Đỗ Tất Lợi là nhà dược học, nhiều tài liệu ghi sinh năm 1919 và mất năm 2008, được biết đến rộng rãi nhất qua bộ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”, một trong những cuốn sách chuyên ngành được in lại nhiều lần nhất ở Việt Nam. Ông là giảng viên lâu năm của ngành dược, gắn đời làm khoa học với việc điều tra, mô tả và hệ thống hoá cây thuốc trong nước.
Bài này kể con đường của ông và cách bộ sách ra đời, đồng thời nói rõ cách đọc bộ sách ấy hôm nay. Danh Vọng không nêu công dụng chữa bệnh của bất kỳ cây hay vị thuốc nào; phần đó thuộc về thầy thuốc và dược sĩ có chuyên môn, làm việc với người bệnh cụ thể.
Thông tin tiểu sử và mức độ chắc chắn
Đỗ Tất Lợi là nhân vật hiện đại, nhiều thông tin đã có trong các tài liệu chính thức của ngành dược. Tuy vậy vẫn có chỗ các nguồn trên mạng ghi khác nhau. Bảng dưới gom lại để bạn biết chỗ nào cần đối chiếu.
| Điểm | Cách ghi phổ biến | Lưu ý |
|---|---|---|
| Năm sinh, năm mất | Sinh năm 1919, mất năm 2008 | Ngày tháng cụ thể nên tra theo cáo phó hoặc tài liệu của trường |
| Quê quán | Các nguồn trên mạng ghi không thống nhất | Danh Vọng chưa đối chiếu được nguồn gốc nên không nêu; cần tra tiểu sử chính thức của trường đại học dược |
| Học vấn | Học dược ở Hà Nội thời thuộc địa, về sau có học vị tiến sĩ và chức danh giáo sư | Năm tốt nghiệp và nơi bảo vệ học vị nên tra lại |
| Công tác | Giảng dạy, nghiên cứu dược liệu lâu năm ở trường đại học dược tại Hà Nội | Chức vụ quản lý cụ thể các nguồn ghi khác nhau |
| Ghi nhận | Nhiều tiểu sử ghi ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ, gắn với bộ sách cây thuốc | Năm trao nên đối chiếu với danh sách công bố chính thức |
Với một người mất cách đây chưa lâu, nguồn đáng tin nhất thường là tài liệu do chính cơ quan nơi ông làm việc công bố, các bài tưởng niệm của đồng nghiệp và học trò in trên tạp chí chuyên ngành, và lời giới thiệu trong các lần tái bản sách. Bài viết lan truyền trên mạng xã hội nên dùng để gợi ý tìm, không dùng để trích.
Con đường đến với cây thuốc
Ông học dược ở Hà Nội vào thời mà ngành dược trong nước còn rất nhỏ, phần lớn thuốc tân dược phải nhập từ châu Âu. Theo các tiểu sử phổ biến, ông tham gia công tác trong thời kháng chiến chống Pháp, khi vùng tự do bị bao vây và việc nhập thuốc gần như không thể. Hoàn cảnh ấy buộc những người làm dược phải tìm nguồn nguyên liệu ngay trong nước: cây cỏ trên rừng, trong vườn, dưới ruộng.
Công việc khi đó không lãng mạn như đôi khi được kể lại. Nó gồm những chuyến đi bộ dài để thu mẫu, hỏi kinh nghiệm của người dân và thầy lang, so sánh tên gọi địa phương với tên trong sách cổ, rồi tìm cách xác định đúng loài bằng thực vật học. Một cây có thể mang ba bốn tên ở ba bốn vùng; ngược lại một tên dân gian có thể chỉ hai cây khác hẳn nhau. Phân định cho đúng là việc nền tảng của dược liệu học.
Sau năm 1954, ông gắn bó lâu dài với giảng dạy và nghiên cứu ở trường đại học dược tại Hà Nội. Nhiều thế hệ dược sĩ học môn dược liệu với giáo trình và tài liệu do ông biên soạn hoặc tham gia biên soạn. Vai trò người thầy này ít được nhắc bằng bộ sách nổi tiếng, nhưng chính nó làm cho phương pháp làm việc của ông lan rộng.
Bộ sách được soạn như thế nào
Từ tập nhỏ đến bộ sách lớn. Theo lời giới thiệu ở các lần tái bản, bộ sách ra đời dần từ những tập in riêng vào khoảng thập niên 1960, sau đó được gộp, bổ sung và sửa chữa qua nhiều lần in. Bản in gần đây là một cuốn rất dày, quen thuộc với sinh viên y dược và người làm nghề y học cổ truyền.
