DanhVong.comDanh Vọng
Người nước ngoài gắn bó với Việt Nam

Madeleine Colani: nhà khảo cổ nữ đặt tên văn hoá Hòa Bình

Madeleine Colani (1866–1943): từ cô giáo đến nhà khảo cổ ngoài năm mươi tuổi, khai quật hang đá Hòa Bình, đặt tên văn hoá Hòa Bình và khảo sát Cánh đồng Chum.

Limestone rock shelter in the mountains of Phu Tho province, river pebble tools laid out on a cloth beside a trowel and brush, misty morning, archaeologist kneeling seen from behind

Madeleine Colani (1866–1943) là nhà thực vật học cổ và nhà khảo cổ học người Pháp, người đã khai quật nhiều hang đá ở vùng Hòa Bình trong thập niên 1920 và đề xuất tên gọi "văn hoá Hòa Bình" cho một nền văn hoá thời đại đồ đá trải rộng khắp Đông Nam Á. Tên gọi ấy được một hội nghị quốc tế các nhà tiền sử học họp ở Hà Nội năm 1932 chấp nhận và vẫn dùng tới nay.

Bà bắt đầu sự nghiệp khảo cổ khi đã ngoài năm mươi tuổi, sau nhiều năm làm cô giáo ở Đông Dương. Hòa Bình, tỉnh cũ nơi bà làm việc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ sau đợt sắp xếp 7/2025. Bài này kể lại con đường của bà, những gì bà tìm thấy, và tên gọi văn hoá Hòa Bình có ý nghĩa gì với khảo cổ học hôm nay.

Từ cô giáo đến nhà khoa học

Colani sinh năm 1866 ở Strasbourg, khi đó thuộc Pháp; vài năm sau, vùng này về tay Đức sau chiến tranh Pháp – Phổ. Bà sang Đông Dương năm 1899 làm giáo viên, dạy học ở nhiều nơi trong gần hai thập niên. Trong thời gian ấy, bà quan tâm tới thực vật và hoá thạch thực vật.

Theo các tiểu sử phổ biến, bà bảo vệ luận án tiến sĩ về thực vật học tại Paris năm 1920, khi đã ngoài năm mươi tuổi. Từ khoảng năm 1917, bà làm việc cho Sở Địa chất Đông Dương, bắt đầu với các nghiên cứu cổ thực vật, rồi chuyển dần sang khảo cổ thời tiền sử, làm cùng nhà địa chất – khảo cổ Henri Mansuy.

Trong giới khoa học thời đó, một phụ nữ làm khảo cổ thực địa ở vùng núi xa xôi là trường hợp hiếm. Bà đi tới những vùng chỉ có đường mòn, làm việc trong hang với nhân công địa phương, ghi chép, vẽ hiện vật. Sự kiên trì ở độ tuổi mà nhiều người đã nghĩ tới nghỉ hưu là điều các nhà khảo cổ hậu bối thường nhắc khi nói về bà.

Khai quật hang đá vùng Hòa Bình

Địa bàn. Trong khoảng 1926–1927, Colani khai quật nhiều hang và mái đá ở vùng núi đá vôi thuộc tỉnh Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Đây là vùng có nhiều hang khô, gần sông suối, thuận tiện cho người tiền sử cư trú.

Hiện vật. Bà tìm thấy những lớp đất chứa công cụ ghè đẽo từ cuội sông, thường chỉ ghè một mặt, cùng xương động vật, vỏ ốc suối và dấu vết bếp lửa. Đây là đặc trưng của những nhóm người sống bằng săn bắt, hái lượm, khai thác nguồn thức ăn ở rừng và suối.

Công bố. Năm 1927, bà công bố công trình về thời đại đá ở tỉnh Hòa Bình, mô tả hệ thống các di chỉ và đề xuất gọi chung là văn hoá Hòa Bình. Báo cáo kèm nhiều hình vẽ công cụ, giúp người đi sau so sánh được với di chỉ ở nơi khác.

Được quốc tế chấp nhận. Năm 1932, Hội nghị các nhà tiền sử học Viễn Đông lần thứ nhất họp ở Hà Nội đã chấp nhận thuật ngữ văn hoá Hòa Bình. Từ đó, các di chỉ có đặc trưng tương tự ở Thái Lan, Lào, Malaysia, Sumatra cũng được xếp vào nhóm này.

