Võ Quý (1929–2017) là nhà điểu học, tức nhà khoa học nghiên cứu về chim, người Hà Tĩnh, tác giả bộ sách phân loại chim Việt Nam và là một trong những người đặt nền cho ngành nghiên cứu, giáo dục môi trường ở Việt Nam. Năm 2003, ông nhận Giải thưởng Hành tinh xanh của một quỹ môi trường Nhật Bản.
Bài này đi qua con đường từ người nghiên cứu chim đến người vận động bảo vệ rừng, giải thích vì sao nghiên cứu chim lại dẫn tới bảo vệ môi trường, nói về các việc phục hồi rừng sau chiến tranh mà ông tham gia, và ghi rõ những chi tiết còn cần đối chiếu.
Gốc gác và con đường đến với sinh học
Võ Quý sinh ngày 17 tháng 1 năm 1929 ở Hà Tĩnh; nhiều tài liệu ghi quê ông thuộc huyện Thạch Hà cũ. Sau sắp xếp hành chính từ tháng 7 năm 2025, vùng này vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Ông lớn lên ở vùng quê miền Trung, nơi rừng, đầm và đồng ruộng còn nhiều chim, và các bài phỏng vấn sau này cho thấy tình yêu thiên nhiên của ông bắt đầu từ tuổi nhỏ.
Ông theo học ngành sinh học, rồi trở thành giảng viên ở Đại học Tổng hợp Hà Nội, tiền thân của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội ngày nay. Ông được cử đi học sau đại học ở Liên Xô và bảo vệ luận án về động vật học. Chi tiết trường, năm bảo vệ, các nguồn ghi không hoàn toàn giống nhau; khi cần, bạn nên đối chiếu tư liệu của Đại học Quốc gia Hà Nội.
Trong nhiều năm, công việc chính của ông là điều tra, sưu tầm, phân loại các loài chim ở miền Bắc và sau đó cả nước. Đây là công việc nặng về thực địa: đi rừng, đi đầm, quan sát, ghi chép, thu mẫu, rồi về phòng thí nghiệm so sánh, mô tả. Một nhà điểu học thời đó có thể dành hàng tháng mỗi năm ở rừng, trong điều kiện thiếu thốn.
Kết quả lớn nhất của giai đoạn này là bộ sách về hình thái và phân loại chim Việt Nam, gồm hai tập, được giới sinh học trong nước dùng làm tài liệu tra cứu nhiều năm. Bộ sách mô tả đặc điểm nhận dạng từng loài, nơi phân bố, giúp những người đi sau có cơ sở để nghiên cứu tiếp.
Vì sao nghiên cứu chim lại dẫn đến bảo vệ môi trường
Chim là chỉ thị của sức khoẻ hệ sinh thái. Chim ở gần đỉnh nhiều chuỗi thức ăn, cần nơi làm tổ, nguồn thức ăn và không gian sống ổn định. Khi rừng bị chặt, đầm bị lấp, nước bị ô nhiễm, số lượng và thành phần loài chim thay đổi trước tiên. Theo dõi chim lâu năm giống như theo dõi nhịp tim của một vùng sinh thái.
Dễ quan sát, dễ đếm. So với nhiều nhóm động vật khác, chim dễ quan sát bằng mắt thường và ống nhòm, dễ nghe tiếng, nên người không chuyên cũng có thể tham gia đếm chim. Điều này giúp nghiên cứu chim trở thành cửa ngõ đưa người dân đến với bảo tồn.
Chim di cư nối các vùng với nhau. Nhiều loài chim di cư theo mùa qua các vùng đất ngập nước ven biển Việt Nam. Bảo vệ một bãi bồi ở Việt Nam có ý nghĩa với cả những quần thể chim sinh sản ở rất xa. Đây là lý do nghiên cứu chim đòi hỏi hợp tác quốc tế.
Từ quan sát đến hành động. Theo các bài phỏng vấn và hồi ức, chính việc chứng kiến rừng và chim suy giảm qua nhiều năm thực địa khiến Võ Quý chuyển dần trọng tâm sang bảo vệ môi trường. Đây là con đường khá điển hình của nhiều nhà sinh thái học trên thế giới.
