DanhVong.comDanh Vọng
Đọc tiểu sử cho đúng

Niên hiệu và năm can chi trong tiểu sử: đổi ra năm dương lịch không lệch một năm

Cách đổi "năm Tự Đức thứ 10" hay "năm Giáp Thìn" trong tiểu sử ra dương lịch: phép cộng niên hiệu, phép chia can chi, chọn đúng vòng 60 năm và ca giáp Tết.

Wrinkled hands sliding beads on an old wooden abacus beside a cup of tea on a carved table in a Huế garden house, soft afternoon light, shallow depth of field

Đổi niên hiệu ra dương lịch theo công thức: năm thứ n của một niên hiệu bằng năm nguyên niên cộng n rồi trừ 1; ví dụ Tự Đức nguyên niên là 1848 nên Tự Đức năm thứ 10 là 1857. Đổi năm can chi thì lấy năm dương lịch trừ 4, chia 10 lấy số dư ra can, chia 12 lấy số dư ra chi, rồi chọn đúng vòng 60 năm nhờ các mốc khác trong đời. Chỗ hay sai nhất không nằm ở phép tính mà ở hai ca: chọn nhầm vòng can chi và ngày sinh, ngày mất rơi vào tháng Chạp âm lịch, khi năm dương lịch đã sang năm mới.

Bài này đi qua từng phép đổi với ví dụ đã tự kiểm, kèm bảng niên hiệu các vua nhà Nguyễn — triều đại để lại nhiều tiểu sử nhất mà người đọc hôm nay hay gặp — và một quy trình sáu bước để kiểm một mốc năm bất kỳ trước khi chép vào bài.

Niên hiệu là gì và cách cộng năm

Niên hiệu là tên gọi một quãng năm do vua đặt khi lên ngôi hoặc khi muốn đánh dấu một giai đoạn mới. Văn bản xưa ghi thời gian theo niên hiệu, ví dụ "Cảnh Hưng năm thứ mười", tương tự như cách hôm nay ghi năm dương lịch. Năm đầu tiên gọi là nguyên niên. Vì vậy công thức đổi rất đơn giản: lấy năm dương lịch của nguyên niên, cộng thêm số thứ tự, rồi trừ một. Cảnh Hưng nguyên niên là 1740, nên Cảnh Hưng năm thứ mười là 1749.

Có ba điểm cần nhớ. Thứ nhất, năm vua mới lên ngôi thường vẫn tính theo niên hiệu cũ đến hết năm, sang năm sau mới là nguyên niên của niên hiệu mới, nhưng không phải lúc nào cũng vậy; muốn chắc phải tra năm nguyên niên cụ thể. Thứ hai, ở các triều Lý, Trần, Lê, một vua có thể đổi niên hiệu nhiều lần, nên biết tên vua chưa đủ để biết năm. Thứ ba, có những giai đoạn hai chính quyền cùng tồn tại và dùng hai niên hiệu khác nhau, như thời Nam – Bắc triều Lê – Mạc; một văn bản dùng niên hiệu nào cũng là dấu hiệu nó được viết ở vùng nào.

Từ thời Nguyễn, mỗi vua thường chỉ dùng một niên hiệu suốt thời trị vì, nên dân gian quen gọi vua theo niên hiệu: vua Minh Mạng, vua Tự Đức. Đó là lý do tiểu sử người thế kỷ 19 hay ghi mốc kiểu "năm Tự Đức thứ ba", và cũng là lý do bạn nên thuộc một bảng ngắn các năm nguyên niên nhà Nguyễn.

Năm nguyên niên các niên hiệu nhà Nguyễn hay gặp trong tiểu sử

Bảng dưới liệt kê các niên hiệu xuất hiện nhiều nhất trong tiểu sử người thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Cột cuối là ví dụ áp công thức nguyên niên cộng n trừ một.