Văn hoá Hòa Bình: những điều nên biết

Văn hoá Hòa Bình là một trong số ít thuật ngữ khảo cổ quốc tế mang tên một địa danh Việt Nam. Bảng sau tóm những điểm cơ bản, kèm mức độ chắc chắn:

Nội dungHiểu biết phổ biếnLưu ý
Thời gianThuộc thời đại đá, kéo dài nhiều nghìn năm, kết thúc khoảng vài nghìn năm trước Công nguyênCác mốc niên đại đã được điều chỉnh nhiều lần khi có phương pháp định tuổi mới; nên ghi khoảng, không ghi số chính xác
Cư trúChủ yếu trong hang và mái đá vùng núi đá vôi, gần nguồn nướcCó cả di chỉ ngoài trời được phát hiện về sau
Công cụGhè từ cuội sông, nhiều chiếc chỉ ghè một mặtThuật ngữ quốc tế có tên riêng cho loại công cụ này
Kinh tếSăn bắt, hái lượm, khai thác ốc suối, nhuyễn thểCó giả thuyết về dấu hiệu trồng trọt sơ khai, còn tranh luận
Phạm viBắc Việt Nam và nhiều nơi ở Đông Nam Á lục địa, hải đảoMức độ "cùng một văn hoá" giữa các vùng là đề tài bàn luận

Điều quan trọng khi đọc là thuật ngữ do Colani đặt ra là một khung phân loại. Sau gần một thế kỷ, các nhà khảo cổ Việt Nam và quốc tế đã khai quật thêm hàng trăm di chỉ, và cách hiểu về văn hoá Hòa Bình đã phong phú, phức tạp hơn nhiều so với năm 1927.

Gần với văn hoá Hòa Bình là văn hoá Bắc Sơn ở vùng Lạng Sơn, được Mansuy và Colani nghiên cứu cùng thời, với những rìu đá đã mài ở lưỡi.

Cánh đồng Chum và những năm cuối đời

Đầu thập niên 1930, Colani chuyển sang nghiên cứu Cánh đồng Chum ở cao nguyên Xiêng Khoảng, Lào — nơi có hàng trăm chum đá lớn nằm rải rác trên đồi. Bà khảo sát, khai quật, đo đạc và năm 1935 công bố một công trình hai tập về các cự thạch vùng Thượng Lào. Công trình này vẫn là tài liệu nền khi nghiên cứu Cánh đồng Chum, nay là di sản thế giới.

Colani cũng đi khảo sát ở các vùng khác của Đông Dương và viết về những hiện vật thời tiền sử, sơ sử. Bà là thành viên của Viện Viễn Đông Bác cổ sau khi nghỉ hưu khỏi Sở Địa chất, và tiếp tục làm việc tới những năm cuối.

Bà mất năm 1943 tại Hà Nội. Bà không lập gia đình, và phần lớn cuộc đời gắn với Đông Dương. Một số tài liệu tiếng Việt ghi bà làm việc cùng em gái Eléonore Colani; điều này có xuất hiện trong tiểu sử nước ngoài, nhưng chi tiết công việc cụ thể của người em không rõ, nên bài này chỉ nhắc như vậy.

Đọc tài liệu khảo cổ tiền sử: vài thuật ngữ cần biết

Khi tìm đọc về Colani và văn hoá Hòa Bình, bạn sẽ gặp một số thuật ngữ dễ gây nhầm. Hiểu đúng chúng giúp bạn đọc báo cáo khảo cổ, kể cả báo cáo của chính bà, mà không suy diễn quá mức:

  • Di chỉ: nơi tìm thấy dấu vết người xưa cư trú hoặc hoạt động, có tầng đất chứa hiện vật. Khác với "địa điểm phát hiện" lẻ tẻ chỉ có một vài hiện vật trên mặt đất.
  • Mái đá: vách đá nhô ra tạo chỗ trú, không sâu như hang; người tiền sử thường ở cả hang lẫn mái đá.
  • Tầng văn hoá: lớp đất chứa hiện vật của một thời kỳ cư trú; một hang có thể có nhiều tầng chồng lên nhau qua hàng nghìn năm.
  • Văn hoá khảo cổ: tập hợp các di chỉ có đặc trưng chung về công cụ, cách cư trú, thời gian. Đây là khái niệm phân loại của nhà khảo cổ, không có nghĩa người xưa tự gọi mình như vậy hay là một dân tộc.
  • Định tuổi: các phương pháp như carbon phóng xạ cho ra khoảng niên đại kèm sai số; vì thế sách ghi "khoảng", và các con số được sửa khi có mẫu mới.

Nắm được năm thuật ngữ này, bạn sẽ thấy vì sao những câu như "người Hòa Bình là tổ tiên trực tiếp của người Việt" cần rất thận trọng: văn hoá khảo cổ là khung phân loại hiện vật, không tự nó trả lời câu hỏi về nguồn gốc dân tộc.