Cấu trúc mỗi mục. Mỗi cây hay vị thuốc thường có tên Việt, tên khoa học, họ thực vật, mô tả hình thái, nơi mọc, cách trồng hay thu hái, bộ phận dùng, thành phần hoá học đã biết, kinh nghiệm dùng trong dân gian và theo y học cổ truyền. Cách sắp xếp này giúp người đọc nối được tên dân gian với tên khoa học.
Kết hợp hai nguồn tri thức. Giá trị lớn của bộ sách nằm ở chỗ đặt kinh nghiệm dân gian, sách thuốc cổ và kết quả phân tích hoá học, dược lý thời đó cạnh nhau. Người đọc thấy được cây nào đã có nghiên cứu, cây nào mới chỉ dựa vào kinh nghiệm.
Sách của một thời. Phần lớn nội dung được viết từ những thập niên trước, khi nghiên cứu dược lý còn hạn chế. Từ đó đến nay, khoa học đã có thêm nhiều hiểu biết, kể cả về độc tính của một số cây từng được coi là lành. Vì vậy bộ sách là tài liệu tra cứu nền, không phải lời khuyên điều trị.
Đọc bộ sách hôm nay cho đúng
Bộ sách thường xuyên được người ngoài ngành mua về để tự tìm cách chữa bệnh. Đó là cách dùng dễ gây hại nhất. Nếu bạn có cuốn sách trong nhà, vài nguyên tắc sau giúp dùng nó đúng tinh thần một tài liệu khoa học:
- Dùng để nhận biết và tìm hiểu: cây này tên khoa học là gì, thuộc họ nào, mọc ở đâu, người xưa dùng nó trong bối cảnh nào.
- Không tự hái, tự sắc, tự dùng dựa trên phần kinh nghiệm dân gian trong sách; nhiều cây có độc tính hoặc dễ nhầm với cây độc mọc cạnh.
- Không dùng sách để thay lời khuyên của bác sĩ, nhất là với trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc khác hay có bệnh gan thận.
- Khi thấy một bài viết trên mạng trích “theo sách của giáo sư Đỗ Tất Lợi” để quảng cáo sản phẩm, hãy coi đó là dấu hiệu cảnh giác; tên tuổi của ông thường bị mượn để bán hàng.
- Nếu cần thông tin cập nhật về một dược liệu, tìm tài liệu chính thức của cơ quan quản lý dược và các nghiên cứu mới, đối chiếu với sách.
- Với sinh viên, đọc kèm giáo trình hiện hành của trường, vì danh pháp khoa học của một số loài đã được sửa đổi.
Tóm gọn: cuốn sách là bản đồ tri thức về cây thuốc Việt Nam của một thời, rất có giá trị cho người học và người nghiên cứu, nhưng bản đồ không phải đơn thuốc.
Vì sao tên cây thuốc dễ nhầm, và bộ sách giúp gỡ thế nào
Một tên, nhiều cây. Tên dân gian thường đặt theo hình dáng, mùi vị hay cách dùng, nên hai cây khác họ có thể cùng một tên ở hai vùng. Người mua dược liệu ở chợ quê này mang về dùng theo kinh nghiệm của quê khác là chuyện có thể xảy ra.
Một cây, nhiều tên. Ngược lại, cùng một loài có thể mang tên Kinh, tên của đồng bào dân tộc thiểu số, tên Hán Việt trong sách cổ và tên khoa học. Nếu không có bảng đối chiếu, người nghiên cứu ở hai nơi có thể đang nói về cùng một cây mà không biết.
Tên khoa học là mỏ neo. Việc bộ sách ghi tên khoa học và họ thực vật cho từng mục giúp neo các tên gọi khác nhau vào một loài xác định. Đây là phần ít người ngoài ngành để ý nhưng lại là phần có giá trị lâu dài nhất về mặt khoa học.
Danh pháp cũng thay đổi. Tên khoa học của một số loài đã được các nhà phân loại học sửa lại sau khi bộ sách ra đời. Vì vậy người dùng sách để nghiên cứu nên đối chiếu thêm với cơ sở dữ liệu thực vật hiện hành, thay vì coi tên trong sách là bất biến.
