DanhVong.comDanh Vọng
Danh y Việt

Đỗ Xuân Hợp: nhà giải phẫu học, bộ sách giải phẫu và thuật ngữ y học tiếng Việt

Đỗ Xuân Hợp (1906–1985), thầy giải phẫu của nhiều thế hệ bác sĩ: con đường học, bộ sách giải phẫu nhiều tập và công đặt thuật ngữ y học tiếng Việt.

Anatomy teaching room with a plaster skeleton model and old wooden cabinets, two medical students in white coats seen from behind taking notes, cool morning light

Đỗ Xuân Hợp là nhà giải phẫu học và nhà giáo y khoa Việt Nam, nhiều tài liệu ghi sinh năm 1906 và mất năm 1985, được nhớ đến như người thầy giải phẫu của nhiều thế hệ bác sĩ và tác giả bộ sách giải phẫu nhiều tập bằng tiếng Việt. Ông là một trong những người góp phần đặt hệ thống thuật ngữ giải phẫu tiếng Việt khi trường y chuyển sang giảng dạy bằng tiếng mẹ đẻ.

Giải phẫu học không phải ngành tạo ra những câu chuyện ly kỳ trên báo. Nó là nền móng thầm lặng của mọi chuyên khoa: không thuộc giải phẫu thì không mổ được, không đọc được phim chụp, không hiểu được triệu chứng. Bài này kể con đường của một người dành gần trọn đời cho nền móng ấy, và chỉ rõ những chi tiết các nguồn ghi chưa thống nhất.

Quê quán, học vấn và lựa chọn ngành giải phẫu

Nhiều tài liệu ghi Đỗ Xuân Hợp là người Hà Nội. Quê gốc cụ thể và ngày sinh chính xác được các nguồn ghi chưa thống nhất, nên bài này chỉ ghi năm 1906 và Hà Nội. Nếu bạn cần chi tiết hơn, tài liệu của Trường Đại học Y Hà Nội hoặc gia đình là nơi nên tra.

Ông học Trường Y Hà Nội thời thuộc địa, sau đó có thời gian học tập, làm việc thêm ở Pháp trong lĩnh vực giải phẫu và ngoại khoa, theo các tiểu sử phổ biến. Thời đó, giải phẫu là môn được coi trọng bậc nhất trong đào tạo y khoa theo truyền thống Pháp. Một bác sĩ trẻ chọn ở lại với giải phẫu thay vì hành nghề tư là chọn con đường ít thu nhập nhưng gắn với giảng đường.

Ông về nước và tham gia giảng dạy giải phẫu tại Trường Y Hà Nội. Những người học ông kể lại sự tỉ mỉ trong từng buổi phẫu tích và yêu cầu sinh viên vẽ lại từng cấu trúc bằng tay. Các hồi ức này mang dấu ấn tình cảm của học trò, nhưng thống nhất ở một điểm: ông coi giải phẫu là thứ phải hiểu bằng mắt và tay, không chỉ học thuộc.

Thời kháng chiến: dạy giải phẫu không có phòng thí nghiệm

Rời Hà Nội. Cuối năm 1946, cùng nhiều giáo sư khác, ông theo trường y lên Việt Bắc. Ở đó không có phòng giải phẫu, không có tủ mẫu vật, không có sách in đủ cho sinh viên.

Dạy bằng những gì có. Theo các tiểu sử phổ biến, ông dạy bằng hình vẽ, bằng mô hình tự làm và bằng chính kinh nghiệm phẫu thuật tại các bệnh viện dã chiến. Việc dạy giải phẫu trong điều kiện ấy đòi hỏi người thầy phải nắm bài đến mức vẽ được từ trí nhớ.

Đào tạo cho cả quân y. Nhiều tài liệu ghi ông tham gia đào tạo bác sĩ, y sĩ cho ngành quân y trong thời kháng chiến và sau này. Chức vụ cụ thể ở các cơ sở đào tạo quân y được ghi khác nhau giữa các nguồn, nên bài này không nêu.

Ý nghĩa. Giai đoạn này cho thấy giải phẫu không phải môn học xa rời thực tế: mỗi bác sĩ ra chiến trường mổ cấp cứu đều cần nền giải phẫu chắc. Người dạy nền móng ấy trong điều kiện thiếu thốn đã góp phần trực tiếp vào việc cứu người.

Vì sao giải phẫu là nền của mọi chuyên khoa

Giải phẫu học mô tả cấu trúc cơ thể người: xương, cơ, mạch máu, thần kinh, các tạng và mối liên quan giữa chúng. Nghe thì đơn giản, nhưng cơ thể người có hàng nghìn cấu trúc được đặt tên, nằm chồng lên nhau theo không gian ba chiều, và thay đổi đôi chút giữa người này với người khác. Sinh viên y thường coi đây là môn nặng nhất những năm đầu.

