DanhVong.comDanh Vọng
Danh y Việt

Tôn Thất Tùng: tiểu sử nhà phẫu thuật gan và phương pháp cắt gan mang tên ông

Tôn Thất Tùng (1912–1982), gốc Huế, gắn đời với Bệnh viện Việt Đức: luận án về mạch máu trong gan, phương pháp cắt gan và những dấu tích hôm nay.

Long corridor of an old French-era hospital in Hanoi with yellow walls and green wooden shutters, a surgeon in scrubs walking away from camera, soft afternoon light

Tôn Thất Tùng là bác sĩ ngoại khoa Việt Nam, nhiều tài liệu ghi sinh ngày 10 tháng 5 năm 1912 và mất ngày 7 tháng 5 năm 1982 tại Hà Nội, được biết đến trên thế giới qua công trình về hệ thống mạch máu trong gan và phương pháp cắt gan thường được gọi theo tên ông. Ông thuộc dòng họ Tôn Thất ở Huế, nhiều tiểu sử ghi ông sinh ở Thanh Hóa, nơi thân phụ khi ấy đang làm quan.

Phần lớn cuộc đời làm nghề của ông gắn với một bệnh viện ở Hà Nội: Bệnh viện Phủ Doãn thời thuộc địa, về sau là Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Bài này kể con đường học nghề, công trình khoa học chính bằng lời dễ hiểu và những dấu tích còn lại, không kể chuyện riêng của gia đình và không mô tả chi tiết ca mổ cụ thể.

Gốc Huế, sinh ở Thanh Hóa, học ở Hà Nội

Họ Tôn Thất là một nhánh của hoàng tộc nhà Nguyễn, gốc ở Huế. Vì thân phụ làm quan và đi nhậm chức ở nhiều nơi, Tôn Thất Tùng được nhiều tài liệu ghi là sinh ở Thanh Hóa. Theo địa giới sau tháng 7 năm 2025, Thanh Hóa vẫn là một tỉnh riêng, còn Huế là thành phố trực thuộc trung ương; khi viết tiểu sử, bạn nên ghi “quê gốc Huế, sinh ở Thanh Hóa” để khỏi gây nhầm.

Ông học trung học ở Hà Nội, tại trường thường được gọi là Trường Bưởi, rồi vào học Trường Y Hà Nội đầu thập niên 1930. Thời đó, sinh viên y người Việt muốn được làm nội trú bệnh viện phải qua kỳ thi cạnh tranh gắt. Ông được nhận làm nội trú tại Bệnh viện Phủ Doãn, nơi ông bắt đầu công việc phẫu tích sẽ định hình cả sự nghiệp.

Làm nội trú nghĩa là sống gần như trong bệnh viện, trực đêm, phụ mổ và học từ thực tế. Chính trong những năm này, ông chọn đề tài nghiên cứu về gan, một cơ quan mà thời đó ngoại khoa còn rất e ngại vì chảy máu nhiều và cấu trúc mạch máu chưa được hiểu rõ.

Luận án về mạch máu trong gan: nói dễ hiểu

Vấn đề cần giải. Gan là cơ quan có rất nhiều mạch máu. Muốn cắt bỏ một phần gan bị bệnh mà người bệnh không chết vì mất máu, bác sĩ phải biết mạch nào nuôi phần nào, đi theo đường nào bên trong nhu mô gan.

Cách ông làm. Ông phẫu tích bằng tay rất nhiều lá gan tử thi để lần theo đường đi của các mạch máu và đường mật bên trong. Nhiều tài liệu ghi con số khoảng hai trăm lá gan; bạn nên ghi kèm chữ “khoảng” khi trích. Công việc này tốn nhiều năm và đòi hỏi sự kiên nhẫn hiếm có.

Kết quả. Từ những lần phẫu tích ấy, ông mô tả hệ thống mạch máu trong gan và cách chia gan thành các vùng có mạch máu riêng. Luận án bảo vệ cuối thập niên 1930, nhiều tài liệu ghi năm 1939.

Ý nghĩa. Biết được bản đồ mạch máu bên trong là điều kiện để cắt gan theo đúng ranh giới các vùng, hạn chế chảy máu. Đây là nền móng cho phương pháp cắt gan được ông phát triển và công bố sau này. Những mô tả giải phẫu tương tự cũng được các nhà giải phẫu học ở nơi khác nghiên cứu cùng thời kỳ, và giới y học quốc tế ghi nhận đóng góp của nhiều người.

