DanhVong.comDanh Vọng
Đọc tiểu sử cho đúng

Tên huý, tên tự, tên hiệu, thuỵ hiệu: đọc các lớp tên của người xưa trong tiểu sử

Một người xưa có thể mang năm, sáu cái tên: huý, tự, hiệu, thuỵ, bút danh, tên gọi theo tước. Cách phân biệt từng lớp để không tưởng là hai người.

Close-up of a blank lacquered wooden tablet and a resting calligraphy brush on red cloth inside a quiet village communal house in Bắc Ninh, warm lamp light, burgundy tones

Người xưa thường có nhiều tên cùng lúc, mỗi tên dùng trong một hoàn cảnh: tên huý là tên cha mẹ đặt và được kiêng gọi, tên tự là tên chữ dùng khi giao tiếp giữa người có học, tên hiệu là tên tự đặt hoặc được người khác gọi theo nơi ở, chí hướng, còn thuỵ hiệu là tên đặt sau khi mất để tóm một đời. Ngoài ra còn bút danh, tên gọi theo tước, theo học vị, theo quê. Một bản tiểu sử đúng phải ghi đủ các lớp đó và nói rõ lớp nào là lớp nào.

Nhầm lớp tên là lỗi gốc của rất nhiều chuyện rối: có người tưởng hai nhân vật khác nhau vì gặp hai tên trong hai cuốn sách, có người chép tên hiệu vào ô họ tên, có người tra mãi không thấy ai vì đi tìm bằng tên mà đời ấy không ai dùng. Bài này đi qua từng lớp tên, nêu dấu hiệu nhận ra trong văn bản, rồi đưa một quy trình ghi tên khi bạn soạn hay đọc một bản tiểu sử.

Năm lớp tên chính và chỗ dùng của từng lớp

Tên huý (tên thật, tên cha mẹ đặt). Đây là tên ghi trong gia phả, trong sổ sách quan phủ, trong danh sách thi đỗ. Vì được kiêng, tên huý ít khi được gọi thẳng trong đời sống; con cháu nhắc tới thường nói "cụ huý là…". Khi soạn tiểu sử, tên huý đi cùng họ là tên chính để tra cứu và để phân biệt người trùng hiệu.

Tên tự (tên chữ). Tên tự thường được đặt khi trưởng thành, nghĩa thường liên quan với tên huý theo lối giải thích hoặc bổ sung. Bạn bè, đồng liêu xưng hô bằng tên tự như một cách lịch sự. Ví dụ quen thuộc: Nguyễn Du tự Tố Như; Lê Quý Đôn tự Doãn Hậu.

Tên hiệu (biệt hiệu, hiệu). Tên hiệu do chính người đó đặt hoặc người đời gọi, hay lấy theo tên núi sông nơi ở, tên thư phòng, hoặc một chí hướng. Nguyễn Du hiệu Thanh Hiên, Lê Quý Đôn hiệu Quế Đường, Lê Hữu Trác hiệu Hải Thượng Lãn Ông. Nhiều người có hai, ba hiệu dùng ở các giai đoạn khác nhau.

Thuỵ hiệu (tên thuỵ). Tên đặt sau khi mất, do triều đình ban cho người có công hoặc do học trò, con cháu tôn xưng. Thuỵ hiệu mang tính đánh giá, hay gồm những chữ như Văn, Trung, Trinh, Nghị. Chu Văn An được ban thuỵ là Văn Trinh. Thuỵ hiệu chỉ xuất hiện trong văn bản viết sau ngày mất, nên gặp nó là biết văn bản đó không phải của thời người ấy còn sống.

Bút danh và tên gọi theo tước, học vị, quê. Bút danh dùng khi viết báo, viết sách, phổ biến từ đầu thế kỷ 20: Nguyễn Khắc Hiếu ký Tản Đà. Tên gọi theo tước và học vị cũng rất thường gặp: Nguyễn Bỉnh Khiêm được gọi Trạng Trình vì đỗ trạng nguyên và được phong tước Trình Quốc công, Trần Tế Xương được gọi Tú Xương vì đỗ tú tài, Nguyễn Khuyến được gọi Tam nguyên Yên Đổ theo học vị và quê.

