DanhVong.comDanh Vọng
Danh y Việt

Đặng Văn Ngữ: nhà ký sinh trùng học, nước lọc penicillin và cuộc chiến với sốt rét

Đặng Văn Ngữ (1910–1967), người Huế, học ở Tokyo, làm nước lọc penicillin ở Việt Bắc, lập viện sốt rét và mất khi đang nghiên cứu ở chiến trường.

Research laboratory bench with glass flasks, a microscope and petri dishes by an open window, scientist in white coat seen from behind, green hills of northern Vietnam outside

Đặng Văn Ngữ là nhà ký sinh trùng học và vi sinh học Việt Nam, sinh năm 1910 ở Huế, mất ngày 1 tháng 4 năm 1967 khi đang làm nghiên cứu về sốt rét ở chiến trường Trị Thiên. Tên ông gắn với hai việc được nhắc nhiều nhất: sản xuất nước lọc penicillin trong điều kiện thiếu thốn ở Việt Bắc thời kháng chiến chống Pháp, và gây dựng ngành phòng chống sốt rét, ký sinh trùng ở miền Bắc.

Bài này kể con đường học của ông từ Huế, Hà Nội đến Tokyo, giải thích bằng lời dễ hiểu ông đã làm gì với nấm penicillin và với bệnh sốt rét, và nêu những dấu tích còn lại hôm nay. Những chi tiết các nguồn ghi khác nhau được chỉ rõ.

Từ Huế đến Trường Y Hà Nội

Đặng Văn Ngữ là người Huế. Nhiều tiểu sử ghi ông sinh năm 1910 trong một gia đình nho học; một số nguồn nêu cụ thể làng quê, nhưng cách ghi chưa thống nhất nên Danh Vọng chỉ ghi chung là Huế, nay là thành phố Huế trực thuộc trung ương, không bị sáp nhập trong đợt sắp xếp tháng 7 năm 2025.

Ông học trung học ở Huế rồi ra Hà Nội học Trường Y. Sau khi tốt nghiệp bác sĩ vào khoảng cuối thập niên 1930, ông không chọn hành nghề tư mà ở lại làm việc với bộ môn ký sinh trùng và vi trùng học của trường. Đây là lựa chọn ít phổ biến với bác sĩ trẻ thời đó, vì nghề phòng thí nghiệm không mang lại thu nhập như mở phòng khám.

Ký sinh trùng học lúc ấy là lĩnh vực sát với thực tế xứ nhiệt đới: sốt rét, giun sán, các bệnh do nấm và côn trùng truyền là gánh nặng lớn của người dân, nhất là ở nông thôn và miền núi. Chọn lĩnh vực này, ông chọn đứng gần những căn bệnh của số đông.

Những năm ở Tokyo

Vì sao sang Nhật. Đầu thập niên 1940, trong bối cảnh chiến tranh thế giới, con đường sang Pháp học tiếp gần như bị cắt. Ông được cử sang Nhật Bản, nhiều tài liệu ghi là năm 1943, để nghiên cứu tại Đại học Tokyo.

Học gì ở đó. Ông làm việc trong các phòng thí nghiệm về vi sinh và nấm, lĩnh vực đang phát triển mạnh khi thế giới vừa biết đến kháng sinh penicillin chiết từ nấm mốc. Chính kinh nghiệm nuôi cấy nấm ở đây là hành trang quan trọng nhất ông mang về nước.

Ở lại qua thời chiến. Ông ở Nhật qua những năm cuối chiến tranh và thời gian sau đó, tiếp tục công việc nghiên cứu. Những chi tiết về đời sống riêng trong thời gian này thuộc về gia đình, bài viết không đi sâu.

Đường về nước. Cuối thập niên 1940, ông tìm đường trở về và lên Việt Bắc tham gia kháng chiến. Nhiều tài liệu ghi ông về năm 1949, mang theo chủng nấm penicillin. Hành trình cụ thể được kể khác nhau giữa các nguồn, nên khi trích bạn chỉ nên giữ các mốc chung.

Nước lọc penicillin ở Việt Bắc: nói dễ hiểu

Penicillin là kháng sinh do một loại nấm mốc tiết ra. Ở các nước công nghiệp, người ta nuôi nấm trong bồn lớn rồi tinh chế ra dạng bột tinh khiết. Ở Việt Bắc thời kháng chiến không có nhà máy, không có hoá chất tinh chế, không có điện ổn định. Câu hỏi đặt ra là: có thể dùng được chất kháng khuẩn do nấm tiết ra mà không cần tinh chế đến cùng hay không.