Niên hiệuNguyên niên (dương lịch)Ví dụ đổi
Gia Long1802Gia Long năm thứ 5 = 1806
Minh Mạng1820Minh Mạng năm thứ 10 = 1829
Thiệu Trị1841Thiệu Trị năm thứ 3 = 1843
Tự Đức1848Tự Đức năm thứ 10 = 1857
Đồng Khánh1886Đồng Khánh năm thứ 2 = 1887
Thành Thái1889Thành Thái năm thứ 12 = 1900
Duy Tân1907Duy Tân năm thứ 3 = 1909
Khải Định1916Khải Định năm thứ 4 = 1919
Bảo Đại1926Bảo Đại năm thứ 10 = 1935

Giữa Tự Đức và Đồng Khánh còn mấy niên hiệu rất ngắn của các vua trị vì vài tháng hoặc một, hai năm; gặp chúng trong văn bản thì tra riêng, đừng nội suy. Với các triều trước Nguyễn, hãy tra bảng niên hiệu trong sách niên biểu hoặc từ điển lịch sử, vì một vua có thể có nhiều niên hiệu nối nhau.

Phép tính can chi của một năm và cách tự kiểm

Mười can theo thứ tự là Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Mười hai chi là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Muốn biết năm dương lịch Y ứng với can chi nào, lấy Y trừ 4. Chia kết quả cho 10, số dư 0 là Giáp, 1 là Ất, cứ thế đến 9 là Quý. Chia kết quả cho 12, số dư 0 là Tý, 1 là Sửu, đến 11 là Hợi.

Ví dụ năm 1904: trừ 4 được 1900; chia 10 dư 0 nên can là Giáp; chia 12 dư 4 nên chi là Thìn; vậy 1904 là năm Giáp Thìn. Năm 1868: trừ 4 được 1864; chia 10 dư 4 nên can là Mậu; chia 12 dư 4 nên chi là Thìn; vậy 1868 là năm Mậu Thìn. Có một mẹo kiểm nhanh can: chữ số cuối của năm dương lịch quyết định can — năm tận cùng bằng 4 luôn là Giáp, 5 là Ất, 6 là Bính, 7 là Đinh, 8 là Mậu, 9 là Kỷ, 0 là Canh, 1 là Tân, 2 là Nhâm, 3 là Quý.

Chiều ngược lại, từ can chi ra năm dương lịch, thì không có đáp án duy nhất: mỗi cặp can chi lặp lại sau 60 năm. Năm Canh Dần có thể là 1830, 1890 hay 1950. Phép tính chỉ cho bạn danh sách ứng viên; việc chọn đúng ứng viên là phần đọc tiểu sử, sẽ bàn ở mục sau. Khi đã chọn được, hãy tính xuôi lại một lần để chắc không nhầm can hay chi.

Chọn đúng vòng 60 năm: bốn căn cứ

Niên hiệu đi kèm. Văn bản cũ thường ghi cả niên hiệu lẫn can chi, ví dụ "Tự Đức năm thứ mười, Đinh Tỵ". Niên hiệu chốt ngay vòng 60 năm; can chi lúc này chỉ còn là phép kiểm. Đổi được năm theo niên hiệu ra 1857 rồi tính can chi của 1857 ra Đinh Tỵ là khớp. Không khớp nghĩa là có chỗ chép sai, phải dừng lại tìm.

Các mốc đời đã chắc. Năm thi đỗ, năm nhậm chức, năm mất có nguồn tốt sẽ loại bỏ các vòng vô lý. Một người đỗ tiến sĩ năm 1868 không thể sinh năm 1890; ứng viên hợp lý phải nằm trước đó vài chục năm.

Quan hệ gia đình. Năm sinh của cha mẹ, anh chị em, con cái tạo thành một khung. Gia phả dù thiếu năm vẫn thường ghi thứ tự sinh, đủ để loại vòng sai.

Bối cảnh trong văn bản. Tên chức quan, tên đơn vị hành chính, tên trường học, tên báo nhắc trong tiểu sử đều có thời gian tồn tại. Một người được ghi là "học trường quốc ngữ" khó có thể thuộc vòng đầu thế kỷ 19.

