DanhVong.comDanh Vọng
Đọc tiểu sử cho đúng

Hương cống, cử nhân, hoàng giáp, phó bảng: đọc học vị khoa cử trong tiểu sử người xưa

Giải nghĩa các học vị khoa cử trong tiểu sử người xưa: hương cống, sinh đồ, cử nhân, tú tài, tiến sĩ, hoàng giáp, phó bảng, tam nguyên, cùng tước và phẩm hàm.

Rows of weathered stone steles on carved turtle bases in a quiet temple courtyard in Hà Nội, early morning mist, wide shot from a low angle, surfaces worn smooth

Khoa cử Nho học có ba kỳ thi nối nhau: thi Hương ở các trường thi vùng, thi Hội ở kinh đô và thi Đình trong cung. Đỗ thi Hương thời Lê gọi là hương cống (bậc cao) và sinh đồ (bậc thấp); từ thời Nguyễn đổi gọi là cử nhân và tú tài. Đỗ thi Hội rồi qua thi Đình thì thành tiến sĩ, chia ba giáp: tam khôi (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa), hoàng giáp và đồng tiến sĩ; thời Nguyễn còn có phó bảng cho người điểm gần đạt. Đọc đúng các chữ này thì biết một người xưa đã đi đến đâu trên con đường học.

Tiểu sử người xưa dày đặc những chữ như "đỗ hương cống khoa Canh Tý", "đậu phó bảng", "được tặng hàm Thị độc". Hiểu sai một chữ là hiểu sai cả vị trí của người ấy trong xã hội. Bài này giải nghĩa từng học vị, cách dân gian gọi tắt, phân biệt hàm và chức, rồi chỉ những lỗi hay gặp khi chép học vị vào tiểu sử.

Bậc thang khoa cử và tên gọi qua các thời

Bảng dưới đặt các học vị theo thứ bậc từ thấp lên cao, kèm cách gọi dân gian. Tên gọi chính thức đổi theo triều đại, nên cùng một bậc có thể mang hai tên tuỳ văn bản thuộc thời nào.

Kỳ thiThời LêThời NguyễnDân gian gọi
Thi Hương — bậc thấpSinh đồTú tàiÔng Đồ (sinh đồ), ông Tú
Thi Hương — bậc caoHương cốngCử nhânÔng Cống, ông Cử
Thi Hội đỗ, chưa thi ĐìnhTrúng cách thi HộiTrúng cách; người điểm gần đạt lấy phó bảngÔng Phó bảng
Thi Đình — đệ tam giápĐồng tiến sĩ xuất thânĐồng tiến sĩ xuất thânÔng Nghè
Thi Đình — đệ nhị giápTiến sĩ xuất thân (hoàng giáp)Hoàng giápÔng Hoàng, ông Nghè
Thi Đình — đệ nhất giápTrạng nguyên, bảng nhãn, thám hoaBảng nhãn, thám hoa (không lấy trạng nguyên)Ông Trạng, ông Bảng, ông Thám

Chữ "ông Đồ" về sau được dùng rộng cho người dạy chữ Nho nói chung, không nhất thiết đã đỗ sinh đồ. Tương tự, "ông Nghè" là cách gọi tiến sĩ nói chung, không phân biệt giáp. Khi chép vào tiểu sử, hãy dùng tên học vị chính thức và giải thích danh xưng dân gian nếu cần.

Thi Hương: hương cống, sinh đồ, cử nhân, tú tài

Thi Hương tổ chức theo vùng, mỗi trường thi gom thí sinh của nhiều trấn, tỉnh. Thời Nguyễn, chính khoa được mở định kỳ ba năm một lần; ngoài ra có ân khoa, là khoa mở thêm nhân dịp đặc biệt. Cuộc thi gồm nhiều kỳ (nhiều trường), qua đủ các kỳ với điểm cao thì được lấy đỗ bậc trên, đủ điểm ở các kỳ đầu mà không đạt kỳ cuối thì đỗ bậc dưới.

