Ernest Hébrard (1875–1933) là kiến trúc sư, nhà quy hoạch người Pháp, đứng đầu cơ quan kiến trúc và quy hoạch đô thị của Đông Dương trong khoảng 1923–1931, và thường được ghi nhận là người khởi xướng "phong cách kiến trúc Đông Dương". Ở Hà Nội, những toà nhà mang dấu ấn ông vẫn đang được dùng hằng ngày: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, toà nhà Đại học Đông Dương cũ, trụ sở Bộ Ngoại giao.
Ông cũng lập đồ án quy hoạch Đà Lạt năm 1923, định hình khung đô thị mà thành phố còn giữ một phần tới nay. Bài này kể con đường dẫn ông tới Đông Dương, những nguyên tắc ông theo, các công trình cụ thể và cách nhìn lại di sản ấy.
Từ giải thưởng Rome tới quy hoạch Thessaloniki
Hébrard sinh năm 1875 ở Paris, học tại trường Mỹ thuật (École des Beaux-Arts) và đoạt Giải thưởng lớn Rome về kiến trúc năm 1904 — giải thưởng danh giá nhất của giới kiến trúc Pháp thời đó, cho phép người đoạt giải sang Rome nghiên cứu nhiều năm. Ở Rome, ông nghiên cứu kiến trúc cổ đại, đo vẽ phục dựng cung điện của hoàng đế Diocletian ở Split (nay thuộc Croatia).
Trước khi sang châu Á, ông nổi tiếng với vai trò đứng đầu nhóm lập quy hoạch tái thiết thành phố Thessaloniki (Hy Lạp) sau trận hoả hoạn lớn năm 1917. Quy hoạch này đưa vào những trục đại lộ, quảng trường và khu chức năng rõ ràng, phần lớn còn thấy được trong thành phố hôm nay. Kinh nghiệm quy hoạch một thành phố gần như từ đầu đã giúp ông được chọn cho Đông Dương.
Ông sang Đông Dương đầu thập niên 1920 và giữ vị trí đứng đầu cơ quan trung ương về kiến trúc và quy hoạch. Năm cụ thể nhận nhiệm vụ có tài liệu ghi 1921, có tài liệu ghi 1923; năm 1923 là năm cơ quan này được tổ chức lại dưới sự điều hành của ông, theo nhiều nguồn.
"Phong cách Đông Dương": những nguyên tắc chính
Thích nghi khí hậu trước. Hébrard phê phán việc bê nguyên mẫu nhà châu Âu sang vùng nhiệt đới. Ông chú ý tới mái dốc vươn rộng che mưa nắng, hành lang sâu, cửa thông gió, tầng hầm thoáng chống ẩm — những giải pháp mà nhà truyền thống ở Việt Nam đã có từ lâu.
Mượn hình thức từ kiến trúc bản địa. Mái ngói nhiều tầng, đầu đao, con sơn, hoa văn lấy từ kiến trúc đình chùa Việt, kiến trúc Chăm, Khmer, Hoa được đưa vào mặt đứng của những toà nhà dùng kết cấu bê tông hiện đại.
Kết cấu và tiện nghi hiện đại. Bên trong là khung bê tông cốt thép, mặt bằng theo công năng của cơ quan, trường học, bảo tàng thời đó. Đây là điểm khác với kiến trúc truyền thống: hình thức gợi nhớ quá khứ, cấu trúc thuộc về thế kỷ 20.
Một tranh luận còn tiếp diễn. Giới nghiên cứu kiến trúc hôm nay có nhiều cách đánh giá: có người xem đây là nỗ lực dung hợp đáng trân trọng, có người cho rằng đó vẫn là cái nhìn từ bên ngoài, ghép chi tiết bản địa lên khung nhà châu Âu. Cả hai cách nhìn đều có lý lẽ, và bài này không phán xử.
Những công trình ở Hà Nội gắn với tên Hébrard
Bảng sau liệt kê các công trình thường được ghi gắn với Hébrard. Một số do ông thiết kế chính, một số ông làm cùng kiến trúc sư khác; bạn nên ghi "gắn với" thay vì "do một mình ông thiết kế" khi chưa đối chiếu.