Dấu tích và nơi tìm hiểu

Dấu tích của Colani là những thuật ngữ và bộ sưu tập hiện vật. Bạn có thể tìm hiểu ở:

  • Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội: phòng trưng bày thời tiền sử có hiện vật văn hoá Hòa Bình và Bắc Sơn, trong đó có hiện vật từ các đợt khai quật đầu thế kỷ 20.
  • Bảo tàng tỉnh ở vùng Hòa Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ: có phần giới thiệu văn hoá Hòa Bình và các hang đã khai quật.
  • Các hội thảo kỷ niệm: năm 2012, nhân 80 năm thuật ngữ được chấp nhận, đã có hội thảo quốc tế về văn hoá Hòa Bình tổ chức tại Việt Nam; kỷ yếu là nguồn tổng kết tốt.
  • Công trình gốc: các báo cáo của Colani in trong ấn phẩm của Sở Địa chất Đông Dương và tập san Viện Viễn Đông Bác cổ, lưu ở các thư viện chuyên ngành khảo cổ.

Nếu bạn đến vùng núi đá vôi Phú Thọ hay Ninh Bình, nhiều hang đá có biển giới thiệu là di chỉ văn hoá Hòa Bình. Khi tham quan, đừng tự ý đào bới hay nhặt hiện vật: đó là tài sản được pháp luật bảo vệ và là dữ liệu khoa học không thể làm lại.

Vì sao Colani đáng được nhớ

Thứ nhất là đóng góp khoa học cụ thể: một thuật ngữ, một hệ thống di chỉ, một phương pháp mô tả mà người đi sau dùng lại. Nhiều nhà khảo cổ Việt Nam thế hệ đầu sau năm 1954 đã tiếp tục nghiên cứu văn hoá Hòa Bình, bổ sung, điều chỉnh và đưa ra cách hiểu riêng, nhưng điểm xuất phát vẫn là các báo cáo của bà.

Thứ hai là câu chuyện về con đường khoa học không theo lối mòn: một cô giáo trở thành nhà khảo cổ ở tuổi ngoài năm mươi, làm việc ở vùng núi, trong một ngành gần như chỉ có nam giới. Đây là điểm khiến bà được nhắc trong các bài viết về phụ nữ làm khoa học.

Thứ ba là cách đọc cân bằng: các diễn giải của Colani về nguồn gốc, niên đại đã được thay thế nhiều. Tôn trọng bà không có nghĩa là giữ nguyên các kết luận của bà; đó là cách khoa học vận hành. Khi viết, bạn nên ghi bà là người đặt nền, không phải người có tiếng nói cuối cùng.

Câu hỏi thường gặp

Madeleine Colani là ai?

Bà là nhà thực vật học cổ và nhà khảo cổ người Pháp (1866–1943), làm việc ở Đông Dương từ năm 1899. Bà khai quật các hang đá vùng Hòa Bình trong thập niên 1920, đề xuất thuật ngữ văn hoá Hòa Bình và sau đó khảo sát Cánh đồng Chum ở Lào.

Văn hoá Hòa Bình là gì?

Đó là tên một nền văn hoá thời đại đá ở Đông Nam Á, đặc trưng bởi công cụ ghè từ cuội sông, cư trú trong hang và mái đá vùng núi đá vôi, sống bằng săn bắt, hái lượm. Tên gọi lấy theo tỉnh Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ.

Thuật ngữ văn hoá Hòa Bình được chấp nhận khi nào?

Colani đề xuất trong công trình công bố năm 1927, và Hội nghị các nhà tiền sử học Viễn Đông lần thứ nhất họp ở Hà Nội năm 1932 đã chấp nhận thuật ngữ này. Từ đó nó được dùng rộng rãi trong khảo cổ học quốc tế.

Văn hoá Hòa Bình cách nay bao nhiêu năm?

Văn hoá Hòa Bình kéo dài nhiều nghìn năm trong thời đại đá. Các mốc niên đại cụ thể đã được điều chỉnh nhiều lần khi có phương pháp định tuổi mới, nên khi viết bạn nên dùng khoảng thời gian theo một công trình khảo cổ gần đây và ghi rõ nguồn, thay vì một con số duy nhất.

Colani mất ở đâu?

Bà mất năm 1943 tại Hà Nội, sau hơn bốn mươi năm sống và làm việc ở Đông Dương. Những năm cuối bà vẫn làm việc với Viện Viễn Đông Bác cổ, tiếp tục viết về khảo cổ thời tiền sử của khu vực.

Xem hiện vật văn hoá Hòa Bình ở đâu?

Bạn có thể xem ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia tại Hà Nội và bảo tàng tỉnh ở vùng Hòa Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ. Một số hang di chỉ có biển giới thiệu; khi tham quan không đào bới hay nhặt hiện vật vì đây là tài sản được bảo vệ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138