Phương pháp cắt gan mang tên ông

Trên nền hiểu biết giải phẫu ấy, ông phát triển cách cắt gan mà giới ngoại khoa quốc tế thường gọi theo tên ông. Nói đơn giản, thay vì cắt rộng ở bề mặt rồi tìm cách cầm máu, phẫu thuật viên đi vào trong nhu mô gan, tìm và buộc các mạch máu, đường mật ngay tại chỗ, rồi mới tách phần gan cần bỏ. Cách làm này giúp ca mổ nhanh hơn và kiểm soát chảy máu tốt hơn trong điều kiện trang thiết bị thời đó.

Ông công bố phương pháp trên các tạp chí y học bằng tiếng Pháp và trình bày ở các hội nghị quốc tế, phần lớn trong thập niên 1960. Thời điểm cụ thể của từng bài báo, bạn nên tra theo danh mục công trình trong các sách tiểu sử chính thức. Phương pháp này được nhắc trong nhiều sách giáo khoa ngoại khoa nước ngoài khi trình bày lịch sử phẫu thuật gan.

Danh Vọng không mô tả chi tiết kỹ thuật mổ hay kể ca bệnh cụ thể. Những con số như số ca mổ, thời gian mổ ngắn nhất mà bạn có thể gặp trên mạng thường không có nguồn kiểm chứng. Một tiểu sử đáng tin chỉ cần nói rõ đóng góp về nguyên lý và nơi công bố, phần số liệu để dành cho tài liệu chuyên môn.

Các mốc đời Tôn Thất Tùng và độ chắc chắn

Bảng dưới gom những mốc thường gặp trong tiểu sử, kèm ghi chú về chỗ cần đối chiếu.

MốcNội dung phổ biếnGhi chú
1912Sinh ngày 10 tháng 5, nhiều tài liệu ghi tại Thanh HóaQuê gốc Huế
Đầu thập niên 1930Vào học Trường Y Hà Nội, sau đó làm nội trú Bệnh viện Phủ DoãnNăm vào trường các nguồn ghi chênh một hai năm
Khoảng 1939Bảo vệ luận án về hệ thống mạch máu trong ganThường ghi năm 1939
Thời kháng chiến chống PhápTham gia công tác y tế, đào tạo phẫu thuật viên ở vùng tự doChi tiết công tác các nguồn ghi khác nhau
Từ năm 1954Gắn bó với Bệnh viện Việt Đức nhiều năm, giảng dạy ngoại khoaChức vụ quản lý nên tra tài liệu của bệnh viện
Thập niên 1960Công bố phương pháp cắt gan trên tạp chí quốc tếNăm từng bài nên tra danh mục công trình
1982Mất ngày 7 tháng 5 tại Hà NộiThống nhất giữa các nguồn
1996Có tên trong đợt Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học công nghệNên đối chiếu danh sách công bố chính thức

Ngoài những mốc trên, nhiều tiểu sử ghi ông được phong danh hiệu Anh hùng Lao động và là thành viên một số hội khoa học ngoại khoa nước ngoài. Danh Vọng chưa đối chiếu đủ năm tháng cho các chi tiết này nên không đưa vào bảng; nếu bạn cần dùng, hãy tra tài liệu của Bệnh viện Việt Đức hoặc Trường Đại học Y Hà Nội.

Người thầy của nhiều thế hệ phẫu thuật viên

Bên cạnh công trình về gan, đóng góp lớn của ông là đào tạo. Trong thời kháng chiến, ông tham gia dạy những lớp phẫu thuật cấp tốc cho cán bộ y tế ở vùng tự do, nơi điều kiện thiếu thốn đủ bề. Sau năm 1954, ở Bệnh viện Việt Đức và Trường Đại học Y Hà Nội, ông là thầy của nhiều thế hệ phẫu thuật viên ngoại khoa, trong đó không ít người về sau trở thành chuyên gia đầu ngành.

Học trò của ông thường kể về một người thầy đòi hỏi cao, coi trọng giải phẫu như nền tảng của mọi ca mổ, và khuyến khích đọc tài liệu nước ngoài để theo kịp thế giới. Những lời kể này có giá trị như hồi ức, mang dấu ấn tình cảm của người viết về thầy, nên khi trích bạn nên ghi rõ đó là hồi ức của ai.

Những năm cuối đời, nhiều tài liệu ghi ông quan tâm đến hậu quả sức khoẻ của chất độc hoá học dùng trong chiến tranh và tham gia các nghiên cứu ban đầu về vấn đề này. Đây là mảng công việc ít được nhắc hơn so với phẫu thuật gan, nhưng cho thấy mối quan tâm rộng của ông đến sức khoẻ cộng đồng.

Những điều hay bị chép sai về Tôn Thất Tùng

“Người đầu tiên trên thế giới cắt gan”. Cách nói này sai. Phẫu thuật cắt gan đã được thực hiện ở nhiều nơi trước ông. Đóng góp của ông là một cách cắt gan dựa trên hiểu biết giải phẫu về mạch máu trong gan, giúp ca mổ an toàn và nhanh hơn, được giới chuyên môn quốc tế ghi nhận và gọi theo tên ông.