Phục hồi rừng sau chiến tranh và rừng ngập mặn
Một phần công việc được nhắc nhiều của Võ Quý là nghiên cứu hậu quả của chiến tranh đối với rừng và đa dạng sinh học, nhất là ở những vùng rừng bị rải chất diệt cỏ. Các nhóm nghiên cứu ông tham gia khảo sát tình trạng rừng, theo dõi sự trở lại của thực vật và động vật, và thử nghiệm các cách trồng lại rừng trên đất đã suy thoái.
Việc phục hồi rừng trên đất đã thoái hoá khó hơn trồng rừng trên đất tốt rất nhiều. Đất mất lớp mùn, cỏ dại xâm lấn, và nhiều loài cây bản địa không mọc được nếu không có bóng che. Người làm phục hồi phải chọn loài trồng trước để cải tạo đất, che bóng, sau đó mới đưa các loài bản địa vào. Đây là kiến thức sinh thái học thực hành, cần nhiều năm theo dõi mới biết cách nào hợp với vùng nào.
Ông cũng được nhắc với việc vận động phục hồi rừng ngập mặn ven biển. Rừng ngập mặn giữ đất bãi bồi, giảm sức sóng, là nơi sinh sản của nhiều loài cá, tôm, cua và là nơi kiếm ăn của chim nước. Khi rừng bị phá để làm đầm nuôi, vùng ven biển mất đi lớp bảo vệ tự nhiên này.
Những dự án cụ thể, địa điểm, diện tích trồng lại thì các tài liệu kể không đồng nhất. Khi viết, bạn nên dừng ở mức nêu hướng việc ông làm, trừ khi có báo cáo khoa học hoặc tư liệu của trung tâm ông lập làm nguồn.
Trung tâm nghiên cứu, giáo dục môi trường và giải Hành tinh xanh
Giữa thập niên 1980, Võ Quý thành lập và lãnh đạo một trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trường thuộc Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Đây là một trong những đơn vị đầu tiên ở Việt Nam làm nghiên cứu và đào tạo về môi trường một cách hệ thống, khi khái niệm môi trường còn khá mới trong đời sống.
Trung tâm vừa làm nghiên cứu khoa học, vừa đào tạo cán bộ, vừa tham gia góp ý các chính sách liên quan đến rừng, bảo tồn. Nhiều người làm môi trường thế hệ sau ở Việt Nam từng học hoặc làm việc với ông. Ông cũng dành nhiều thời gian cho giáo dục cộng đồng, nói chuyện với học sinh, viết bài cho báo chí phổ thông về bảo vệ chim và rừng.
Năm 2003, ông nhận Giải thưởng Hành tinh xanh do một quỹ của Nhật Bản trao cho những cá nhân, tổ chức có đóng góp lớn trong việc giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu. Đây là giải thưởng quốc tế lớn trong lĩnh vực môi trường, và ông là người Việt Nam được nhắc nhiều khi nói về giải này.
Nhiều người gọi ông là cha đẻ của ngành môi trường Việt Nam. Đây là cách gọi trìu mến của báo chí và đồng nghiệp; khi viết tiểu sử, cách nói chuẩn xác hơn là một trong những người đặt nền cho ngành, vì có nhiều nhà khoa học cùng đóng góp. Võ Quý mất ngày 10 tháng 1 năm 2017 tại Hà Nội.
Các mốc chính trong cuộc đời Võ Quý
Để dễ nhớ, dưới đây là các mốc chính được các tài liệu ghi tương đối thống nhất. Những mốc năm còn khác nhau giữa các nguồn được ghi theo giai đoạn.
- Năm 1929: sinh ở Hà Tĩnh, lớn lên ở vùng quê miền Trung nhiều rừng, đầm.
- Những năm sau 1954: học ngành sinh học, trở thành giảng viên của Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Thập niên 1960: được cử đi học sau đại học ở Liên Xô, bảo vệ luận án về động vật học.
- Thập niên 1970 và đầu thập niên 1980: hoàn thành bộ sách hai tập về hình thái và phân loại chim Việt Nam.
- Sau năm 1975: tham gia nghiên cứu hậu quả chiến tranh đối với rừng và đa dạng sinh học, thử nghiệm phục hồi rừng.
- Giữa thập niên 1980: lập và lãnh đạo trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trường ở Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Năm 2003: nhận Giải thưởng Hành tinh xanh.
- Năm 2017: mất tại Hà Nội.
