Léopold Cadière (1869–1955) là linh mục, nhà nghiên cứu người Pháp sống hơn sáu mươi năm ở miền Trung Việt Nam, người sáng lập Hội Đô thành Hiếu cổ (Association des Amis du Vieux Huế) năm 1913 và chủ biên tập san của hội trong khoảng ba mươi năm.
Tập san ấy, thường được người Việt gọi là "Những người bạn Cố đô Huế", ghi lại lăng tẩm, cung điện, phong tục, nghề thủ công, nhân vật của Huế đầu thế kỷ 20, và hiện vẫn là kho tư liệu mà người nghiên cứu Huế phải mở. Bài này kể ông đến miền Trung ra sao, đã làm gì và vì sao những trang ông để lại còn được dịch, in lại hôm nay.
Sang miền Trung năm 1892 và học tiếng từ làng quê
Cadière sinh năm 1869 ở Pháp. Ông thuộc Hội Thừa sai Paris và sang Việt Nam năm 1892, khi mới ngoài hai mươi tuổi. Phần lớn những năm đầu ông sống ở các làng quê vùng Quảng Bình, Quảng Trị, nay đều thuộc tỉnh Quảng Trị sau đợt sắp xếp 7/2025, trước khi gắn bó lâu dài với Huế.
Sống giữa người nông dân, ông học tiếng Việt không qua sách mà qua lời nói hằng ngày, và sớm chú ý tới những khác biệt trong cách phát âm của vùng này so với tiếng Hà Nội hay Sài Gòn. Công trình ngữ âm đầu tiên của ông, in năm 1902, mô tả phương ngữ vùng Thượng Trung Kỳ, tức khu vực Quảng Bình – Quảng Trị – Huế. Với ngành nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt, đây là một trong những mô tả sớm và kỹ.
Ông cũng viết về lịch sử, địa lý vùng đất mình sống, trong đó có một khảo cứu về luỹ Đồng Hới, tức luỹ Thầy thời các chúa Nguyễn, đăng trên tập san của Viện Viễn Đông Bác cổ năm 1906. Cách làm của ông là đi thực địa, hỏi người già, đối chiếu với văn bản chữ Hán, rồi mới viết — cách làm mà ngày nay gọi là nghiên cứu điền dã.
Hội Đô thành Hiếu cổ: một hội nghiên cứu, không phải câu lạc bộ
Ra đời năm 1913. Cadière cùng một số người Pháp và người Việt quan tâm tới Huế lập hội năm 1913 với mục đích tìm hiểu, ghi chép và giữ gìn những gì liên quan tới kinh đô cũ. Tên tiếng Việt "Đô thành Hiếu cổ" nghĩa là những người yêu cái cổ của kinh đô.
Thành viên đa dạng. Hội có người Pháp làm việc ở Huế — quan chức, giáo viên, bác sĩ, kỹ sư — và người Việt, trong đó có quan lại, trí thức Nho học, người trong hoàng tộc. Nhiều bài trong tập san do người Việt viết hoặc cung cấp tư liệu; công trình này không phải của một người.
Tập san ra đều trong ba thập niên. Tập san của hội, thường viết tắt là BAVH, phát hành từ năm 1914 tới năm 1944, mỗi năm nhiều số. Cadière giữ vai trò chủ bút, đọc, sửa, viết nhiều bài và giữ chất lượng ổn định suốt thời gian dài.
Chuẩn mực tư liệu. Bài trong tập san thường có ảnh chụp, bản vẽ, bản dịch văn bản chữ Hán, sơ đồ kiến trúc. Nhiều công trình ở Huế được ghi lại trước khi bị hư hại trong các thập niên sau, nên ảnh và mô tả trong tập san là bằng chứng quý cho việc trùng tu.
Tập san ghi lại những gì về Huế
Không thể kể hết hàng nghìn trang của tập san. Bảng dưới gom các nhóm đề tài chính để bạn biết nên tìm gì ở đó:
| Nhóm đề tài | Ví dụ loại bài | Người hôm nay dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Kiến trúc cung đình, lăng tẩm | Mô tả, đo vẽ điện, lăng, cửa thành; ảnh chụp đầu thế kỷ 20 | Cơ sở cho trùng tu, so sánh hiện trạng |
| Nghệ thuật và trang trí | Số chuyên đề về nghệ thuật ở Huế năm 1919 với nhiều hình minh hoạ màu | Nghiên cứu mỹ thuật, phục dựng hoa văn |
| Phong tục, lễ hội, đời sống | Tục cưới hỏi, ma chay, nghề thủ công, chợ búa | Nghiên cứu văn hoá, dân tộc học |
| Nhân vật và gia phả | Tiểu sử quan lại, danh nhân, các dòng họ ở Huế | Đối chiếu tiểu sử, gia phả |
| Thiên nhiên và địa lý | Cây cỏ, sông núi, địa danh quanh Huế | Nghiên cứu địa danh, sinh thái lịch sử |
Bạn nên nhớ tập san được viết trong bối cảnh thời Pháp thuộc, bởi cả người Pháp lẫn người Việt, nên có những nhận định mang dấu ấn thời đại. Phần ghi chép, ảnh chụp, bản vẽ là dữ liệu; phần bình luận cần đọc có phê phán.