Ghi ông “sinh ở Huế”. Nhiều tiểu sử chính thức ghi ông sinh ở Thanh Hóa, còn Huế là quê gốc của dòng họ. Gộp hai thông tin thành một là lỗi nhỏ nhưng lặp lại rất nhiều trên mạng.

Con số ca mổ, thời gian mổ. Các con số kiểu “mổ bao nhiêu nghìn ca” hay “cắt gan trong bao nhiêu phút” thường không kèm nguồn. Nếu không tìm thấy trong tài liệu chuyên môn, bạn nên bỏ ra khỏi bài viết.

Câu nói gán cho ông. Có những câu trích “giáo sư Tôn Thất Tùng từng nói” lan truyền không rõ xuất xứ. Không tìm được văn bản gốc hay hồi ký có tên người kể thì không nên đặt trong ngoặc kép.

Nhầm với người cùng họ, cùng nghề. Trong gia đình ông cũng có người theo nghề ngoại khoa và nổi tiếng. Khi đọc bài báo chỉ ghi “giáo sư Tôn Thất…”, bạn nên kiểm tên đầy đủ và năm tháng để khỏi gán công trình của người này cho người kia.

Dấu tích và nơi tìm đọc thêm

Dấu tích về Tôn Thất Tùng chủ yếu nằm ở Hà Nội, nơi ông sống và làm việc phần lớn cuộc đời:

  • Phố Tôn Thất Tùng ở Hà Nội, gần khu vực Trường Đại học Y Hà Nội; nhiều đô thị khác, trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh, cũng có đường mang tên ông.
  • Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, nơi gắn bó với ông nhiều năm, thường lưu giữ tư liệu và tổ chức các hoạt động tưởng niệm vào dịp kỷ niệm ngày sinh, ngày mất.
  • Các công trình gốc bằng tiếng Pháp, có thể tìm trong thư viện các trường y và qua cơ sở dữ liệu y văn quốc tế.
  • Sách tiểu sử, hồi ký của đồng nghiệp, học trò do các nhà xuất bản y học, nhà xuất bản khoa học ấn hành.
  • Mục từ về ông trong các bộ từ điển bách khoa và từ điển nhân vật do cơ quan khoa học biên soạn.

Khi viết về ông, bạn nên tránh hai thói quen của báo chí phổ thông: thổi phồng bằng những con số không có nguồn, và gán cho ông những câu nói chưa thấy trong văn bản nào. Đóng góp có thật của ông đã đủ lớn để không cần tô thêm.

Câu hỏi thường gặp

Tôn Thất Tùng sinh và mất năm nào?

Nhiều tài liệu ghi ông sinh ngày 10 tháng 5 năm 1912 và mất ngày 7 tháng 5 năm 1982 tại Hà Nội. Năm sinh, năm mất được ghi khá thống nhất giữa các nguồn chính thức.

Quê Tôn Thất Tùng ở đâu?

Ông thuộc dòng họ Tôn Thất, gốc ở Huế, nay là thành phố Huế. Nhiều tiểu sử ghi ông sinh ở Thanh Hóa, nơi thân phụ đang làm quan. Cách ghi đầy đủ là quê gốc Huế, sinh ở Thanh Hóa.

Phương pháp Tôn Thất Tùng là gì?

Đó là cách cắt gan dựa trên hiểu biết về mạch máu bên trong gan: phẫu thuật viên đi vào nhu mô, tìm và buộc các mạch máu, đường mật tại chỗ rồi mới tách phần gan cần bỏ, giúp kiểm soát chảy máu tốt hơn.

Vì sao Tôn Thất Tùng phẫu tích nhiều lá gan đến vậy?

Để vẽ được bản đồ mạch máu bên trong gan, ông phải lần theo từng nhánh trên rất nhiều mẫu khác nhau. Nhiều tài liệu ghi con số khoảng hai trăm lá gan. Kết quả là nền móng cho luận án và phương pháp cắt gan sau này.

Tôn Thất Tùng làm việc ở bệnh viện nào?

Ông gắn bó phần lớn sự nghiệp với Bệnh viện Phủ Doãn thời thuộc địa, về sau là Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức ở Hà Nội, đồng thời giảng dạy ngoại khoa ở Trường Đại học Y Hà Nội.

Đọc tiểu sử Tôn Thất Tùng ở đâu cho chính xác?

Nguồn đáng tin là tài liệu của Bệnh viện Việt Đức, Trường Đại học Y Hà Nội, các bộ từ điển bách khoa và sách tiểu sử do nhà xuất bản y học ấn hành. Bài báo phổ thông chỉ nên dùng để gợi ý tìm thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138