DanhVong.comDanh Vọng
Đọc tiểu sử cho đúng

Tra tiểu sử người xưa ở đâu: bộ sử, sách đăng khoa, văn bia, địa chí và kho lưu trữ

Bản đồ các loại nguồn để tra tiểu sử người Việt xưa theo từng thời: bộ sử, liệt truyện, sách đăng khoa, văn bia, châu bản, báo chí cũ, hồ sơ lưu trữ và thứ tự tra.

Archive reading room in Lâm Đồng with tall grey shelves of boxed files, a researcher in white gloves, face turned away, lifting a carved wooden printing block, cool daylight

Muốn tra tiểu sử một người Việt xưa, hãy bắt đầu từ sách nghiên cứu và từ điển nhân vật có chú thích để biết người ấy có trong nguồn nào, rồi lần ngược về nguồn gốc theo thời: với người thời phong kiến là các bộ sử biên niên, phần liệt truyện, sách đăng khoa, văn bia và văn bản hành chính triều đình; với người thời cận đại là báo chí cũ, hồ sơ hành chính, hồi ký và thư từ. Gia phả và văn bia ở quê bổ sung phần gia đình mà nguồn nhà nước không ghi.

Bài này là bản đồ các loại nguồn, xếp theo thời kỳ và theo loại thông tin chúng ghi được, kèm nơi thường lưu giữ và một thứ tự tra hợp lý. Bài không liệt kê trang web; mọi nguồn nêu ở đây đều là sách, văn bản hoặc cơ quan lưu giữ, phần lớn đã có bản dịch hoặc bản in để người không đọc chữ Hán vẫn tiếp cận được.

Bắt đầu từ đâu: sách nghiên cứu hiện đại có chú thích

Đi thẳng vào nguồn gốc khi chưa biết người ấy xuất hiện ở đâu là cách tốn thời gian nhất. Điểm xuất phát tốt là các từ điển nhân vật lịch sử, từ điển văn học, từ điển tác gia, các cuốn địa chí tỉnh có phần nhân vật, và các bài nghiên cứu, kỷ yếu hội thảo về chính nhân vật đó. Những sách này thường đã gom các nguồn gốc và ghi chú thích.

Khi đọc, hãy chú ý ít hơn vào lời kể và nhiều hơn vào chú thích. Mỗi chú thích là một đường dẫn về nguồn gốc: bộ sử nào, quyển nào, văn bia ở đâu, gia phả của chi nào. Lập một danh sách các nguồn được nhắc tới; đó là danh sách việc bạn cần làm tiếp.

Nếu không có sách nghiên cứu nào về người ấy, hãy mở rộng ra: sách về làng, về dòng họ, về khoa thi người ấy đỗ, về cơ quan người ấy làm việc. Người ít nổi tiếng thường chỉ xuất hiện như một dòng trong sách về một chủ đề khác.

Bản đồ nguồn theo thời kỳ

Bảng dưới gom các loại nguồn chính theo thời kỳ sống của nhân vật. Tên cụ thể là những bộ sách, loại văn bản quen thuộc trong giới nghiên cứu, phần lớn đã có bản dịch quốc ngữ.

Thời kỳLoại nguồnGhi được gì về một người
Trước thế kỷ 19Bộ sử biên niên như Đại Việt sử ký toàn thư; Khâm định Việt sử thông giám cương mục (soạn thời Nguyễn)Sự kiện, chức vụ, việc liên quan triều đình
Trước thế kỷ 19Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, phần nhân vậtTóm tắt tiểu sử người có công, có tài
Mọi thời có khoa cửSách đăng khoa lục, bia tiến sĩ ở Văn Miếu Hà Nội và các văn miếu địa phươngKhoa thi, quê, tuổi lúc đỗ, có khi chức quan
Thời NguyễnĐại Nam thực lục (biên niên), Đại Nam liệt truyện (truyện người)Bổ nhiệm, thăng giáng, tiểu sử quan lại và người có công
Thời NguyễnChâu bản, sắc phong, địa bạ, các bộ địa chí như Đại Nam nhất thống chíVăn bản hành chính gốc, đất đai, quê quán
Cuối thế kỷ 19 – giữa thế kỷ 20Báo chí, tạp chí quốc ngữ và tiếng Pháp; niên giám; hồ sơ hành chính thời Pháp thuộcHoạt động nghề nghiệp, bài viết, tin buồn, bổ nhiệm
Thế kỷ 20Hồi ký, thư từ, lời tựa sách, tiểu sử tự thuậtĐời tư nghề nghiệp, quan hệ, quan điểm của chính người ấy
Mọi thờiGia phả, văn bia làng, văn bia mộ, văn chỉGia đình, ngày giỗ, quê, học vị ở cấp làng

Bảng không đầy đủ, nhưng đủ để bạn biết nên hỏi thủ thư hay người nghiên cứu về loại tài liệu nào. Nhớ rằng nhiều bộ sử thời trước được soạn hoặc soạn lại về sau, nên năm biên soạn của bộ sách cũng là thông tin cần ghi khi trích dẫn.