| Công trình (tên hiện nay) | Tên thời xây dựng | Thời gian (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bảo tàng Lịch sử quốc gia, phố Tràng Tiền | Bảo tàng Louis Finot của Viện Viễn Đông Bác cổ | 1925–1932 | Nhiều tài liệu ghi làm cùng kiến trúc sư Charles Batteur |
| Toà nhà chính Đại học Đông Dương cũ, phố Lê Thánh Tông | Đại học Đông Dương | 1923–1926 | Nay thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; có giảng đường lớn mái vòm |
| Trụ sở Bộ Ngoại giao, phố Tôn Thất Đàm | Sở Tài chính Đông Dương | Hoàn thành khoảng đầu thập niên 1930 | Mái ngói nhiều tầng, cửa sổ có ô thoáng |
| Nhà thờ Cửa Bắc, phố Phan Đình Phùng | Nhà thờ Cửa Bắc | Hoàn thành khoảng 1932 | Tháp chuông kết hợp hình thức Á Đông |
Đứng trước Bảo tàng Lịch sử quốc gia, bạn sẽ thấy rõ nhất các nguyên tắc ở mục trên: khối nhà bát giác ở giữa với mái nhiều tầng, hành lang bao quanh, chi tiết trang trí lấy cảm hứng từ kiến trúc Á Đông, bên trong là không gian trưng bày cao, thoáng.
Những năm hoàn thành ghi ở bảng là mốc phổ biến; năm khởi công và khánh thành từng công trình có tài liệu ghi lệch một hai năm.
Đồ án Đà Lạt năm 1923
Sau khi Yersin đề xuất cao nguyên Lang Biang làm nơi nghỉ dưỡng và nhiều đợt khảo sát tiếp theo, Đà Lạt cần một đồ án tổng thể. Hébrard lập quy hoạch năm 1923, hình dung Đà Lạt như một đô thị nghỉ dưỡng và hành chính trên cao nguyên, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Những ý tưởng thường được nhắc của đồ án: phân khu chức năng rõ (khu hành chính, khu ở, khu nghỉ dưỡng), giữ các thung lũng và đồi thông làm vùng xanh, hạn chế xây trên những sườn nhìn ra hồ, quy định mật độ thấp để giữ cảnh quan. Đây là cách tiếp cận coi thiên nhiên là tài sản của đô thị, khá sớm so với thời điểm.
Đồ án không được thực hiện trọn vẹn; sau Hébrard, Đà Lạt còn có các đồ án điều chỉnh của những kiến trúc sư khác trong thập niên 1930–1940. Vì vậy, nói "Đà Lạt hôm nay là thành phố của Hébrard" là đơn giản hoá. Đúng hơn là ông đặt ra một số nguyên tắc nền, đặc biệt là ý tưởng giữ vùng xanh, mà các đồ án sau kế thừa ở mức khác nhau.
Ông cũng lập hoặc chỉ đạo đồ án mở rộng cho Hà Nội và một số đô thị khác của Đông Dương; mức độ thực hiện của từng đồ án là đề tài các nhà nghiên cứu quy hoạch vẫn đang bàn.
Đi xem kiến trúc Hébrard ở Hà Nội: một lộ trình ngắn
Các công trình ở Hà Nội nằm không xa nhau, có thể đi bộ hoặc xe đạp trong một buổi. Gợi ý một lộ trình:
- Bắt đầu ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia phía sau Nhà hát Lớn: vào trong để thấy không gian bát giác và hệ mái.
- Đi bộ sang phố Lê Thánh Tông để nhìn mặt tiền toà nhà Đại học Đông Dương cũ; vào được hay không tuỳ quy định của trường.
- Đi tiếp lên khu Ba Đình, qua phố Tôn Thất Đàm để ngắm mặt ngoài trụ sở Bộ Ngoại giao — đây là cơ quan nhà nước, chỉ nên xem từ bên ngoài.
- Kết thúc ở Nhà thờ Cửa Bắc, chú ý tháp chuông và mái để thấy cách ghép hình thức Á Đông vào một công trình kiểu phương Tây.
Khi chụp ảnh, nên chú ý mái và hành lang hơn là trang trí: đó là chỗ thể hiện rõ nhất ý định thích nghi khí hậu của người thiết kế. Bạn cũng nên so sánh với Nhà hát Lớn hay Phủ Chủ tịch, các công trình xây trước theo phong cách châu Âu thuần, để thấy sự khác biệt.
Nhận ra một công trình kiểu Đông Dương: năm dấu hiệu
Mái là nhân vật chính. Mái ngói dốc, thường chồng hai hoặc ba tầng, vươn xa khỏi tường, đôi khi có đầu đao cong nhẹ. Ở công trình kiểu châu Âu thuần, mái thường thấp, bị lan can hoặc tường chắn che bớt.
Hành lang bao quanh. Một dải hành lang có mái che chạy quanh khối nhà, tạo lớp đệm giữa nắng mưa bên ngoài và phòng bên trong. Đứng trong hành lang vào giữa trưa, bạn sẽ thấy nhiệt độ dịu đi rõ rệt.
