Tạ Quang Bửu (1910–1986) là người Nam Đàn, Nghệ An, học toán ở Pháp và học tiếp ở Anh, về nước dạy học ở Huế trong thập niên 1930, và sau này có nhiều năm phụ trách giáo dục đại học trong thời chiến. Tên ông được đặt cho thư viện của Đại học Bách khoa Hà Nội và nhiều con đường.
Sau năm 1945, ông giữ nhiều chức vụ trong bộ máy nhà nước, kể cả trong lĩnh vực quốc phòng. Bài này theo đúng trục của trang, chỉ bàn phần khoa học và giáo dục: con đường học, cách học của ông theo lời người cùng thời, và việc dựng hệ thống đào tạo kỹ sư, nhà khoa học. Những chỗ tài liệu còn lệch được ghi riêng.
Gốc gác và những năm học ở Pháp, ở Anh
Tạ Quang Bửu sinh ngày 23 tháng 7 năm 1910 ở làng Hoành Sơn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An; sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, vùng này vẫn thuộc tỉnh Nghệ An. Nam Đàn là vùng có truyền thống học hành lâu đời. Ông học phổ thông theo hệ thống trường thời Pháp thuộc; các tài liệu kể ông học giỏi các môn khoa học tự nhiên từ sớm, còn tên trường cụ thể thì mỗi nguồn ghi một khác.
Cuối thập niên 1920, ông được học bổng sang Pháp. Nhiều tài liệu ghi ông học toán ở Đại học Paris, sau đó sang Anh học tiếp ở Đại học Oxford. Chương trình cụ thể, bằng cấp đạt được ở từng nơi, các nguồn kể không hoàn toàn giống nhau; điều thống nhất là ông được đào tạo bài bản về toán học và vật lý ở hai nền đại học lớn của châu Âu thời đó.
Việc học ở cả Pháp lẫn Anh là điều hiếm với sinh viên Việt Nam giai đoạn ấy, vì phần đông chỉ học trong hệ thống Pháp. Nhờ vậy ông đọc thông cả tiếng Pháp lẫn tiếng Anh, có thể theo dõi tài liệu khoa học từ hai nguồn, điều về sau được người cùng thời nhắc đến như một lợi thế lớn của ông.
Giữa thập niên 1930, ông về nước. Thay vì làm quan chức trong bộ máy thuộc địa, ông chọn nghề dạy học, một lựa chọn khá phổ biến ở lớp trí thức trẻ đi học về thời đó: dạy học vừa là kế sinh nhai, vừa là cách đưa kiến thức mới vào nước.
Người thầy dạy toán ở Huế và phong trào hướng đạo
Về nước, Tạ Quang Bửu dạy toán và các môn khoa học ở các trường tư thục tại Huế. Các hồi ức của học trò cũ mô tả ông là người dạy toán theo lối giảng giải nguyên lý, khuyến khích học sinh tự tìm cách chứng minh thay vì học thuộc. Đây là hồi ức, có thể được tô đẹp theo thời gian, nhưng nhiều nguồn khác nhau đều kể tương tự.
Song song với dạy học, ông tham gia phong trào hướng đạo, tức phong trào sinh hoạt ngoài trời, rèn kỹ năng sống và tinh thần tự lập cho thanh thiếu niên, rất phát triển ở Việt Nam thập niên 1930. Ông được nhắc là một trong những người dẫn dắt phong trào này ở miền Trung. Nhiều thanh niên từng sinh hoạt hướng đạo thời đó về sau trở thành trí thức, nhà khoa học.
Chi tiết này đáng chú ý khi nhìn vào cách ông làm giáo dục về sau: coi trọng tự học, tự lập, kỹ năng thực hành, chứ không chỉ kiến thức sách vở. Hướng đạo với ông có lẽ là một phòng thí nghiệm giáo dục ngoài lớp học.
Nếu bạn đọc các bài viết về giai đoạn này, nên phân biệt giữa điều đã được tư liệu ghi nhận, như việc ông dạy ở Huế và tham gia hướng đạo, với các mẩu chuyện cụ thể về từng buổi dạy, từng câu nói. Phần sau thường đến từ trí nhớ của học trò sau nhiều chục năm, và không có câu nào nên được trích như lời nói nguyên văn nếu bài viết không dẫn rõ hồi ký của ai.