Ca giáp Tết: tháng Chạp đã sang năm dương lịch mới

Năm âm lịch bắt đầu từ Tết, thường rơi vào cuối tháng Một hoặc trong tháng Hai dương lịch. Vì vậy những ngày tháng Chạp âm lịch, và đôi khi cả cuối tháng Một âm lịch, đã thuộc năm dương lịch sau. Đây là nguồn gốc của rất nhiều chênh lệch một năm trong tiểu sử.

Ví dụ đã kiểm theo lịch âm Việt: tháng Chạp năm Giáp Thìn kéo dài từ ngày 6/1/1905 đến ngày 3/2/1905, và Tết Ất Tỵ là ngày 4/2/1905. Một người sinh ngày 20 tháng Chạp năm Giáp Thìn thì ngày dương lịch là 25/1/1905. Nếu một sách đổi theo năm mà ghi "sinh năm 1904", một sách khác đổi theo ngày mà ghi "sinh ngày 25/1/1905", thì cả hai đều xuất phát từ cùng một dòng gia phả, chỉ khác cách đổi.

Quy tắc viết: khi nguồn gốc có ngày tháng âm lịch, hãy đổi cả ngày, đừng chỉ đổi năm. Khi nguồn gốc chỉ có năm can chi, ghi "sinh năm Giáp Thìn (1904)" và hiểu rằng nếu người ấy sinh vào tháng Chạp thì năm dương lịch thực là 1905. Với tiểu sử cần chính xác tới ngày, hãy đổi bằng bảng lịch âm dương đối chiếu đã in thành sách hoặc công cụ lịch đáng tin, rồi kiểm lại bằng ngày Tết của năm đó.

Thêm một chi tiết ít người biết: trước năm 1968, lịch âm ở Việt Nam được tính theo múi giờ khác với sau này, và trong một giai đoạn hai miền dùng hai cách tính, nên Tết Mậu Thân 1968 ở miền Bắc và miền Nam rơi vào hai ngày dương lịch khác nhau. Với ngày sát đầu tháng âm, lệch một ngày là có thể xảy ra; đừng vội cho là nguồn nào sai.

Mốc năm ghi bằng tuổi: "năm hai mươi tuổi", "ngoài bốn mươi"

Nhiều tiểu sử cũ không ghi năm mà ghi tuổi: "năm hai mươi tuổi ra kinh học", "ba mươi tuổi được bổ làm huấn đạo". Muốn đổi ra năm, cần biết năm sinh và biết người viết dùng tuổi ta. Với tuổi ta, năm của sự kiện bằng năm sinh cộng tuổi rồi trừ một. Ví dụ giả định: một người sinh năm Đinh Tỵ 1857, "năm hai mươi tuổi" theo tuổi ta là năm 1876, chứ không phải 1877.

Các cụm như "ngoài bốn mươi", "tuổi ngoại ngũ tuần", "lúc tuổi già" chỉ cho một khoảng, không phải một năm. Khi chép sang tiểu sử, giữ đúng tính chất khoảng ấy: "khoảng giữa thập niên 1890", thay vì tự chọn một năm cho gọn. Một năm cụ thể sinh ra từ một cụm mơ hồ là loại sai rất khó phát hiện về sau, vì trông nó chính xác.

Nếu năm sinh của nhân vật vốn đã chưa chắc, mọi mốc tính từ tuổi cũng chưa chắc theo. Trong trường hợp đó, hãy ghi mốc theo tuổi như nguồn, rồi mới ghi năm ước tính trong ngoặc kèm chữ "khoảng". Nhờ vậy, nếu sau này năm sinh được xác định lại, người sửa bài chỉ cần tính lại, không phải đi tìm lại nguồn.

Quy trình sáu bước kiểm một mốc năm trong tiểu sử

Mỗi lần gặp một mốc năm cần đưa vào bài, có thể kiểm theo trình tự dưới đây. Làm quen tay thì mỗi mốc chỉ mất vài phút.