Thời Lê, bậc trên gọi là hương cống và được dự thi Hội; bậc dưới gọi là sinh đồ. Từ thời Minh Mạng, triều Nguyễn đổi gọi hương cống thành cử nhân, sinh đồ thành tú tài. Hai cặp tên này chỉ cùng một bậc, nên một tiểu sử ghi "đỗ hương cống" và một tiểu sử khác ghi "đỗ cử nhân" có thể đang nói về hai người ở hai thời, hoặc người viết đời sau đã quy đổi tên gọi. Đọc năm thi đỗ sẽ biết.

Người đỗ đầu thi Hương gọi là giải nguyên. Người đỗ tú tài nhiều lần có danh xưng riêng trong dân gian, như "tú kép" cho người đỗ tú tài hai lần. Những danh xưng này hay xuất hiện trong giai thoại và văn chương; khi đưa vào tiểu sử nên kèm học vị chính thức để người đọc không hiểu lầm đó là một bậc khác.

Thi Hội, thi Đình: tiến sĩ ba giáp, phó bảng và tam nguyên

Thi Hội tổ chức ở kinh đô cho những người đã đỗ bậc trên của thi Hương. Người trúng cách vào thi Đình, nơi vua ra đề hoặc chấm, để xếp hạng. Kết quả chia ba giáp. Đệ nhất giáp gồm ba người đứng đầu: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa, gọi chung là tam khôi. Đệ nhị giáp gọi là hoàng giáp. Đệ tam giáp là đồng tiến sĩ xuất thân. Cả ba giáp đều là tiến sĩ, nên gọi một hoàng giáp là "tiến sĩ" không sai, chỉ chưa đủ chi tiết.

Triều Nguyễn có hai đặc điểm hay gây nhầm. Một là triều này không lấy đỗ trạng nguyên, nên người đỗ cao nhất thời Nguyễn thường mang danh bảng nhãn hoặc thấp hơn; gặp một "trạng nguyên thời Nguyễn" trong bài trên mạng là dấu hiệu cần kiểm lại. Hai là từ đời Minh Mạng có thêm học vị phó bảng, lấy những người thi Hội có điểm khá mà chưa đủ đỗ chính thức. Phó bảng là một học vị thật, được ghi danh, nhưng xếp dưới tiến sĩ.

Tam nguyên là danh hiệu cho người đỗ đầu cả ba kỳ: giải nguyên ở thi Hương, hội nguyên ở thi Hội, đình nguyên ở thi Đình. Đây không phải một học vị riêng mà là một thành tích hiếm. Nguyễn Khuyến được gọi là Tam nguyên Yên Đổ vì thành tích ấy, Yên Đổ là tên quê ông. Khoa thi Hội cuối cùng của khoa cử Nho học ở Việt Nam diễn ra năm 1919.

Tước, phẩm hàm, chức: ba thứ hay bị trộn lẫn

Phẩm hàm là bậc trong thang quan lại. Thang quan thời phong kiến chia chín phẩm, mỗi phẩm có chánh và tòng, tổng cộng mười tám bậc, từ chánh nhất phẩm cao nhất xuống tòng cửu phẩm thấp nhất. Phẩm cho biết người ấy đứng ở đâu trong bộ máy, không cho biết người ấy làm việc gì.

Chức là việc cụ thể đang giữ. Tri huyện, tri phủ, thượng thư bộ Lễ, đốc học tỉnh là chức. Một người có thể giữ nhiều chức lần lượt, và chức thường gắn với một phẩm tương ứng. Tiểu sử nên kể chức theo thời gian, kèm năm nếu nguồn cho biết.

Hàm có thể chỉ là danh dự. Văn bản hay ghi "được gia hàm", "thăng hàm", "tặng hàm". Gia hàm, thăng hàm là nâng bậc danh dự trong lúc còn làm việc hoặc khi về hưu; tặng hàm, truy tặng là ban sau khi mất. Câu "được tặng hàm Thượng thư" không có nghĩa người ấy từng làm thượng thư. Nhầm hàm với chức là lỗi phổ biến làm phóng đại sự nghiệp.