Kiêng huý: vì sao tên thật bị tránh và để lại dấu vết gì

Tục kiêng huý có hai tầng. Tầng nhà nước là kiêng tên vua, tên hoàng hậu, tên tổ tiên nhà vua: chữ trùng phải đọc chệch, viết bớt nét hoặc thay bằng chữ khác. Một ví dụ thường được các sách về địa danh dẫn là thời Nguyễn kiêng chữ "Hoa" vì trùng tên mẹ vua Thiệu Trị, nên ở nhiều nơi chữ này được đọc chệch thành "Huê" và một số địa danh có chữ Hoa được đổi. Tầng gia đình là kiêng tên ông bà, cha mẹ: con cháu không đặt tên trùng và không gọi thẳng tên người đã khuất.

Với người đọc tiểu sử, kiêng huý để lại ba loại dấu vết. Một là tên người có thể bị chép chệch trong sách đời sau, nên một người xuất hiện dưới hai cách viết gần giống nhau. Hai là tên đất quê quán có thể đã đổi vì kiêng, nên tìm theo tên làng ghi trong gia phả cổ có lúc không ra trên bản đồ thời sau. Ba là trong gia phả, tên huý của các cụ đời trên đôi khi chỉ ghi một chữ hoặc ghi kèm lời "huý…", người chép lại không biết lệ này có thể nhầm chữ "huý" là một phần tên.

Cách xử lý khi viết: ghi tên theo dạng phổ biến trong nghiên cứu hiện nay, rồi chú cách viết khác trong ngoặc kèm loại nguồn có cách viết ấy. Đừng tự "sửa" một cách viết cổ cho giống cách viết quen thuộc khi chưa biết nó là do kiêng huý hay do chép sai — hai trường hợp đó dẫn đến hai kết luận khác nhau về độ tin cậy của văn bản.

Nhận ra lớp tên khi gặp trong văn bản

Văn bản cũ thường có chữ báo hiệu đi kèm. Bảng dưới gom các dấu hiệu hay gặp trong sách dịch và gia phả đã phiên âm, kèm cách ghi lại cho rõ.

Gặp trong văn bảnThường là lớp tênCách ghi lại trong tiểu sử
"huý…", "tên huý…", "tục danh…"Tên thật cha mẹ đặt; tục danh là tên gọi ở nhàGhi làm tên chính; tục danh ghi riêng, ghi rõ là tên gọi trong nhà
"tự…"Tên tựGhi sau tên chính: "tự …"
"hiệu…", "biệt hiệu…", "đạo hiệu…"Tên hiệu, có thể nhiều cáiLiệt kê theo thời gian nếu biết hiệu nào dùng lúc nào
"thuỵ…", "tên thuỵ…"Tên đặt sau khi mấtGhi kèm ai đặt (triều đình hay con cháu) nếu nguồn cho biết
"tước … hầu", "… quận công"Tước phong, không phải tênGhi ở phần sự nghiệp, kèm năm phong nếu có
Trạng, Bảng, Thám, Hoàng, Tú, Cử, Đồ đặt trước tênGọi theo học vịKhông ghi vào ô họ tên; ghi học vị ở phần khoa cử
Bút danh ký dưới bài báo, sáchBút danhGhi "bút danh…" và giai đoạn dùng; chú bút danh chung nếu có

Một mẹo nhỏ: khi một văn bản gọi người bằng tên tự hoặc tên hiệu mà không nhắc tên huý, nhiều khả năng người viết là bạn bè, học trò hoặc người đời sau kính trọng; khi văn bản ghi thẳng tên huý, nhiều khả năng đó là sổ sách hành chính, sách đăng khoa hoặc gia phả. Nhận ra loại văn bản giúp bạn cân độ tin cậy ngay từ cái tên.

Một người hay hai người: các tình huống nhầm hay gặp

Tình huống nhầm phổ biến nhất là tách một người thành hai. Ví dụ giả định: một cuốn địa chí chép "Nguyễn Văn A đỗ hương cống khoa Mậu Ngọ", một tập thơ in tên tác giả là "Lam Khê", và gia phả họ Nguyễn ghi "cụ huý A, hiệu Lam Khê". Người chỉ đọc hai nguồn đầu dễ tưởng có một ông đỗ đạt và một nhà thơ khác nhau. Chỉ khi có văn bản nối hai tên lại, như gia phả hay lời tựa tập thơ, mới đủ cơ sở nhập làm một.