Một điểm thú vị: nhiều bài trong tập san ghi lại lời kể của người già ở Huế thời đó, tức là một dạng sử truyền miệng được viết xuống. Khi trích, bạn nên ghi rõ đó là lời kể được ghi lại.
Nghiên cứu phong tục và đời sống người Việt
Ngoài Huế, Cadière dành nhiều năm nghiên cứu tín ngưỡng dân gian, phong tục và đời sống tinh thần của người Việt ở làng quê. Công trình tổng hợp lớn của ông gồm ba tập, in từ năm 1944 tới cuối thập niên 1950, một phần sau khi ông mất. Trong đó ông mô tả cách người Việt thờ cúng tổ tiên, các kiêng kỵ, lễ tiết theo mùa, quan niệm về đất đai, nhà cửa.
Điểm mạnh của các mô tả này là chi tiết từ thực địa: ông ghi lại những điều quan sát trực tiếp và hỏi người dân, không chỉ dựa vào sách. Điểm cần dè dặt là góc nhìn của một người ngoài, lại là giáo sĩ, nên một số diễn giải mang khung tư duy của ông. Các nhà dân tộc học, văn hoá học Việt Nam về sau đã dùng tư liệu của ông và bổ sung, điều chỉnh nhiều chỗ.
Ông còn để lại những ghi chép về cú pháp tiếng Việt, được in thành sách sau khi ông mất. Đây là phần ít được biết hơn, nhưng cho thấy suốt đời ông vẫn quay lại với tiếng Việt, thứ đầu tiên ông học khi đặt chân tới miền Trung.
Dấu tích còn lại và cách tiếp cận tư liệu
Dấu tích của Cadière chủ yếu là chữ nghĩa, không phải công trình hay tượng đài. Bạn có thể tìm theo các hướng:
- Bản dịch tiếng Việt của tập san: Nhà xuất bản Thuận Hóa ở Huế đã dịch và in nhiều tập "Những người bạn Cố đô Huế" từ cuối thập niên 1990; nhiều thư viện tỉnh, thư viện đại học có bộ này.
- Bản gốc tiếng Pháp: các thư viện lớn ở Hà Nội, Huế, Thành phố Hồ Chí Minh lưu bản gốc; nhiều số đã được số hoá bởi thư viện nước ngoài.
- Các công trình về ngữ âm, phong tục: có bản dịch tiếng Việt của một số tác phẩm; nên đọc kèm phần giới thiệu của người dịch để hiểu bối cảnh.
- Tại Huế: khi tham quan Đại Nội, lăng tẩm, nhiều thuyết minh viên và tài liệu giới thiệu dùng lại ảnh, mô tả từ tập san; hỏi họ về nguồn ảnh là một cách thú vị để thấy tư liệu ấy còn sống.
Nếu bạn đang viết về một di tích ở Huế, hãy thử tra tên di tích trong mục lục tập san trước. Rất có thể đã có một bài từ một trăm năm trước ghi lại hình dạng của nó.
Cách làm việc của Cadière: điều người viết địa chí hôm nay có thể học
Đọc lại các bài của Cadière, người làm nghiên cứu địa phương hôm nay có thể rút ra mấy thói quen làm việc vẫn còn đúng sau hơn một thế kỷ:
- Đi tận nơi trước khi viết. Ông mô tả luỹ, lăng, làng sau khi đã đến, đo, chụp ảnh; những chỗ chỉ nghe kể đều ghi rõ là nghe kể.
- Hỏi người già và ghi tên nguồn. Nhiều bài ghi rõ thông tin do ai cung cấp, ở làng nào, điều giúp người đọc sau đánh giá được độ tin cậy.
- Đối chiếu văn bản chữ Hán, chữ Nôm. Bia, sắc phong, gia phả được dịch và chép lại kèm bản gốc khi có thể, thay vì chỉ tóm ý.