Mọi chuyên khoa đều dựa vào nền này. Bác sĩ ngoại khoa cần biết mạch máu nằm đâu để tránh cắt phải. Bác sĩ nội khoa cần biết dây thần kinh đi đường nào để hiểu vì sao người bệnh đau ở chỗ này mà tổn thương ở chỗ khác. Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh cần thuộc giải phẫu để đọc được phim. Ngay cả việc tiêm, chọc dò, đặt ống thông cũng đòi hỏi biết rõ cấu trúc bên dưới da.

Vì thế người thầy giải phẫu có ảnh hưởng rộng hơn tên tuổi của họ thường thể hiện. Họ ít khi được báo chí nhắc đến, nhưng gần như mọi bác sĩ đều mang theo cách nhìn cơ thể mà người thầy giải phẫu đầu tiên đã dạy. Đó là lý do Đỗ Xuân Hợp được nhiều thế hệ bác sĩ nhớ đến dù ông không gắn với một ca mổ hay một phát minh nổi tiếng nào.

Bộ sách giải phẫu bằng tiếng Việt

Đóng góp được nhắc nhiều nhất của Đỗ Xuân Hợp là bộ sách giải phẫu nhiều tập, chia theo vùng cơ thể như đầu mặt cổ, ngực, bụng, chi trên, chi dưới, cùng phần giải phẫu đại cương. Tên từng tập và năm xuất bản lần đầu bạn nên tra theo thư mục thư viện, vì sách được in lại và chỉnh sửa nhiều lần.

Bộ sách có giá trị ở chỗ nó là một trong những bộ giáo trình giải phẫu đầy đủ đầu tiên viết bằng tiếng Việt, dùng cho sinh viên y suốt nhiều thập niên. Trước đó, sinh viên học bằng sách tiếng Pháp hoặc bằng bài ghi chép của thầy. Có một bộ sách chuẩn bằng tiếng mẹ đẻ giúp việc học ổn định hơn, dễ tiếp cận hơn với sinh viên không giỏi ngoại ngữ.

Hôm nay, giáo trình giải phẫu ở các trường y đã được biên soạn lại theo hiểu biết mới và theo danh pháp quốc tế cập nhật. Bộ sách của ông vì thế mang giá trị lịch sử và tham khảo nhiều hơn là giáo trình chính. Nhưng nhiều thuật ngữ trong đó vẫn đang được dùng hằng ngày trong bệnh viện.

Công đặt thuật ngữ giải phẫu tiếng Việt

Khi trường y chuyển sang dạy bằng tiếng Việt từ năm 1945, câu hỏi khó nhất là gọi tên các bộ phận cơ thể thế nào. Công việc đặt thuật ngữ thời đó có mấy đặc điểm đáng biết:

  • Phải gọi tên hàng nghìn cấu trúc: từng xương, từng cơ, từng mạch máu, dây thần kinh, mỗi thứ cần một tên ngắn, rõ, không trùng.
  • Có ba nguồn để chọn: từ thuần Việt sẵn có trong dân gian, từ Hán Việt, và phiên âm từ tiếng Pháp hoặc tiếng La tinh.
  • Các giáo sư thời ấy thường ưu tiên từ dễ hiểu và nhất quán, để sinh viên đọc tên là đoán được vị trí hoặc chức năng.
  • Công việc này là của một tập thể giáo sư ở nhiều chuyên ngành, trong đó những người dạy giải phẫu như Đỗ Xuân Hợp phụ trách phần nền tảng nhất.
  • Nhiều thuật ngữ được đặt thời đó vẫn dùng đến nay; một số đã được thay đổi cho khớp với danh pháp quốc tế hoặc cách nói phổ biến hơn.

Khi viết về đóng góp này, bạn nên ghi là ông “góp phần” xây dựng thuật ngữ, không gán cho một người toàn bộ hệ thống. Nếu muốn ví dụ một thuật ngữ cụ thể do ông đặt, cần có nguồn chuyên môn ghi rõ; nếu không, nên nói ở mức chung.

Phong cách người thầy theo hồi ức học trò

Phần lớn những gì người đọc hôm nay biết về tính cách của ông đến từ hồi ức của học trò và đồng nghiệp in trong các tuyển tập kỷ niệm. Các hồi ức thường kể về một người thầy kỹ tính, giữ giờ giấc nghiêm, coi trọng hình vẽ chính xác và không chấp nhận học vẹt. Nhiều người nhớ những buổi giảng mà ông vẽ trên bảng các cấu trúc phức tạp chỉ bằng phấn.

Hồi ức là nguồn quý nhưng có giới hạn: người viết nhớ lại sau nhiều năm, thường trong dịp kỷ niệm, và viết bằng tình cảm với thầy. Vì vậy, khi trích một chi tiết sinh động, bạn nên ghi rõ đó là lời kể của ai, in ở đâu. Không nên ghép nhiều hồi ức thành một câu chuyện liền mạch như thể đó là sự kiện đã kiểm chứng.

Điều chắc chắn là ông đã dạy giải phẫu trong mấy chục năm, qua các giai đoạn rất khác nhau của nền y học Việt Nam, và tên ông gắn với môn học này trong trí nhớ của nhiều thế hệ bác sĩ.