Một người đọc rộng: điều người cùng thời kể lại
Đọc tài liệu khoa học mới bằng nhiều thứ tiếng. Nhiều hồi ức kể ông theo dõi các tạp chí, sách khoa học mới của nước ngoài, kể cả những năm tài liệu rất khó tìm. Đây là chi tiết được nhắc thống nhất, dù không có danh sách cụ thể ông đọc gì.
Quan tâm cả toán, vật lý lẫn sinh học. Người cùng thời mô tả ông có hứng thú với nhiều ngành, từ toán học, vật lý lý thuyết đến các ngành khoa học mới nổi giữa thế kỷ 20. Mức độ đóng góp nghiên cứu của ông ở từng ngành thì các nguồn không đánh giá giống nhau; nhiều người coi ông trước hết là người hiểu rộng và biết đưa cái mới vào đào tạo, hơn là người có công trình nghiên cứu riêng nổi bật.
Giai thoại về trí nhớ và khả năng học ngôn ngữ. Có nhiều giai thoại về việc ông tự học thêm ngoại ngữ ở tuổi cao, đọc sách rất nhanh và nhớ lâu. Đây là giai thoại, nên đọc để hiểu hình ảnh ông trong lòng đồng nghiệp, không dùng làm số liệu.
Thói quen viết bài giới thiệu cho người trẻ. Ông được nhắc là hay viết, nói chuyện để giới thiệu các hướng khoa học mới cho sinh viên, cán bộ trẻ. Với một nền khoa học còn non, vai trò người dẫn đường kiểu này có giá trị không kém một công trình nghiên cứu.
Xây nền cho giáo dục đại học kỹ thuật
Phần đóng góp được ghi nhận rõ nhất của Tạ Quang Bửu cho khoa học là ở việc tổ chức đào tạo. Từ giữa thập niên 1960 đến giữa thập niên 1970, ông là người đứng đầu ngành giáo dục đại học và trung học chuyên nghiệp ở miền Bắc. Đây là giai đoạn chiến tranh, nhiều trường đại học phải sơ tán khỏi Hà Nội về các vùng nông thôn, lớp học dựng tạm, phòng thí nghiệm thu gọn.
Trong điều kiện đó, hệ thống đại học vẫn phải đào tạo kỹ sư, giáo viên, bác sĩ cho đất nước, và đồng thời gửi một lượng lớn sinh viên, nghiên cứu sinh ra nước ngoài học, chủ yếu ở Liên Xô và Đông Âu. Nhiều nhà khoa học Việt Nam nổi tiếng về sau thuộc các lứa được đào tạo trong giai đoạn này.
Ông cũng được nhắc với việc coi trọng các ngành kỹ thuật và khoa học cơ bản, việc biên soạn giáo trình, và việc xây dựng đội ngũ giảng viên đại học. Đại học Bách khoa Hà Nội, trường kỹ thuật lớn nhất miền Bắc lúc bấy giờ, gắn bó với ông nhiều năm; thư viện của trường hiện mang tên Thư viện Tạ Quang Bửu.
Cần nói thêm: giáo dục đại học thời kỳ này là công sức của rất nhiều người, từ giảng viên ở nơi sơ tán đến cán bộ quản lý. Viết về một người đứng đầu không có nghĩa là quy hết thành tích cho một cá nhân.
Tạ Quang Bửu mất ngày 21 tháng 8 năm 1986 tại Hà Nội.
Những chỗ tài liệu ghi khác nhau
Tiểu sử Tạ Quang Bửu có nhiều phiên bản, vì ông vừa là nhà giáo, vừa giữ nhiều chức vụ trong nhiều thập niên. Bảng dưới gom những điểm cần thận trọng khi đọc và viết.
| Điểm | Cách ghi hay gặp | Cách ghi an toàn |
|---|---|---|
| Bằng cấp ở Pháp và Anh | Có bài liệt kê nhiều bằng, nhiều ngành | Ông học toán ở Paris và học tiếp ở Oxford theo nhiều tài liệu; liệt kê bằng chỉ khi có nguồn gốc |
| Công trình nghiên cứu riêng | Có bài gán cho ông những công trình cụ thể | Nhấn vào vai trò người đọc rộng, người giới thiệu và tổ chức đào tạo; công trình riêng chỉ nêu khi có nguồn chuyên ngành |
| Thời gian giữ chức | Mỗi nguồn ghi một mốc năm | Ghi theo giai đoạn, ví dụ từ giữa thập niên 1960 đến giữa thập niên 1970 |
| Câu nói nổi tiếng | Nhiều câu được gán cho ông trên mạng | Không trích nếu không dẫn được hồi ký, bài viết có tên tác giả |
| Ngày sinh, ngày mất | Khá thống nhất | Sinh 23/7/1910, mất 21/8/1986 |
Với những nhân vật vừa làm khoa học vừa giữ chức vụ lâu năm như ông, các bài viết phổ thông thường dồn mọi thành tích của một ngành vào một người. Khi viết chân dung, bạn nên tách rõ phần ông trực tiếp làm, phần ông chỉ đạo hay ủng hộ, và phần là thành quả chung của cả hệ thống.
