đã được nhiều nhà nghiên cứu sau sửa.
  6. Nếu dùng để viết, ghi rõ tập, trang, năm in để người đọc khác kiểm lại được.

Cách đọc này cũng áp dụng cho các báo cáo khảo cổ khác cùng thời. Dữ liệu hiện trạng là phần bền nhất; phần diễn giải là phần thay đổi theo hiểu biết của từng thời.

Đọc thêm và tự đi xem ở đâu

Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, bạn có thể đi theo các hướng sau:

  • Bản gốc Danh mục: các thư viện lớn, thư viện của các viện nghiên cứu khảo cổ và mỹ thuật ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh lưu bản in hoặc bản chụp; nhiều bản đã được số hoá bởi các thư viện nước ngoài.
  • Tập san của Viện Viễn Đông Bác cổ (Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient): nơi đăng các báo cáo khảo sát đầu thế kỷ 20, có ảnh và bản vẽ.
  • Sách giới thiệu của Bảo tàng Điêu khắc Chăm: thường có lịch sử bảo tàng và tiểu sử ngắn những người liên quan.
  • Tại chỗ: Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, khu đền tháp Mỹ Sơn, và nền phế tích Đồng Dương — nay chỉ còn một phần tháp cổng, đứng trước nó bạn sẽ hiểu vì sao bản vẽ cũ quý đến vậy.
  • Nghiên cứu Việt Nam: các công trình của nhà nghiên cứu trong nước về nghệ thuật Chăm thường bình luận, so sánh lại với phân kỳ của Parmentier và Stern.

Khi đọc bản dịch tiếng Việt, chú ý tên di tích có thể được ghi theo cách phiên âm thời Pháp, khác với tên địa danh hiện nay.

Câu hỏi thường gặp

Henri Parmentier là ai?

Ông là kiến trúc sư, nhà khảo cổ người Pháp (1871–1949) làm việc cho Viện Viễn Đông Bác cổ, nổi tiếng với bộ danh mục mô tả đền tháp Chăm ở Trung Kỳ và các đợt khảo sát, khai quật ở Mỹ Sơn, Đồng Dương. Tên ông gắn với Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có phải do Parmentier xây không?

Bảo tàng được xây dựng trong khoảng 1915–1919 để lưu giữ hiện vật Chăm do các đợt khảo sát thu về, trong đó Parmentier có vai trò chính về chuyên môn. Thông tin về người thiết kế toà nhà giữa các tài liệu không thống nhất, nên không nên quy riêng cho ông.

Phong cách Đồng Dương là gì?

Đó là tên các nhà nghiên cứu đặt cho phong cách điêu khắc, kiến trúc của phật viện Đồng Dương khoảng cuối thế kỷ 9, với tượng có nét mặt, trang phục rất riêng. Đồng Dương thuộc Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng; nhiều tác phẩm tiêu biểu hiện ở bảo tàng.

Vì sao danh mục của Parmentier vẫn được dùng?

Vì nhiều tháp ông mô tả đã đổ hoặc hư hại thêm sau đó. Bản vẽ, ảnh và mô tả của ông là bằng chứng về hình dạng ban đầu, giúp các nhà bảo tồn quyết định gia cố, và giúp nhà nghiên cứu so sánh phong cách giữa các địa điểm.

Cách khai quật thời Parmentier có vấn đề gì?

Thời đó nhiều hiện vật được tách khỏi vị trí gốc để đưa về bảo tàng, có cái ra nước ngoài, và ghi chép tầng đất chưa kỹ như chuẩn mực ngày nay. Điều này giữ được hiện vật nhưng làm mất ngữ cảnh. Giới nghiên cứu vừa dùng dữ liệu của ông, vừa ghi nhận hạn chế ấy.

Parmentier mất ở đâu?

Ông mất năm 1949 tại Phnom Penh, Campuchia, sau nhiều năm nghỉ hưu nhưng vẫn ở lại Đông Dương viết sách về nghệ thuật Khmer, Lào và Chăm. Ông không mất ở Việt Nam, điều đôi khi bị ghi nhầm trong các bài giới thiệu ngắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138