Đọc sách giải phẫu cũ: lưu ý cho người ngoài ngành

Bộ sách của ông thỉnh thoảng xuất hiện ở hiệu sách cũ và được người ngoài ngành mua về như một kỷ vật. Nếu bạn có một tập trong tay, vài lưu ý sau giúp đọc đúng:

  • Đây là giáo trình của một thời; một số tên gọi đã đổi theo danh pháp quốc tế hiện hành, nên đừng ngạc nhiên khi bác sĩ trẻ dùng tên khác.
  • Hình vẽ trong sách là hình minh hoạ do người làm sách vẽ tay hoặc vẽ lại; giá trị của chúng nằm ở tính sư phạm, không phải độ chính xác như ảnh chụp.
  • Không dùng sách giải phẫu để tự đoán bệnh; triệu chứng đau ở một vùng có thể do nhiều nguyên nhân mà chỉ khám trực tiếp mới phân biệt được.
  • Trang đầu và lời nói đầu thường ghi lần in, năm in, người cùng biên soạn; đó là thông tin quý nếu bạn muốn tìm hiểu lịch sử cuốn sách.
  • Nếu cuốn sách có chữ ký, ghi chú của người dùng trước, đó có thể là tư liệu nhỏ về lịch sử đào tạo y khoa; nên giữ cẩn thận thay vì xoá đi.

Với người làm nghề y, đọc lại sách cũ của thầy là cách thú vị để thấy ngành đã đi một quãng dài thế nào, và thấy những gì vẫn giữ nguyên giá trị qua thời gian.

Mốc đời và mức độ chắc chắn

Bảng tóm tắt các mốc chính kèm gợi ý cách ghi khi viết lại.

MốcNội dungGhi chú
1906Sinh, nhiều tài liệu ghi là người Hà NộiQuê gốc và ngày sinh cần tra thêm
Thời thuộc địaHọc Trường Y Hà Nội, học tập và làm việc thêm ở PhápNăm cụ thể ghi “khoảng”
1945 về sauGiảng dạy giải phẫu, góp phần đặt thuật ngữ tiếng ViệtCông sức tập thể
1946–1954Dạy giải phẫu ở Việt Bắc, đào tạo cả cho quân yChức vụ cụ thể các nguồn ghi khác nhau
Sau 1954Phụ trách bộ môn giải phẫu, biên soạn bộ sách nhiều tậpTên tập, năm in tra theo thư mục
1985MấtNgày tháng tra theo tài liệu chính thức
1996Nhiều tiểu sử ghi có tên trong đợt Giải thưởng Hồ Chí MinhĐối chiếu danh sách chính thức

Dấu tích về ông gồm đường Đỗ Xuân Hợp ở Thành phố Hồ Chí Minh, bộ sách giải phẫu còn trong thư viện các trường y, và tư liệu tại bộ môn giải phẫu Trường Đại học Y Hà Nội. Muốn đọc thêm, bạn bắt đầu từ sách truyền thống của trường, các tuyển tập hồi ức và mục từ trong từ điển bách khoa.

Câu hỏi thường gặp

Đỗ Xuân Hợp là ai?

Đỗ Xuân Hợp là nhà giải phẫu học và nhà giáo y khoa Việt Nam, nhiều tài liệu ghi sinh năm 1906, mất năm 1985. Ông dạy giải phẫu cho nhiều thế hệ bác sĩ và là tác giả bộ sách giải phẫu nhiều tập bằng tiếng Việt.

Đỗ Xuân Hợp quê ở đâu?

Nhiều tài liệu ghi ông là người Hà Nội. Quê gốc cụ thể được các nguồn ghi chưa thống nhất, nên khi cần chi tiết, bạn nên tra tài liệu của Trường Đại học Y Hà Nội hoặc thông tin do gia đình công bố.

Bộ sách giải phẫu của Đỗ Xuân Hợp gồm những gì?

Bộ sách gồm nhiều tập chia theo vùng cơ thể như đầu mặt cổ, ngực, bụng, chi trên, chi dưới và phần đại cương. Sách được in lại nhiều lần, nên tên tập và năm in nên tra theo thư mục thư viện.

Ông có đặt ra thuật ngữ giải phẫu tiếng Việt không?

Ông là một trong những giáo sư góp phần xây dựng thuật ngữ giải phẫu tiếng Việt khi trường y chuyển sang dạy bằng tiếng mẹ đẻ từ năm 1945. Đây là công sức của một tập thể, không nên gán toàn bộ cho một người.

Sinh viên y hôm nay còn dùng sách của Đỗ Xuân Hợp không?

Giáo trình giải phẫu hiện hành đã được biên soạn lại theo hiểu biết mới và danh pháp quốc tế. Sách của ông chủ yếu có giá trị tham khảo và lịch sử, dù nhiều thuật ngữ trong đó vẫn được dùng hằng ngày.

Có đường nào mang tên Đỗ Xuân Hợp không?

Có. Thành phố Hồ Chí Minh có đường Đỗ Xuân Hợp. Đây là một trong những dấu tích dễ thấy về ông, bên cạnh bộ sách giải phẫu và tư liệu ở bộ môn giải phẫu của trường y.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138