- Tách mô tả khỏi bình luận. Phần lớn bài viết đi theo trật tự: hiện trạng, tư liệu, rồi mới đến nhận định — trật tự giúp người đọc sau dùng lại được dữ liệu dù không đồng ý với nhận định.
- Làm việc theo nhóm và in đều đặn. Một tập san sống được ba mươi năm vì có một nhóm người viết và một người giữ nhịp; công trình một mình hiếm khi đi xa như vậy.
Đây cũng là những tiêu chí bạn có thể dùng để đánh giá một bài viết về lịch sử địa phương hôm nay: người viết có đến tận nơi không, có ghi nguồn không, có tách điều thấy khỏi điều nghĩ không.
Những năm cuối và những điều chưa chắc
Cadière sống ở Việt Nam tới cuối đời. Các nguồn phổ biến ghi ông mất năm 1955 tại Huế, khi đã ngoài tám mươi tuổi, sau hơn sáu mươi năm gắn bó với miền Trung. Ngày mất cụ thể và nơi an táng được ghi khác nhau giữa các bài giới thiệu, nên bài này chỉ ghi năm.
Ông là thành viên thông tấn của Viện Viễn Đông Bác cổ và nhận một số danh hiệu học thuật của Pháp; danh sách cụ thể không nằm trong phạm vi bài này. Một số bài viết trên mạng gán cho ông những câu nói về Huế hay về người Việt; phần lớn không ghi nguồn, nên bạn không nên trích.
Đánh giá cân bằng về Cadière: ông là nhà nghiên cứu điền dã bền bỉ, người tổ chức và giữ cho một tập san học thuật hoạt động suốt ba mươi năm, và là người đã ghi lại nhiều điều về Huế mà nếu không có ông, có lẽ đã mất. Đồng thời, đó là công trình tập thể của cả người Pháp và người Việt, và góc nhìn trong đó cần được đặt vào bối cảnh thời đại.
Nếu bạn muốn viết thêm về ông, chỗ nên bắt đầu là các bài tưởng niệm và thư mục đăng trên tập san của Viện Viễn Đông Bác cổ sau khi ông mất, cùng phần giới thiệu trong các bản dịch tiếng Việt. Đó là những nguồn do người cùng nghề viết, có liệt kê công trình theo năm, giúp tránh lặp lại những thông tin không rõ gốc đang lan trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Hội Đô thành Hiếu cổ là gì?
Đó là hội nghiên cứu do Léopold Cadière cùng một số người Pháp và người Việt lập ở Huế năm 1913, tên tiếng Pháp là Association des Amis du Vieux Huế. Hội xuất bản tập san từ 1914 tới 1944, ghi chép kiến trúc, phong tục, nhân vật và thiên nhiên của Huế.
Tập san Những người bạn Cố đô Huế có bản tiếng Việt không?
Có. Nhà xuất bản Thuận Hóa ở Huế đã dịch và in nhiều tập từ cuối thập niên 1990. Bản dịch có thể tìm ở thư viện tỉnh, thư viện đại học. Khi trích dẫn cho nghiên cứu, nên đối chiếu với bản gốc tiếng Pháp nếu có thể.
Léopold Cadière sống ở Việt Nam bao lâu?
Ông sang Việt Nam năm 1892 và sống ở đây tới khi mất năm 1955, tức hơn sáu mươi năm. Phần lớn thời gian ông ở các làng quê vùng Quảng Bình, Quảng Trị và ở Huế, nay thuộc tỉnh Quảng Trị và thành phố Huế.
Cadière nghiên cứu những gì ngoài Huế?
Ông nghiên cứu ngữ âm phương ngữ miền Trung, cú pháp tiếng Việt, lịch sử địa phương như luỹ Đồng Hới, và đặc biệt là phong tục, tín ngưỡng dân gian của người Việt, được tổng hợp trong một bộ sách ba tập in từ năm 1944.
Có nên tin hoàn toàn vào nhận định trong tập san không?
Không nên tin hoàn toàn. Ảnh, bản vẽ, mô tả hiện trạng là dữ liệu quý; còn phần nhận định mang dấu ấn bối cảnh thời Pháp thuộc. Cách dùng tốt là khai thác dữ liệu, còn diễn giải thì đối chiếu với nghiên cứu sau này của các học giả Việt Nam.
Tập san giúp gì cho việc trùng tu di tích Huế?
Nhiều công trình ở Huế bị hư hại trong thế kỷ 20. Ảnh chụp, bản vẽ, mô tả trong tập san cho biết hình dạng, trang trí, vật liệu của chúng ở đầu thế kỷ, nên các đơn vị bảo tồn thường dùng làm một trong những nguồn tham khảo khi lập phương án trùng tu.