Những nơi thường lưu giữ các nguồn ấy

Thư viện lớn và thư viện tỉnh. Thư viện Quốc gia Việt Nam và thư viện các tỉnh, thành giữ bản dịch các bộ sử, địa chí, từ điển, sách nghiên cứu, và nhiều tờ báo, tạp chí cũ. Phòng đọc báo cũ đặc biệt có ích với người sống đầu thế kỷ 20.

Viện nghiên cứu chuyên ngành. Viện Nghiên cứu Hán Nôm lưu giữ một kho lớn sách và văn bản chữ Hán, chữ Nôm, cùng bản dập văn bia từ khắp nơi. Đây là chỗ tìm văn bia, gia phả, thần tích mà bản gốc ở làng đã mất hoặc khó tiếp cận.

Hệ thống lưu trữ quốc gia. Châu bản triều Nguyễn được lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội; mộc bản triều Nguyễn, tức các bản khắc gỗ để in sách sử, lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt. Hồ sơ hành chính thời Pháp thuộc phân tán theo vùng, một phần ở Hà Nội, một phần ở Thành phố Hồ Chí Minh. Tiếp cận các kho này cần làm thủ tục theo quy định của từng nơi.

Di tích, bảo tàng, nhà lưu niệm, gia đình. Văn bia vẫn đứng ở đình, chùa, nhà thờ họ; sắc phong và gia phả còn trong gia đình; kỷ vật và thư từ ở nhà lưu niệm, bảo tàng địa phương. Những nguồn này chỉ có một bản, nên khi được xem, hãy chụp ảnh cẩn thận, ghi nơi giữ, và không mang bản gốc đi.

Văn bia và sắc phong: nguồn nằm ngay ở quê

Văn bia là văn bản khắc đá, dựng để ghi một sự việc hay tưởng nhớ một người. Với tiểu sử, có ba loại hay dùng: bia mộ hoặc mộ chí ghi ngày sinh mất, quê, chức tước, vợ con; bia ghi công dựng ở đình, ở nhà thờ họ cho người có công với làng; và bia, bảng ghi tên người đỗ đạt ở văn chỉ của làng, huyện. Bia thường được dựng ngay sau sự việc nên gần thời điểm, nhưng cũng có bia dựng lại về sau, cần xem niên đại khắc trên bia.

Sắc phong ở đây hiểu là văn bản triều đình cấp cho một người: sắc bổ nhiệm, sắc thăng chức, sắc phong tước, sắc tặng hàm. Gia đình nhiều dòng họ vẫn giữ những tờ sắc này. Mỗi tờ ghi rõ niên hiệu, năm tháng, tên người nhận và chức tước, nên là bằng chứng gốc rất mạnh cho phần sự nghiệp, và giúp phân biệt thực chức với hàm danh dự.

Khi được xem văn bia, sắc phong, hãy chụp toàn bộ và từng phần, ghi nơi giữ, người giữ, và nếu có thể, nhờ người đọc chữ Hán phiên âm, dịch nghĩa. Không tự ý dập bia hay mang sắc đi; đó là tài sản chung của làng, của họ. Nhiều bia đã được dập và lưu ở viện nghiên cứu, nên nếu bia ở quê đã mòn, vẫn có thể còn bản dập cũ.

Thứ tự tra hợp lý cho một nhân vật

Quy trình dưới đây giúp bạn đi từ cái dễ đến cái khó, và mỗi bước đều để lại dấu vết cho bước sau. Không phải nhân vật nào cũng cần đi hết.

  1. Đọc hai, ba sách nghiên cứu hoặc từ điển có chú thích, lập danh sách nguồn gốc được nhắc tới.
  2. Xác định thời kỳ sống và loại người (đỗ đạt, làm quan, viết báo, thầy thuốc, thợ, thương nhân) để biết loại nguồn nào có khả năng ghi về họ.
  3. Tra sách đăng khoa nếu người ấy có đỗ đạt; đây là nguồn nhanh nhất để chốt quê, tuổi và năm.
  4. Tra bộ sử và liệt truyện theo năm và theo tên; với người cận đại, tra báo chí theo năm.
  5. Tìm văn bia, gia phả, sắc phong ở quê hoặc qua bản dập lưu ở viện nghiên cứu.
  6. Đọc thơ văn, thư từ, lời tựa của chính nhân vật nếu có.
  7. Lập bảng đối chiếu các thông tin, ghi rõ nguồn của từng dòng, rồi mới viết.

Mỗi bước nên ghi lại bạn đã tra gì, ở đâu, ra kết quả gì, kể cả khi không tìm thấy. "Đã tra sách đăng khoa thời Nguyễn, không thấy tên" cũng là một thông tin có giá trị, giúp người sau khỏi tra lại.