  1. Chép nguyên văn cách nguồn ghi: niên hiệu, can chi, tuổi, ngày tháng âm lịch nếu có.
  2. Nếu có niên hiệu, tra năm nguyên niên và áp công thức cộng n trừ một.
  3. Tính can chi của năm vừa ra và so với can chi trong nguồn; không khớp thì dừng, tìm chỗ chép sai.
  4. Nếu chỉ có can chi, liệt kê các ứng viên cách nhau 60 năm và loại dần bằng các mốc đời, quan hệ gia đình, bối cảnh.
  5. Nếu có tháng âm lịch, xem có phải tháng Chạp hay cuối tháng Một không; nếu phải, đổi cả ngày để biết năm dương lịch thực.
  6. Ghi vào bài cả dạng gốc lẫn dạng đã đổi, ví dụ "năm Tự Đức thứ mười (1857)", để người đọc tự kiểm được.

Bước cuối là bước hay bị bỏ nhất, vì người viết muốn câu văn gọn. Nhưng chính dạng gốc trong ngoặc là thứ cho phép người sau sửa nếu bạn đổi nhầm. Một con số dương lịch trơn, khi đã sai, gần như không ai lần lại được.

Câu hỏi thường gặp

Năm nguyên niên có phải năm vua lên ngôi không?

Thường không trùng hẳn. Theo lệ phổ biến, năm vua mới lên ngôi vẫn dùng niên hiệu của vua trước đến hết năm, năm sau mới là nguyên niên. Nhưng có trường hợp khác lệ, nên khi đổi hãy tra đúng năm nguyên niên của niên hiệu đó thay vì lấy năm lên ngôi.

Vì sao năm tận cùng bằng 4 luôn là năm Giáp?

Vì mười can lặp lại đúng sau mười năm, khớp với chữ số cuối của năm dương lịch. Năm 1904 là Giáp Thìn, nên mọi năm tận cùng bằng 4 đều mang can Giáp, chỉ khác chi. Mẹo này giúp kiểm can rất nhanh, còn chi thì vẫn phải tính bằng phép chia cho 12.

Gặp năm can chi không có niên hiệu thì đổi thế nào cho chắc?

Liệt kê các năm dương lịch cách nhau 60 năm cùng mang can chi đó, rồi loại dần bằng các mốc đã chắc trong đời người ấy, quan hệ gia đình và bối cảnh trong văn bản. Khi còn hai ứng viên chưa loại được, ghi cả hai và nói rõ chưa xác định.

Sinh tháng Chạp thì ghi năm âm hay năm dương?

Ghi cả hai cho rõ: năm âm lịch theo can chi và ngày dương lịch đã đổi. Ví dụ "sinh ngày 20 tháng Chạp năm Giáp Thìn, tức 25/1/1905". Nếu không biết ngày cụ thể, ghi năm can chi kèm năm dương lịch ứng với phần lớn năm âm đó và lưu ý khả năng sang năm sau.

Văn bản ghi niên hiệu và can chi không khớp nhau thì sao?

Đó là dấu hiệu có chỗ chép sai hoặc khắc sai. Hãy kiểm lại cách đọc chữ số thứ tự năm, vì các chữ số Hán dễ nhầm khi bản gốc mờ, rồi tìm nguồn thứ hai. Đừng tự sửa một bên cho khớp bên kia mà không nói ra trong bài.

Ngày âm lịch trước năm 1968 đổi bằng công cụ hiện nay có đúng không?

Phần lớn ngày đổi ra đúng, nhưng công cụ dùng cách tính hiện hành có thể lệch một ngày ở những ngày sát đầu tháng âm của các năm cũ, do lịch thời trước tính theo múi giờ khác. Với mốc cần chính xác tới ngày, nên đối chiếu thêm với sách lịch in thời đó hoặc bảng đối chiếu chuyên dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138