Ô thoáng và cửa chớp. Những ô gió trang trí trên tường, cửa sổ chớp gỗ, lỗ thông hơi dưới mái giúp không khí lưu thông liên tục — giải pháp mà nhà dân ở Hà Nội và Huế đã dùng từ lâu.
Chi tiết trang trí mượn từ Á Đông. Con sơn đỡ mái, hoa văn chữ thọ, hình hoa sen, lan can kiểu đình chùa xuất hiện trên một khối nhà có tỷ lệ, cửa, cầu thang theo lối phương Tây.
Nền cao và tầng hầm thoáng. Nhiều công trình đặt trên nền cao, có tầng hầm hoặc khoảng rỗng dưới sàn để chống ẩm từ đất — điều rất cần ở Hà Nội với mùa nồm ẩm ướt.
Những năm cuối và cách đọc di sản
Hébrard rời Đông Dương đầu thập niên 1930. Ông mất năm 1933; nhiều tài liệu ghi ông mất ở Athens, Hy Lạp. Ngoài kiến trúc, ông còn được nhớ tới qua một đồ án lý tưởng về "thành phố thế giới" vẽ cùng nhà điêu khắc Hendrik Andersen trước chiến tranh thế giới thứ nhất — một dự án trên giấy, chưa bao giờ xây.
Với Việt Nam, di sản của ông nằm ở một nhóm công trình còn sử dụng, và ở một câu hỏi vẫn mở: kiến trúc ở xứ nóng ẩm nên học gì từ nhà truyền thống? Các kiến trúc sư Việt Nam thế hệ sau, khi bàn về kiến trúc nhiệt đới, thường nhắc lại những giải pháp mái vươn, hành lang, thông gió mà các công trình kiểu Đông Dương đã dùng.
Khi viết về ông, nên tránh tô vẽ thành "người yêu Việt Nam" hay ngược lại là "kiến trúc sư thực dân" đơn thuần. Ông là một kiến trúc sư làm việc trong bộ máy thời thuộc địa, với những công trình mà giá trị kiến trúc của chúng được thừa nhận và đang được bảo vệ như di sản đô thị.
Tư liệu đáng tin để đọc thêm: các nghiên cứu về kiến trúc Pháp ở Đông Dương của các nhà sử học kiến trúc, sách và luận án của các trường kiến trúc ở Hà Nội, các ấn phẩm của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về lịch sử toà nhà của chính bảo tàng.
Câu hỏi thường gặp
Ernest Hébrard là ai?
Ông là kiến trúc sư, nhà quy hoạch người Pháp (1875–1933), đứng đầu cơ quan kiến trúc và quy hoạch của Đông Dương trong thập niên 1920. Ông được ghi nhận là người khởi xướng phong cách kiến trúc Đông Dương, lập đồ án Đà Lạt năm 1923 và gắn với nhiều toà nhà ở Hà Nội.
Phong cách kiến trúc Đông Dương là gì?
Đó là lối kiến trúc kết hợp kết cấu và mặt bằng hiện đại với hình thức, giải pháp lấy từ kiến trúc bản địa như mái ngói nhiều tầng, hành lang sâu, ô thoáng, nhằm thích nghi khí hậu nóng ẩm. Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội là ví dụ dễ thấy nhất.
Hébrard có phải người thiết kế toàn bộ Đà Lạt không?
Không. Ông lập đồ án quy hoạch năm 1923, đặt ra một số nguyên tắc như phân khu và giữ vùng xanh. Đồ án không được thực hiện trọn vẹn, và Đà Lạt còn trải qua các đồ án của nhiều kiến trúc sư khác trong những thập niên sau.
Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội xây năm nào?
Toà nhà được xây trong khoảng 1925–1932 làm Bảo tàng Louis Finot của Viện Viễn Đông Bác cổ, theo thiết kế gắn với Hébrard và kiến trúc sư Charles Batteur. Năm khởi công và hoàn thành có tài liệu ghi lệch nhau một hai năm.
Có thể tham quan các công trình của Hébrard không?
Bảo tàng Lịch sử quốc gia mở cửa cho khách. Toà nhà Đại học Đông Dương cũ thuộc một trường đại học, việc vào bên trong tuỳ quy định. Trụ sở Bộ Ngoại giao là cơ quan nhà nước, chỉ nên ngắm từ bên ngoài. Nhà thờ Cửa Bắc có thể xem mặt ngoài.
Đọc thêm về kiến trúc Đông Dương ở đâu?
Bạn có thể tìm các nghiên cứu về kiến trúc Pháp ở Đông Dương của các nhà sử học kiến trúc trong và ngoài nước, luận văn của các trường kiến trúc ở Hà Nội, và ấn phẩm giới thiệu lịch sử toà nhà của Bảo tàng Lịch sử quốc gia.