Jean-Baptiste Louis Pierre (1833–1905) là nhà thực vật học người Pháp, điều hành vườn bách thảo Sài Gòn — nay là Thảo Cầm Viên Sài Gòn — trong khoảng 1865–1877, và là tác giả bộ sách nhiều tập về cây rừng Nam Kỳ, một trong những công trình nền của thực vật học Việt Nam.
Người đến Thảo Cầm Viên hôm nay thường nghĩ tới voi, hổ, hươu cao cổ, ít ai biết nơi này bắt đầu như một vườn thực vật khoa học. Bài này kể lại con đường của Pierre, việc ông làm ở Sài Gòn, bộ sách ông để lại, và cách nhận ra dấu vết của ông trong chính khu vườn ấy.
Từ đảo Réunion tới vườn bách thảo Calcutta
Pierre sinh năm 1833 ở Saint-André, trên đảo Réunion, vùng lãnh thổ của Pháp ở Ấn Độ Dương. Lớn lên giữa thiên nhiên nhiệt đới, ông sang Paris học y và thực vật học. Trước khi tới Sài Gòn, theo các tiểu sử phổ biến, ông làm việc một thời gian ở vườn bách thảo Calcutta (Ấn Độ), một trong những vườn thực vật lớn nhất châu Á thời đó, nơi ông học cách tổ chức một vườn khoa học nhiệt đới và cách làm mẫu cây khô.
Kinh nghiệm ấy quan trọng: một vườn bách thảo khoa học khác một công viên ở chỗ cây được trồng theo hệ thống, có tên khoa học, có nguồn gốc ghi chép, có phòng mẫu cây khô làm đối chứng. Vườn Calcutta là mô hình mà nhiều vườn thực vật thuộc địa ở châu Á học theo.
Năm 1865, Pierre tới Sài Gòn để điều hành vườn mới lập. Vườn được lập từ năm 1864 với người khởi đầu là bác sĩ thú y Louis Adolphe Germain, ban đầu thiên về nuôi thú. Pierre đưa thêm hướng thực vật học, biến nơi này thành vườn bách thảo và vườn thú. Tên tiếng Việt "Thảo Cầm Viên" — vườn cây cỏ và chim muông — phản ánh đúng hai chức năng ấy.
Việc Pierre làm ở vườn bách thảo Sài Gòn
Trồng và sắp xếp theo hệ thống. Ông cho trồng nhiều loài cây bản địa của Nam Kỳ và cây nhập từ các vùng nhiệt đới khác, sắp xếp theo nhóm họ hàng, để vườn vừa là nơi tham quan vừa là bộ sưu tập sống phục vụ nghiên cứu.
Thử nghiệm cây có giá trị kinh tế. Vườn bách thảo thuộc địa thời đó có nhiệm vụ thử trồng cây có thể mang lại lợi ích kinh tế, rồi phân phát giống. Vườn Sài Gòn dưới thời Pierre cũng làm việc này; danh sách cụ thể những loài được thử, các tài liệu ghi không giống nhau nên bài này không liệt kê.
Đi thực địa thu mẫu. Pierre thực hiện nhiều chuyến khảo sát rừng ở Nam Kỳ và Campuchia, thu mẫu cây, ghi chép nơi mọc, mùa ra hoa. Đây là việc vất vả, cần nhiều người dẫn đường, khuân vác và người địa phương chỉ cây; nhiều tên cây địa phương ông ghi lại là do họ cung cấp.
Lập phòng mẫu cây khô. Mẫu cây ép khô, ghi nhãn đầy đủ là "giấy khai sinh" của một loài trong thực vật học. Mẫu do Pierre thu thập hiện lưu ở các phòng mẫu lớn, đặc biệt ở Paris, và vẫn được các nhà phân loại học tra cứu khi mô tả hay sửa tên loài.
Bộ sách về cây rừng Nam Kỳ
Công trình lớn nhất của Pierre là bộ Flore forestière de la Cochinchine (Thực vật rừng Nam Kỳ). Bảng dưới tóm những điều cơ bản để bạn nhận diện bộ sách khi gặp ở thư viện:
| Nội dung | Thông tin phổ biến | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thời gian in | Từ năm 1880, kéo dài tới khoảng 1907 | Phần cuối in sau khi ông mất, do người khác hoàn tất |
| Hình thức | Nhiều tập khổ lớn, in theo từng phần | Số phần, số bản vẽ các thư viện ghi khác nhau |
| Điểm đặc sắc | Bản vẽ thực vật chi tiết: cành, lá, hoa, quả, mặt cắt | Được đánh giá cao cả về khoa học lẫn mỹ thuật |
| Phạm vi | Chủ yếu cây gỗ và cây rừng Nam Kỳ, một phần Campuchia | Chưa phải toàn bộ hệ thực vật Việt Nam |
| Giá trị hôm nay | Nhiều loài được mô tả lần đầu trong bộ sách | Tên khoa học một số loài đã được chỉnh lại theo nghiên cứu mới |
Trong danh pháp thực vật, nhiều loài mang tính ngữ "pierrei" để ghi nhận ông là người thu mẫu hoặc mô tả. Khi đọc tên một loài cây rừng Nam Bộ có chữ này, bạn đang gặp lại dấu vết của ông.