Cách ông và cộng sự làm, theo các tài liệu phổ biến, là nuôi nấm trong môi trường tự chế từ nguyên liệu sẵn có, rồi lọc lấy phần nước có chứa chất kháng khuẩn để dùng ngoài da, đắp lên vết thương nhiễm trùng của thương binh. Sản phẩm ấy được gọi là nước lọc penicillin. Nó không mạnh và tinh khiết như thuốc công nghiệp, nhưng trong hoàn cảnh không có gì khác, đã giúp xử lý nhiều vết thương nhiễm khuẩn.

Đây là ví dụ điển hình của khoa học ứng dụng trong điều kiện thiếu thốn: hiểu rõ nguyên lý để biết được phép bỏ bớt khâu nào mà vẫn có ích, khâu nào không được bỏ. Danh Vọng không nêu số lượng thương binh được chữa hay hiệu quả bằng con số, vì những con số ấy thường không có nguồn kiểm chứng; điều chắc chắn là sáng kiến này được ghi nhận rộng rãi trong lịch sử y tế thời kháng chiến.

Gây dựng ngành phòng chống sốt rét

Sau năm 1954, Đặng Văn Ngữ dồn sức cho ký sinh trùng học và phòng chống sốt rét. Những việc chính thường được nêu trong tiểu sử:

  • Phụ trách bộ môn ký sinh trùng ở Trường Đại học Y Hà Nội, đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ và cán bộ chuyên ngành.
  • Tham gia thành lập và là viện trưởng đầu tiên của viện nghiên cứu chuyên về sốt rét, ký sinh trùng và côn trùng ở Hà Nội, nhiều tài liệu ghi thành lập năm 1957.
  • Tổ chức các đợt điều tra thực địa ở miền núi, nơi sốt rét lưu hành nặng, để biết loài muỗi nào truyền bệnh, ở đâu, mùa nào.
  • Góp phần xây dựng mạng lưới phòng chống sốt rét từ tuyến trung ương đến địa phương, kết hợp điều trị, diệt muỗi và tuyên truyền vệ sinh.
  • Viết giáo trình, tài liệu chuyên môn về ký sinh trùng và côn trùng y học bằng tiếng Việt.

Viện nghiên cứu do ông gây dựng vẫn hoạt động đến nay dưới tên Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương. Tên gọi đã qua vài lần điều chỉnh, nên khi đọc tài liệu cũ bạn có thể gặp tên khác nhau cho cùng một cơ quan.

Vì sao sốt rét là bài toán khó

Để thấy hết sức nặng công việc của Đặng Văn Ngữ, cần hiểu sơ qua về bệnh sốt rét. Bệnh do ký sinh trùng sốt rét gây ra, truyền từ người này sang người khác qua vết đốt của một số loài muỗi. Ký sinh trùng sống một phần đời trong cơ thể người, một phần trong cơ thể muỗi, nên muốn chặn bệnh phải đánh cùng lúc vào nhiều mắt xích: chữa cho người bệnh, giảm muỗi truyền bệnh và giảm cơ hội muỗi đốt người.

Mỗi vùng có loài muỗi truyền bệnh khác nhau, sinh sản ở những nơi khác nhau: suối rừng, ruộng nước, vũng nước đọng. Biện pháp hiệu quả ở đồng bằng có thể vô dụng ở miền núi. Vì thế công việc của nhà ký sinh trùng học không thể chỉ ngồi trong phòng thí nghiệm; phải đi thực địa, bắt muỗi, định loài, theo dõi mùa bệnh.

Thêm vào đó, ký sinh trùng có thể trở nên kháng thuốc theo thời gian, khiến loại thuốc từng hiệu quả mất dần tác dụng. Đây là lý do sốt rét vẫn là vấn đề y tế toàn cầu trong nhiều thập niên. Hiểu bối cảnh này, bạn sẽ thấy vì sao ông chọn vào tận chiến trường: dữ liệu ở đó không thể thu thập từ xa.

Chuyến đi cuối cùng năm 1967

Năm 1967, khi bệnh sốt rét gây thiệt hại nặng cho bộ đội và người dân ở chiến trường miền Nam, ông xin vào thực địa để nghiên cứu tại chỗ. Ông cùng đoàn công tác vào vùng Trị Thiên, nơi điều kiện sống và làm việc rất khắc nghiệt. Mục tiêu là tìm hiểu đặc điểm bệnh và muỗi truyền bệnh ở đó, thử nghiệm các biện pháp phòng chống phù hợp.

Ngày 1 tháng 4 năm 1967, ông mất trong một trận ném bom khi đang ở chiến trường. Các nguồn thống nhất về ngày mất; địa điểm cụ thể được ghi khác nhau, nên Danh Vọng chỉ ghi chung là chiến trường Trị Thiên, vùng nay thuộc thành phố Huế và tỉnh Quảng Trị. Ông được công nhận là liệt sĩ.