Tình huống ngược lại là gộp hai người làm một vì trùng tên hiệu. Tên hiệu lấy theo tên núi sông nên hai người cùng vùng có thể cùng hiệu; tên hiệu đẹp như "Mai Am", "Trúc Khê" cũng có nhiều người dùng ở các thời khác nhau. Trước khi gộp, hãy so ba thứ: quê quán, khoảng năm sinh mất, và quan hệ gia đình. Chỉ cần một thứ vênh là chưa được gộp.

Tình huống thứ ba là nhầm tên gọi theo tước hoặc học vị với tên riêng. Danh xưng như "Trạng Trình", "Bảng Nhãn", "Ông Nghè làng X" có thể chỉ nhiều người khác nhau tuỳ vùng. Đọc một giai thoại về "ông Nghè" mà không biết ông Nghè nào thì không được gán cho nhân vật mình đang viết. Thói quen tốt là luôn quy danh xưng về tên huý kèm họ trước khi dùng thông tin.

Quy trình ghi tên khi soạn một bản tiểu sử

Khi bạn viết tiểu sử cho một người xưa, dù cho sách họ, cho bảng giới thiệu ở nhà lưu niệm hay cho một bài học, có thể đi theo các bước sau để phần tên vừa đủ vừa không gây hiểu lầm.

  1. Chọn tên chính là họ và tên huý theo dạng phổ biến nhất trong sách nghiên cứu, không chọn tên hiệu dù tên hiệu nổi tiếng hơn.
  2. Ngay sau tên chính, ghi các lớp tên theo thứ tự: tự, hiệu, thuỵ, bút danh; mỗi lớp một nhãn rõ, không gộp kiểu "tên khác là…".
  3. Nếu có danh xưng dân gian theo tước, học vị, quê, ghi riêng một câu "dân gian thường gọi là…" và giải thích vì sao gọi thế.
  4. Ghi cách viết khác của tên, nếu có, kèm loại nguồn: "có gia phả chép…", "một số sách phiên âm là…".
  5. Đánh dấu những lớp tên chưa chắc. Ví dụ "hiệu X, theo lời truyền trong họ, chưa thấy trong văn bản cổ".
  6. Kiểm lại trong toàn bài: mỗi khi nhắc nhân vật, dùng một tên thống nhất; chỉ đổi sang tên hiệu khi đang kể giai đoạn người ấy dùng hiệu đó và có chú thích.

Phần tên làm kỹ thì những phần sau của tiểu sử nhẹ đi nhiều: người đọc tra tiếp được, người nghiên cứu sau đối chiếu được, và con cháu trong họ không còn phải tranh cãi cụ nào là cụ nào.

Tên của phụ nữ và người bình dân trong tài liệu cũ

Phần lớn quy tắc ở trên áp cho nam giới có học, vì họ là người để lại nhiều văn bản. Phụ nữ trong gia phả và văn bia cũ thường chỉ được ghi theo chồng hoặc theo thứ bậc: "chính thất họ Lê", "bà cả", "bà Hai". Tên riêng của bà đôi khi chỉ còn trong văn khấn, trong sổ ruộng hậu, hoặc không còn nữa. Với các nữ danh nhân có tác phẩm, tên gọi cũng hay theo chồng hoặc theo chức của chồng, như cách gọi "Bà Huyện Thanh Quan" là theo chức tri huyện Thanh Quan của chồng bà.

Khi viết tiểu sử, đừng điền đại một tên riêng cho đủ ô nếu nguồn không có. Hãy ghi đúng cách nguồn gọi và giải thích lý do. Một câu như "các văn bản cũ chỉ gọi bà là chính thất họ Lê, tên riêng chưa tìm được" trung thực hơn và giữ đường cho người sau bổ sung.

Người bình dân thì có thêm tên tục, tên gọi theo thứ con trong nhà (Cả, Hai, Ba…) hoặc theo nghề. Những tên này không nằm trong lớp tên trang trọng nhưng lại là thứ người làng nhớ. Ghi chúng ở phần tên gọi trong đời sống, đừng bỏ, vì chính chúng nhiều khi là chìa khoá để người già nhận ra người bạn đang hỏi.