Nhìn chuỗi mốc này có thể thấy một hướng đi rõ: từ nghiên cứu mô tả, tức đi thực địa, gọi tên, phân loại loài, sang nghiên cứu ứng dụng là bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái, rồi đến giáo dục và chính sách. Đây là con đường mà nhiều nhà sinh học trên thế giới cũng đi qua trong nửa sau thế kỷ 20, khi những thay đổi lớn về rừng, đất và nước buộc khoa học phải trả lời câu hỏi giữ gìn thế nào chứ không chỉ mô tả.
Nếu bạn viết về ông cho học sinh, chuỗi mốc này cũng là gợi ý để kể chuyện: bắt đầu từ một cậu bé thích xem chim ở quê, đi qua những năm lội rừng làm sách, và kết thúc ở người thầy của cả một ngành. Mỗi chặng nên kèm một việc cụ thể ông làm, tránh dùng các danh xưng lớn thay cho nội dung.
Những chỗ cần đối chiếu khi viết về ông
Thông tin về Võ Quý trên báo chí khá nhiều, nhưng không phải chỗ nào cũng khớp nhau. Bảng dưới gom các điểm nên kiểm.
| Điểm | Cách ghi hay gặp | Cách ghi an toàn |
|---|---|---|
| Quê quán | Có nơi ghi tên xã, có nơi chỉ ghi Hà Tĩnh | Ghi Hà Tĩnh, nhiều tài liệu ghi thuộc huyện Thạch Hà cũ; tên xã dẫn nguồn khi ghi |
| Học vị ở nước ngoài | Mỗi nguồn ghi một năm | Ông học sau đại học và bảo vệ luận án về động vật học ở Liên Xô |
| Danh xưng cha đẻ ngành môi trường | Dùng như sự thật | Một trong những người đặt nền cho ngành môi trường |
| Giải thưởng quốc tế | Có bài liệt kê nhiều giải | Giải Hành tinh xanh năm 2003 được ghi thống nhất; các giải khác chỉ ghi khi có nguồn |
| Ngày sinh, ngày mất | Khá thống nhất | Sinh 17/1/1929, mất 10/1/2017 |
Với các nhà khoa học môi trường, có một lỗi hay gặp khác là gán cho họ những phát hiện loài mới mà thật ra là công sức của cả nhóm, nhiều cơ quan cùng làm. Khi viết, nên dùng cách nói ông tham gia, ông lãnh đạo nhóm, thay vì ông phát hiện, trừ khi bài báo khoa học gốc ghi rõ.
Nếu bạn muốn tìm hiểu về chim Việt Nam theo hướng ông mở ra, các câu lạc bộ quan sát chim ở các thành phố lớn và các vườn quốc gia có chương trình hướng dẫn là nơi bắt đầu tốt. Quan sát chim không cần dụng cụ đắt tiền: một ống nhòm, một cuốn sách nhận dạng và sự kiên nhẫn là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Võ Quý là ai?
Võ Quý (1929–2017) là nhà điểu học người Hà Tĩnh, tác giả bộ sách phân loại chim Việt Nam, người lập trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trường ở Đại học Tổng hợp Hà Nội và là một trong những người đặt nền cho ngành môi trường Việt Nam.
Võ Quý nhận giải thưởng quốc tế nào?
Năm 2003, ông nhận Giải thưởng Hành tinh xanh do một quỹ môi trường của Nhật Bản trao cho những người có đóng góp lớn trong giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu.
Nhà điểu học là gì?
Nhà điểu học là nhà khoa học nghiên cứu về chim: hình thái, phân loại, tập tính, sinh thái, di cư. Vì chim nhạy với thay đổi môi trường, nghiên cứu chim thường gắn với bảo tồn và đánh giá sức khoẻ hệ sinh thái.
Vì sao rừng ngập mặn quan trọng?
Rừng ngập mặn giữ đất bãi bồi, giảm sức sóng, là nơi sinh sản của nhiều loài cá, tôm, cua và nơi kiếm ăn của chim nước. Mất rừng ngập mặn, vùng ven biển mất lớp bảo vệ tự nhiên và nguồn lợi thuỷ sản.
Võ Quý quê ở đâu?
Ông quê Hà Tĩnh, nhiều tài liệu ghi thuộc huyện Thạch Hà cũ. Sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, vùng này vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tên xã hiện hành nên tra theo danh mục đơn vị hành chính mới.
Võ Quý mất năm nào?
Ông mất ngày 10 tháng 1 năm 2017 tại Hà Nội, khi gần tròn 88 tuổi. Nhiều thế hệ người làm môi trường ở Việt Nam coi ông là người thầy.