Về công trình dở dang ở chiến trường, một số bài viết phổ thông nêu chi tiết như ông đang thử nghiệm một loại vắc xin hay thuốc cụ thể. Những chi tiết ấy chưa được trình bày thống nhất trong tài liệu chuyên môn, nên bạn nên viết ở mức chung: ông mất khi đang làm nghiên cứu phòng chống sốt rét tại thực địa.

Đọc tiểu sử Đặng Văn Ngữ: những chỗ cần thận trọng

Chuyện về nước. Hành trình từ Nhật về Việt Bắc thường được kể rất ly kỳ trong báo chí, với các chặng đường và nhân vật cụ thể. Phần lớn chi tiết đến từ hồi ức kể lại sau nhiều năm, nên nên giữ ở mức các mốc chung.

Ai làm ra nước lọc penicillin. Đây là công việc của một nhóm, có ông là người đứng đầu chuyên môn. Viết như thể một mình ông làm hết là chưa công bằng với các cộng sự, dù tên họ ít được nhắc.

Danh hiệu, giải thưởng. Các bài viết khác nhau liệt kê danh hiệu không giống nhau. Chỉ ghi những danh hiệu bạn đối chiếu được trong tài liệu chính thức, kèm năm.

Đời tư. Thời gian ở Nhật gắn với một phần đời riêng của ông. Đây là chuyện của gia đình; một chân dung nghề nghiệp không cần khai thác.

Dấu tích và ghi nhận

Dấu tích về Đặng Văn Ngữ trải từ Huế đến Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh:

  • Đường Đặng Văn Ngữ ở Hà Nội, ở Thành phố Hồ Chí Minh và ở Huế, quê hương ông.
  • Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, cơ quan do ông gây dựng, thường lưu giữ tư liệu và tổ chức tưởng niệm.
  • Bộ môn ký sinh trùng của Trường Đại học Y Hà Nội, nơi ông giảng dạy, vẫn nhắc đến ông như người đặt nền móng.
  • Nhiều tiểu sử ghi ông có tên trong đợt Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học công nghệ năm 1996; nên đối chiếu danh sách chính thức.

Muốn đọc thêm, bạn tìm sách tiểu sử và hồi ức do nhà xuất bản y học ấn hành, tài liệu kỷ niệm của viện sốt rét và trường đại học y, cùng mục từ trong các bộ bách khoa. Các bài báo nhân dịp kỷ niệm ngày mất có nhiều chi tiết sinh động, nhưng nên đối chiếu năm tháng với tài liệu của cơ quan chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Đặng Văn Ngữ là ai?

Đặng Văn Ngữ là nhà ký sinh trùng học và vi sinh học Việt Nam, người Huế, sinh năm 1910 và mất ngày 1 tháng 4 năm 1967 khi đang nghiên cứu sốt rét ở chiến trường Trị Thiên. Ông nổi tiếng với nước lọc penicillin và việc gây dựng ngành phòng chống sốt rét.

Nước lọc penicillin là gì?

Đó là phần nước lọc từ môi trường nuôi nấm penicillin, chứa chất kháng khuẩn chưa tinh chế, được ông và cộng sự làm ra ở Việt Bắc thời kháng chiến để dùng ngoài da cho vết thương nhiễm trùng khi không có thuốc công nghiệp.

Đặng Văn Ngữ học ở Nhật khi nào?

Nhiều tài liệu ghi ông sang Nhật năm 1943 để nghiên cứu tại Đại học Tokyo, làm việc về vi sinh và nấm, rồi về nước lên Việt Bắc khoảng năm 1949. Hành trình cụ thể được các nguồn kể khác nhau.

Viện sốt rét do Đặng Văn Ngữ gây dựng tên là gì?

Hiện nay cơ quan này mang tên Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, ở Hà Nội. Nhiều tài liệu ghi viện được thành lập năm 1957 và ông là viện trưởng đầu tiên; tên gọi đã qua vài lần điều chỉnh.

Đặng Văn Ngữ mất ở đâu?

Ông mất ngày 1 tháng 4 năm 1967 trong một trận ném bom ở chiến trường Trị Thiên, vùng nay thuộc thành phố Huế và tỉnh Quảng Trị. Địa điểm cụ thể được các nguồn ghi khác nhau, nên khi viết nên ghi chung theo vùng.

Có đường phố nào mang tên Đặng Văn Ngữ không?

Có. Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Huế đều có đường mang tên ông. Đây là cách các địa phương ghi nhớ đóng góp của ông với y học và với công cuộc phòng chống sốt rét.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138