Sau Pierre, bộ Thực vật chí đại cương Đông Dương do Henri Lecomte chủ biên và về sau là công trình Cây cỏ Việt Nam của nhà thực vật học Phạm Hoàng Hộ tiếp nối, mở rộng ra toàn bộ lãnh thổ.
Mẫu cây khô: vì sao một tờ giấy ép lá giữ giá trị hơn trăm năm
Để hiểu vì sao tên Pierre còn được nhắc trong giới thực vật học, cần hiểu vai trò của mẫu cây khô. Khi một nhà khoa học mô tả một loài mới, họ phải chỉ định một mẫu cụ thể làm "mẫu chuẩn" — tấm mẫu mà mọi tranh luận về tên loài sau này phải quay về đối chiếu. Mô tả bằng chữ có thể mơ hồ, nhưng tấm mẫu thì vẫn nằm đó.
Một tờ mẫu tốt gồm cành có lá, hoa hoặc quả, được ép phẳng, sấy khô, gắn lên giấy dày, kèm nhãn ghi nơi thu, ngày thu, người thu, đặc điểm không giữ được khi khô như màu hoa, chiều cao cây. Nhãn càng đầy đủ, mẫu càng có giá trị. Các phòng mẫu lớn trên thế giới giữ hàng triệu tờ như vậy trong tủ kín, chống ẩm, chống côn trùng.
Mẫu Pierre thu ở Nam Kỳ thế kỷ 19 vì thế có hai giá trị. Thứ nhất là giá trị phân loại: nhiều tấm là mẫu chuẩn của các loài ông mô tả. Thứ hai là giá trị lịch sử sinh thái: chúng cho biết một loài từng mọc ở đâu vào thời điểm rừng Nam Bộ còn rộng hơn nhiều so với hôm nay. Các nhà bảo tồn có thể dùng thông tin ấy khi tìm lại quần thể còn sót hoặc khi đánh giá mức độ suy giảm.
Ngày nay nhiều phòng mẫu đã chụp ảnh số và đưa lên cơ sở dữ liệu mở, nên các nhà nghiên cứu Việt Nam có thể xem mẫu của Pierre mà không cần sang Paris.
Rời Sài Gòn và những năm làm việc ở Paris
Pierre rời vườn bách thảo Sài Gòn khoảng năm 1877, theo nhiều nguồn là do bất đồng về kinh phí và cách quản lý vườn với chính quyền thời đó; chi tiết của bất đồng này các tài liệu kể không giống nhau. Ông về Pháp, làm việc với bộ sưu tập ở Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên quốc gia tại Paris.
Ở Paris, ông dành phần lớn thời gian cho việc mô tả các mẫu đã thu ở Đông Dương và in dần bộ sách về cây rừng. Ông cũng nghiên cứu một số nhóm cây có giá trị như cây cho nhựa, cây cho dầu. Công việc phân loại học đòi hỏi kiên nhẫn: so từng mẫu, đối chiếu với mẫu chuẩn ở nhiều nơi, viết mô tả bằng tiếng Latinh theo quy ước.
Ông mất năm 1905 tại Paris. Bộ sách của ông được hoàn tất sau đó. Trong lịch sử thực vật học Đông Nam Á, tên ông thường được đặt cạnh những người đặt nền cho việc kiểm kê hệ thực vật vùng này.
Tìm dấu vết Pierre trong Thảo Cầm Viên hôm nay
Thảo Cầm Viên Sài Gòn, nằm ở khu trung tâm cũ của Thành phố Hồ Chí Minh, đã thay đổi nhiều sau hơn 150 năm. Dù vậy, khi đi dạo bạn vẫn có thể tìm thấy dấu vết của thời vườn bách thảo:
- Những cây cổ thụ lớn: vườn có nhiều cây cao vài chục mét, trong đó có cây dầu, cây sao. Nhiều người nói một số cây được trồng từ thời đầu của vườn; muốn chắc, bạn nên đọc biển thông tin của vườn thay vì tin lời truyền miệng.