Dùng bản dịch thế nào cho đúng

Phần lớn người đọc hôm nay tiếp cận các bộ sử, địa chí, văn bia qua bản dịch quốc ngữ. Bản dịch là công trình rất lớn của nhiều thế hệ dịch giả, và chính nó làm việc tra tiểu sử trở nên khả thi với người không đọc chữ Hán. Nhưng bản dịch có những chỗ cần lưu ý: tên người, tên đất có thể được phiên âm khác nhau giữa các bản; con số có thể có chỗ nhầm; chú thích của người dịch là ý kiến của người dịch, không phải của văn bản gốc.

Khi trích, hãy ghi rõ bản dịch nào, năm in nào, trang nào nếu có, chứ không chỉ ghi tên bộ sách gốc. Hai bản dịch của cùng một bộ sử có thể khác nhau ở chi tiết, và người đọc sau cần biết bạn dùng bản nào để đối chiếu.

Với những chi tiết quyết định, như một chữ trong tên, một con số năm, một chức quan, nên nhờ người đọc được chữ Hán xem lại bản gốc hoặc bản chụp. Một chữ phiên âm sai có thể làm bạn tìm sai người trong gia phả hoặc sai làng trên bản đồ.

Ghi nguồn trong tiểu sử cho người đọc phổ thông

Tiểu sử viết cho người đọc phổ thông không cần chú thích dày như luận văn, nhưng cần đủ để người tò mò lần lại. Một cách gọn là cuối bài có mục "Nguồn tham khảo" liệt kê vài sách chính, và trong bài dùng các cụm như "theo sách đăng khoa", "văn bia ở đình làng ghi", "gia phả họ … chép" ngay tại chỗ dùng thông tin.

Với thông tin chỉ có một nguồn, hãy nói rõ là một nguồn. Với thông tin có nhiều nguồn mâu thuẫn, nêu ngắn gọn các cách ghi. Với điều bạn tự suy luận, nói rằng đó là suy luận. Ba thói quen này giúp bài tiểu sử ngắn vẫn giữ được độ tin cậy của một bài nghiên cứu.

Cuối cùng, ghi ngày bạn hoàn thành bài. Nguồn mới vẫn tiếp tục được phát hiện, văn bia mới được dập, gia phả mới được dịch; một bản tiểu sử có ngày tháng giúp người đọc biết nó phản ánh hiểu biết tới thời điểm nào.

Câu hỏi thường gặp

Không đọc được chữ Hán thì có tra được tiểu sử người xưa không?

Tra được phần lớn, vì các bộ sử, liệt truyện, địa chí, sách đăng khoa chính đều đã có bản dịch quốc ngữ. Phần cần người đọc chữ Hán là văn bia, gia phả, sắc phong chưa dịch và các chi tiết quyết định như một chữ trong tên. Lúc đó hãy nhờ người có chuyên môn.

Đại Nam liệt truyện và Đại Nam thực lục khác nhau thế nào?

Thực lục là sử biên niên, ghi sự việc theo năm tháng của triều Nguyễn, trong đó tên một người xuất hiện mỗi khi có việc liên quan. Liệt truyện chép tiểu sử từng người theo nhóm, như hoàng thân, quan lại, người có công. Tra tiểu sử nên xem liệt truyện trước, rồi dùng thực lục để bổ sung mốc năm.

Người không đỗ đạt, không làm quan thì tìm ở đâu?

Họ hầu như không có trong sử triều đình. Nguồn chính là gia phả, văn bia ở làng, sổ sách địa phương như địa bạ, và với người cận đại là báo chí, hồ sơ nghề nghiệp, hồi ký người quen. Lời kể của người cao tuổi trong họ, trong làng cũng rất quan trọng.

Có thể xin xem châu bản, mộc bản không?

Các trung tâm lưu trữ có quy định riêng về việc phục vụ độc giả, thường cần giấy tờ tuỳ thân và đơn đề nghị, một số tài liệu chỉ phục vụ bản sao. Nhiều tài liệu đã được công bố dưới dạng sách hoặc số hoá. Hãy liên hệ trước với nơi lưu giữ để biết thủ tục hiện hành.

Báo chí cũ có đáng tin cho tiểu sử không?

Báo chí cũ rất có giá trị cho mốc thời gian, bài viết, hoạt động công khai của người cận đại. Nhưng báo đưa tin nhanh nên có thể nhầm, và bài báo có lập trường của toà soạn. Hãy dùng báo như một nguồn đương thời, đối chiếu với nguồn khác cho các chi tiết quan trọng.

Nên ghi nguồn thế nào khi dùng bản dịch?

Ghi tên bộ sách gốc, tên bản dịch hoặc người dịch, năm in và quyển, trang nếu có. Việc này giúp người đọc biết chính xác bạn dựa vào văn bản nào, vì các bản dịch khác nhau có thể khác ở tên riêng và con số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138