Bút danh thời báo chí quốc ngữ: một người nhiều tên, một tên nhiều người

Từ đầu thế kỷ 20, khi báo chí quốc ngữ phát triển, bút danh trở thành lớp tên dày nhất. Một người viết báo có thể dùng hàng chục bút danh, mỗi bút danh cho một mục hay một tờ báo; ngược lại, có những bút danh dùng chung cho cả toà soạn. Vì vậy câu "bài báo ký tên X là của ông Y" cần căn cứ: lời chính ông Y kể lại, danh mục bút danh do người nghiên cứu lập có dẫn chứng, hoặc bản thảo gốc.

Khi soạn tiểu sử người viết báo, viết sách thời ấy, hãy tách hai danh sách: bút danh đã được xác nhận (kèm căn cứ) và bút danh được cho là của người ấy (kèm ai cho là). Đừng trộn chung, vì một bút danh gán nhầm có thể kéo theo cả một bài báo, một quan điểm mà người ấy chưa từng viết.

Cũng lưu ý bút danh có thể trùng với tên hiệu kiểu cũ hoặc với một địa danh. Tản Đà là ghép từ núi Tản và sông Đà, quê của nhà thơ ở vùng ấy; người không biết dễ đọc như một tên riêng bình thường. Mỗi bút danh có nguồn gốc rõ nên được giải thích một câu, vì người đọc hôm nay thường tò mò điều đó nhất.

Câu hỏi thường gặp

Tên tự và tên hiệu khác nhau thế nào cho dễ nhớ?

Tên tự gắn với tên huý và thường được đặt một lần khi trưởng thành, dùng để người khác gọi một cách lịch sự. Tên hiệu tự do hơn, có thể nhiều cái, đổi theo giai đoạn đời, hay lấy theo nơi ở hoặc chí hướng. Tên tự giống tên chính thức thứ hai, còn tên hiệu giống tên tự giới thiệu.

Thuỵ hiệu có phải ai cũng có không?

Không. Thuỵ hiệu chỉ có khi triều đình ban cho người có công, chức tước, hoặc khi học trò, con cháu tôn xưng sau ngày mất. Phần lớn người bình thường không có thuỵ hiệu. Gặp thuỵ hiệu trong văn bản là dấu hiệu văn bản ấy được viết sau khi người đó mất.

Nên dùng tên nào làm tiêu đề một bài tiểu sử?

Dùng họ và tên huý theo cách viết phổ biến trong sách nghiên cứu, rồi ghi các tên khác ngay câu đầu. Trường hợp tên hiệu hay bút danh nổi tiếng hơn hẳn, có thể đặt cả hai trong tiêu đề, ví dụ tên huý kèm bút danh trong ngoặc, để người tìm theo cách nào cũng thấy.

Gia phả ghi tên cụ khác với sách sử thì theo bên nào?

Chưa theo bên nào vội. Hãy xem khác ở mức nào: khác một chữ có thể do kiêng huý hoặc chép sai, khác hẳn có thể là hai người. Ghi cả hai cách, nói rõ nguồn của từng cách, và chỉ kết luận khi có văn bản thứ ba nối được, như văn bia, sắc phong hoặc sách đăng khoa.

Danh xưng như Trạng, Nghè, Cử có phải là tên không?

Không phải tên, mà là cách dân gian gọi theo học vị: Trạng là đỗ trạng nguyên, Nghè là đỗ tiến sĩ, Cử là đỗ cử nhân, Tú là đỗ tú tài. Khi viết tiểu sử, ghi các danh xưng này ở phần tên gọi dân gian và giải thích, không đưa vào ô họ tên chính thức.

Tên huý của cụ tổ được ghi công khai có phạm kiêng không?

Trong tiểu sử và sách họ, ghi tên huý là cần thiết để tra cứu và phân biệt người, nên nhiều dòng họ vẫn ghi kèm chữ "huý" để tỏ ý kính trọng. Nếu họ bạn có lệ riêng về cách ghi, hãy bàn với trưởng họ và ghi theo lệ đó, miễn là người đời sau vẫn đọc ra được tên thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138