- Bố cục theo khu thực vật: khu lan, khu xương rồng, khu cây kiểng, khu cây gỗ — cách tổ chức theo nhóm là di sản của vườn bách thảo khoa học.
- Biển tên cây: nhiều cây có biển ghi tên Việt và tên khoa học; thử tìm những cây có tính ngữ "pierrei".
- Các công trình cũ trong vườn: ngôi đền nay là đền thờ Hùng Vương và toà nhà Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh đều xây trong khuôn viên vào thập niên 1920, sau thời Pierre, nhưng cho thấy vườn đã sớm là không gian công cộng lớn của thành phố.
Nếu bạn dẫn trẻ em đi chơi, đây là dịp kể cho chúng rằng khu vườn bắt đầu bằng việc một người đi rừng thu mẫu cây, ép khô, vẽ lại từng chiếc lá — và rằng những tấm mẫu ấy vẫn còn trong tủ của các bảo tàng sau hơn một thế kỷ.
Cách nhìn lại và đọc thêm ở đâu
Nhìn cho cân bằng, công việc của Pierre gắn với mục tiêu kinh tế của chính quyền thời thuộc địa: kiểm kê rừng để khai thác gỗ, thử trồng cây công nghiệp. Đồng thời, nó để lại một kho dữ liệu khoa học mà các nhà thực vật học Việt Nam hôm nay vẫn dùng để nghiên cứu, bảo tồn chính những khu rừng ấy. Hai mặt này tồn tại cùng lúc, và người viết tiểu sử không nên chỉ nhắc một mặt.
Công lao cũng không của riêng ông: những người làm vườn, người vẽ minh hoạ, người dẫn đường, người hái mẫu, các đồng nghiệp ở Paris hoàn tất bộ sách — tất cả đều có phần.
Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm bản số hoá của bộ sách ở các thư viện thực vật học quốc tế, các bài viết về lịch sử Thảo Cầm Viên do chính vườn và báo chí thành phố đăng nhân các dịp kỷ niệm, và các công trình về lịch sử thực vật học Việt Nam của các nhà khoa học trong nước. Khi đọc bài báo phổ thông, chú ý phân biệt Pierre với Germain — người khởi đầu vườn năm 1864 — vì hai cái tên này hay bị nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Ai lập ra Thảo Cầm Viên Sài Gòn?
Vườn được lập năm 1864, người khởi đầu là bác sĩ thú y Louis Adolphe Germain. Từ năm 1865, nhà thực vật học Jean-Baptiste Louis Pierre điều hành và phát triển nơi này thành vườn bách thảo khoa học kết hợp vườn thú. Vì vậy công khởi lập và công phát triển nên ghi riêng.
Louis Pierre có công gì với thực vật học Việt Nam?
Ông thu thập rất nhiều mẫu cây ở Nam Kỳ và Campuchia, mô tả nhiều loài mới và soạn bộ sách nhiều tập về cây rừng Nam Kỳ với bản vẽ chi tiết. Mẫu và sách của ông vẫn được các nhà phân loại học tra cứu khi nghiên cứu hệ thực vật phía Nam.
Tính ngữ pierrei trong tên cây nghĩa là gì?
Trong danh pháp khoa học, người ta thường đặt tên loài theo tên người thu mẫu hoặc người có công với nhóm cây đó. Chữ pierrei ghi nhận Louis Pierre. Nhiều loài cây ở Nam Bộ và Đông Dương mang tính ngữ này.
Thảo Cầm Viên hiện thuộc địa phương nào?
Thảo Cầm Viên Sài Gòn nằm ở khu trung tâm cũ của Thành phố Hồ Chí Minh, trước đây thuộc Quận 1. Sau khi bỏ cấp quận từ tháng 7 năm 2025, địa chỉ được ghi theo phường mới; bạn nên tra trên bản đồ hiện hành khi cần ghi chính xác.
Những cây cổ thụ trong Thảo Cầm Viên có phải do Pierre trồng?
Có lời kể cho rằng một số cây lớn được trồng từ thời đầu của vườn, nhưng không phải cây nào cũng có hồ sơ xác nhận. Bạn nên dựa vào biển thông tin và tài liệu của vườn, và ghi là "theo vườn" hoặc "theo lời kể" khi viết.
Pierre mất ở đâu?
Ông mất năm 1905 tại Paris, sau gần ba thập niên làm việc với bộ sưu tập Đông Dương ở Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên quốc gia Pháp. Bộ sách về cây rừng Nam Kỳ được người khác hoàn tất sau khi ông mất.