Tước là danh vị phong thưởng. Tước gồm các bậc công, hầu, bá, tử, nam, thường kèm một tên đất hoặc mỹ tự. Tước có thể được phong khi sống hoặc truy phong. Danh xưng Trạng Trình của Nguyễn Bỉnh Khiêm ghép cả hai lớp: chữ "Trạng" vì ông đỗ trạng nguyên năm 1535, chữ "Trình" vì tước Trình Quốc công được phong về sau. Đọc tách hai lớp như vậy mới thấy danh xưng dân gian nhiều khi gói cả học vị lẫn tước.

Lỗi hay gặp khi chép học vị vào tiểu sử

Các lỗi dưới đây gặp nhiều trong bài phổ thông, bảng giới thiệu ở di tích và cả trong một số gia phả chép lại. Soát trước khi viết sẽ tránh được phần lớn.

  • Gọi mọi người đỗ thi Hương là "cử nhân" dù người ấy đỗ thời Lê, khi tên gọi chính thức còn là hương cống.
  • Coi "tiến sĩ" thời Nho học tương đương học vị tiến sĩ ngày nay. Đó là hai hệ thống khác hẳn về nội dung và cách xét; nên giữ nguyên tên và giải thích, không quy đổi.
  • Gán danh hiệu "trạng" dân gian cho người không đỗ trạng nguyên. Nhiều nhân vật được gọi là "trạng" trong truyện kể vì tài ứng đối, không phải vì học vị.
  • Ghi "đỗ đầu" mà không nói đỗ đầu kỳ nào, khoa nào; đỗ đầu thi Hương ở một trường khác xa đỗ đầu thi Đình.
  • Viết "làm quan đến Thượng thư" khi nguồn chỉ ghi "tặng hàm Thượng thư".
  • Chép năm khoa thi theo can chi rồi đổi sai năm dương lịch, vì khoa thi được gọi theo tên năm can chi, ví dụ khoa Mậu Thìn.
  • Bỏ qua phó bảng như thể không phải học vị, hoặc ngược lại, gọi phó bảng là tiến sĩ.

Nguyên tắc chung: chép đúng chữ của nguồn, ghi rõ thời nào, khoa nào, rồi mới giải thích bằng lời hôm nay. Đừng "nâng cấp" học vị cho đẹp; người đọc sành sẽ nhận ra ngay và mất tin vào cả bài.

Đọc một dòng đăng khoa mẫu

Sách đăng khoa ghi rất gọn, nên đọc được một dòng là đọc được cả cuốn. Ví dụ giả định một dòng đã dịch: "Khoa Mậu Thìn, năm Tự Đức thứ hai mươi mốt. Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân: Nguyễn Văn C, người xã X, huyện Y, phủ Z, tỉnh T, ba mươi tuổi, cử nhân khoa Đinh Mão, làm quan đến tri phủ." Trong một dòng có ít nhất bảy thông tin cho tiểu sử.

Khoa Mậu Thìn năm Tự Đức thứ hai mươi mốt là năm 1868: Tự Đức nguyên niên 1848, cộng hai mươi mốt trừ một ra 1868, và 1868 đúng là năm Mậu Thìn, hai cách tính khớp nhau. Đệ tam giáp đồng tiến sĩ cho biết thứ hạng. Chuỗi xã, huyện, phủ, tỉnh là quê quán theo địa danh thời ấy, cần đối chiếu sang tên hiện nay. Ba mươi tuổi, nếu là tuổi ta, cho năm sinh khoảng 1839. Cử nhân khoa Đinh Mão là năm 1867, tức người ấy đỗ thi Hương năm trước rồi đỗ luôn thi Hội năm sau. Cụm "làm quan đến tri phủ" là chức cao nhất được người soạn sách biết tới.

Mỗi thông tin này nên được ghi vào tiểu sử kèm nguồn, và mỗi thông tin là một đầu mối để kiểm chéo với gia phả, văn bia, địa chí. Một dòng đăng khoa vì thế thường là xương sống tốt nhất cho phần đầu đời của một người đỗ đạt.