Cũng nên tránh việc so ông với các nhà khoa học khác theo kiểu ai giỏi hơn ai. Mỗi người đóng góp ở một vị trí khác nhau; một người tổ chức giỏi và một người có định lý mang tên mình đều cần cho một nền khoa học.
Dấu tích còn lại và nên đọc thêm ở đâu
Tên Tạ Quang Bửu hiện diện nhiều nhất trong môi trường đại học. Đây là các dấu tích và loại nguồn nên tìm.
- Thư viện Tạ Quang Bửu của Đại học Bách khoa Hà Nội, nơi sinh viên kỹ thuật học tập hằng ngày.
- Đường mang tên ông ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số đô thị khác.
- Các tuyển tập bài viết tưởng niệm của học trò, đồng nghiệp, xuất bản nhân các dịp kỷ niệm ngày sinh ông; nguồn tốt về con người và cách làm việc, nhưng là hồi ức.
- Tư liệu về lịch sử các trường đại học ở Hà Nội, nhất là giai đoạn sơ tán, giúp hiểu bối cảnh công việc ông phụ trách.
- Các bài viết của ông về khoa học và giáo dục, nếu tìm được bản in gốc, là nguồn tốt nhất để biết ông nghĩ gì, thay vì các câu trích truyền tay.
Nếu bạn là sinh viên đang ngồi trong thư viện mang tên ông, câu chuyện của Tạ Quang Bửu có lẽ gần nhất ở điểm này: ông là người tin vào việc tự đọc, tự tìm tài liệu, và dành phần lớn đời mình để những người trẻ có chỗ ngồi học như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Tạ Quang Bửu quê ở đâu?
Ông sinh ở làng Hoành Sơn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Sau sắp xếp đơn vị hành chính tháng 7 năm 2025, quê ông vẫn thuộc tỉnh Nghệ An; khi ghi địa chỉ mới, cần tra tên xã hiện hành vì cấp huyện đã bỏ.
Tạ Quang Bửu học ở đâu?
Ông học phổ thông trong nước, rồi sang Pháp học toán ở Đại học Paris và học tiếp ở Đại học Oxford bên Anh theo nhiều tài liệu. Chi tiết bằng cấp ở từng nơi các nguồn ghi không hoàn toàn giống nhau.
Vì sao thư viện Đại học Bách khoa Hà Nội mang tên Tạ Quang Bửu?
Ông gắn bó nhiều năm với việc xây dựng giáo dục đại học kỹ thuật, trong đó có Đại học Bách khoa Hà Nội. Thư viện của trường được đặt tên ông để ghi nhận đóng góp đó và tinh thần tự học ông đề cao.
Tạ Quang Bửu có công trình khoa học nào nổi bật?
Các tài liệu chủ yếu ghi nhận ông là người đọc rộng, giới thiệu hướng khoa học mới và tổ chức đào tạo. Khi nói đến công trình nghiên cứu riêng cụ thể, bạn nên dựa vào nguồn chuyên ngành thay vì các bài viết phổ thông.
Tạ Quang Bửu mất năm nào?
Ông mất ngày 21 tháng 8 năm 1986 tại Hà Nội, thọ 76 tuổi. Nhiều đường phố, cùng thư viện của Đại học Bách khoa Hà Nội, mang tên ông để tưởng nhớ người đã dành nhiều năm cho giáo dục đại học.
Tạ Quang Bửu có liên quan gì đến phong trào hướng đạo?
Trong thập niên 1930 khi dạy học ở Huế, ông tham gia và được nhắc là một trong những người dẫn dắt phong trào hướng đạo ở miền Trung, phong trào rèn kỹ năng sống, tinh thần tự lập cho thanh thiếu niên.