Đóng góp với ngành dược liệu Việt Nam
Trước khi có những công trình hệ thống như của ông, kiến thức về cây thuốc trong nước nằm rải rác: một phần trong sách thuốc chữ Hán, chữ Nôm của các danh y xưa, một phần trong ghi chép của các nhà thực vật học thời thuộc địa, phần lớn còn lại trong trí nhớ của người dân và thầy lang. Bộ sách của ông góp phần gom những mảnh ấy về một chỗ, viết bằng tiếng Việt hiện đại và có tên khoa học đi kèm.
Việc gắn tên khoa học có ý nghĩa thực tế lớn. Nó cho phép người nghiên cứu ở các nơi trao đổi với nhau mà không bị nhầm tên địa phương, cho phép đối chiếu với tài liệu quốc tế, và đặt nền cho các nghiên cứu hoá học, dược lý về sau. Nhiều đề tài nghiên cứu dược liệu ở Việt Nam đã dùng bộ sách làm điểm xuất phát để chọn cây khảo sát.
Ở tầng xã hội rộng hơn, bộ sách giúp người đọc phổ thông biết đến sự phong phú của hệ thực vật làm thuốc trong nước. Mặt trái là nó cũng bị dùng sai, như đã nói ở trên. Cả hai mặt đều là một phần câu chuyện về di sản của ông, và một chân dung trung thực cần nhắc cả hai.
Tìm đọc thêm về Đỗ Tất Lợi ở đâu
Nguồn gần nhất là chính bộ sách. Lời nói đầu và lời giới thiệu ở các lần tái bản thường kể lại quá trình biên soạn, phương pháp làm việc và những người đã tham gia giúp đỡ. Bạn nên đọc kỹ phần này trước khi đọc các trang mô tả cây.
Tiếp theo là tài liệu của trường đại học dược nơi ông giảng dạy lâu năm: kỷ yếu, sách truyền thống, các bài tưởng niệm của đồng nghiệp và học trò. Những bài này cho biết nhiều chi tiết về con người và cách làm việc mà sách chuyên môn không có, dù cũng mang giọng kính trọng của người viết về thầy mình.
Cuối cùng là các bài báo, phóng sự viết khi ông còn sống hoặc khi ông mất. Chúng hữu ích để biết những mốc như các lần trao giải, nhưng nên đối chiếu năm tháng với tài liệu chính thức. Riêng quê quán, vì các nguồn trên mạng ghi khác nhau, bạn nên tra tiểu sử do trường hoặc gia đình công bố trước khi ghi vào bài viết của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đỗ Tất Lợi là ai?
Đỗ Tất Lợi là nhà dược học Việt Nam, giảng dạy và nghiên cứu dược liệu lâu năm ở Hà Nội, được biết đến rộng rãi nhất qua bộ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”. Nhiều tài liệu ghi ông sinh năm 1919 và mất năm 2008.
Bộ “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” có dùng để tự chữa bệnh được không?
Không nên. Bộ sách là tài liệu tra cứu khoa học viết từ nhiều thập niên trước. Nhiều cây có độc tính hoặc dễ nhầm với cây độc; dùng thuốc cần bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn khám và kê đơn cho từng người.
Bộ sách được viết khi nào?
Theo lời giới thiệu ở các lần tái bản, bộ sách ra đời dần từ những tập in riêng vào khoảng thập niên 1960, sau đó được gộp và bổ sung qua nhiều lần in. Bản in gần đây là một cuốn rất dày được dùng rộng rãi trong ngành.
Đỗ Tất Lợi có được Giải thưởng Hồ Chí Minh không?
Nhiều tiểu sử ghi ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ gắn với bộ sách cây thuốc. Năm trao cụ thể bạn nên đối chiếu với danh sách công bố chính thức trước khi trích vào bài viết.
Vì sao bộ sách quan trọng với ngành dược liệu?
Bộ sách gom kinh nghiệm dân gian, sách thuốc cổ và kết quả nghiên cứu thời đó về một chỗ, gắn tên dân gian với tên khoa học. Điều này giúp người nghiên cứu trao đổi không nhầm loài và làm nền cho nhiều đề tài dược liệu về sau.
Gặp quảng cáo dẫn lời giáo sư Đỗ Tất Lợi thì nên hiểu thế nào?
Nên cảnh giác. Tên tuổi của ông thường bị mượn để bán sản phẩm, trong khi bộ sách chỉ ghi kinh nghiệm và hiểu biết của một thời. Quyết định dùng sản phẩm nào nên hỏi bác sĩ và tra thông tin của cơ quan quản lý dược.