Tra học vị của một người ở đâu

Với người đỗ tiến sĩ, nguồn đáng tin nhất là sách đăng khoa lục và bia tiến sĩ. Sách đăng khoa ghi theo từng khoa: năm thi, tên người đỗ, quê, tuổi lúc đỗ, đôi khi kèm chức quan về sau. Bia tiến sĩ ở Văn Miếu Hà Nội (82 tấm còn lại) và ở Văn Miếu một số địa phương khắc danh sách người đỗ theo khoa. Với người đỗ thi Hương thời Nguyễn, có sách ghi các khoa thi Hương theo từng trường thi do người thời ấy biên soạn.

Gia phả và văn bia ở làng thường ghi học vị kèm năm thi; đây là nguồn tốt để biết người ấy, nhưng nên đối chiếu với sách đăng khoa để chắc chữ và năm, vì gia phả có xu hướng ghi danh xưng dân gian. Một số làng có văn chỉ hoặc từ chỉ khắc tên người đỗ đạt trong làng, giúp xác định cả những người chỉ đỗ tú tài, cử nhân, vốn không có mặt trên bia tiến sĩ.

Khi chép từ sách dịch, nhớ rằng các học vị đều là từ Hán Việt có cách phiên thống nhất; nếu thấy một tên lạ, hãy tra lại bản gốc hoặc từ điển chuyên ngành trước khi kết luận đó là một học vị riêng. Chi tiết về thứ tự tra các loại nguồn có bài riêng trong danh mục này.

Câu hỏi thường gặp

Hoàng giáp có phải là tiến sĩ không?

Có. Hoàng giáp là cách gọi đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, đứng sau tam khôi và trên đồng tiến sĩ. Gọi một hoàng giáp là tiến sĩ không sai, nhưng trong tiểu sử nên ghi rõ "đỗ hoàng giáp" để người đọc biết thứ hạng.

Phó bảng có bằng tiến sĩ không?

Không bằng. Phó bảng là học vị triều Nguyễn đặt thêm cho người thi Hội có điểm khá mà chưa đủ đỗ chính thức, xếp dưới tiến sĩ. Đây vẫn là học vị đáng trọng, có ghi danh, nhưng không nên gọi người đỗ phó bảng là tiến sĩ trong tiểu sử.

Vì sao nhà Nguyễn không có trạng nguyên?

Triều Nguyễn không lấy đỗ trạng nguyên trong các khoa thi Đình, nên người đỗ cao nhất thường là bảng nhãn hoặc thám hoa, có khoa không lấy cả hai. Các sách sử thường nêu điều này như một đặc điểm của khoa cử thời Nguyễn. Vì vậy một "trạng nguyên thời Nguyễn" trong bài viết là dấu hiệu cần kiểm lại.

Ông Đồ có phải người đỗ sinh đồ không?

Ban đầu danh xưng này gắn với người đỗ sinh đồ, bậc thấp của thi Hương thời Lê. Về sau "ông Đồ" được dùng rộng cho người dạy chữ Nho ở làng, kể cả người chưa đỗ gì. Khi viết tiểu sử, đừng suy ra học vị chỉ từ danh xưng ông Đồ.

Tặng hàm và thăng chức khác nhau thế nào?

Thăng chức là được giao việc cao hơn, có quyền hạn thật. Tặng hàm là ban danh vị danh dự, thường sau khi mất hoặc khi về hưu, không kèm việc phải làm. Tiểu sử phải ghi đúng chữ, vì "tặng hàm Thượng thư" khác xa "làm Thượng thư".

Khoa thi gọi theo năm can chi thì đổi sang dương lịch thế nào?

Khoa thi mang tên năm can chi tổ chức kỳ thi, ví dụ khoa Mậu Thìn. Đổi bằng phép can chi rồi chọn vòng 60 năm phù hợp với triều đại và đời người, hoặc tra niên hiệu nếu văn bản có ghi. Sách đăng khoa thường ghi cả niên hiệu nên đổi khá chắc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138