Nguyễn Văn Đạo (1937–2008) là nhà cơ học quê Hội An, chuyên về lý thuyết dao động phi tuyến, người góp công lớn dựng Viện Cơ học và là giám đốc đầu tiên của Đại học Quốc gia Hà Nội khi đại học này được lập năm 1993. Tên ông quen với giới kỹ thuật hơn là với công chúng, vì lĩnh vực ông theo đuổi nằm ở tầng nền: nó giải thích vì sao cầu rung, máy lắc, kết cấu mỏi, chứ không tạo ra một sản phẩm cầm nắm được.
Bài này kể lại con đường học của ông, giải thích bằng lời thường dao động phi tuyến là gì và vì sao nó quan trọng với kỹ sư, nói về những việc ông làm khi tổ chức ngành cơ học và một đại học lớn, rồi ghi rõ các chỗ tài liệu còn lệch. Lưu ý: tên Nguyễn Văn Đạo khá phổ biến, nhiều người cùng tên ở các ngành khác, nên khi tra cứu cần kèm năm sinh và chuyên ngành.
Từ phố cổ Hội An đến khoa cơ – toán ở Moskva
Nhiều tài liệu ghi Nguyễn Văn Đạo sinh ngày 13 tháng 4 năm 1937 tại Hội An, khi đó thuộc tỉnh Quảng Nam. Sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng, nên quê ông nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Ông lớn lên trong những năm chiến tranh; như không ít thanh niên miền Trung thời đó, ông ra miền Bắc học tập sau năm 1954. Hành trình cụ thể của những năm này các bài viết kể không giống nhau, nên chỉ nên ghi ở mức khái quát.
Ông được cử sang Liên Xô học tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva, theo khoa cơ học – toán học, nơi đào tạo nhiều nhà cơ học và toán học hàng đầu của khối các nước xã hội chủ nghĩa lúc bấy giờ. Sau khi tốt nghiệp, ông tiếp tục làm nghiên cứu sinh và bảo vệ luận án về dao động phi tuyến, rồi sau đó bảo vệ luận án tiến sĩ khoa học, học vị cao nhất theo hệ thống Liên Xô. Các nguồn ghi năm bảo vệ hai luận án lệch nhau đôi chút, phần lớn rơi vào giữa và cuối thập niên 1960.
Điểm đáng chú ý là ông đi theo cơ học lý thuyết, một lựa chọn không dễ với một nước đang cần kỹ sư thực hành. Nhưng chính nền lý thuyết này giúp ông về sau đủ sức tổ chức cả một ngành, vì cơ học là ngôn ngữ chung của xây dựng, cơ khí, thuỷ lợi, hàng không và đóng tàu.
Dao động phi tuyến là gì, giải thích bằng ví dụ đời thường
Dao động là chuyển động lặp đi lặp lại. Con lắc đồng hồ, chiếc võng đưa, dây đàn rung, thân cầu khẽ nhún khi xe tải chạy qua đều là dao động. Trong sách vật lý phổ thông, ta học dao động điều hoà: lực kéo về tỉ lệ thuận với độ lệch, nên chu kỳ không phụ thuộc biên độ. Đó là mô hình tuyến tính, rất tiện để tính.
Thế giới thật thường không tuyến tính. Con lắc đưa rộng thì chu kỳ dài ra; lò xo kéo căng quá thì cứng lên; kết cấu thép rung mạnh thì ma sát ở mối nối thay đổi. Khi lực không còn tỉ lệ đơn giản với độ lệch, ta có dao động phi tuyến. Lúc đó xuất hiện những hiện tượng mà mô hình tuyến tính không thấy được, như biên độ nhảy đột ngột, hoặc cùng một điều kiện mà hệ có thể rung theo hai kiểu khác nhau.
Cộng hưởng tham số: đẩy võng mà không cần ai đẩy. Một em bé ngồi võng biết nhún người đúng nhịp để võng đưa cao dần, dù không ai đẩy từ ngoài. Đó là kích động tham số: một đại lượng của chính hệ thay đổi theo chu kỳ. Trong kỹ thuật, hiện tượng này có thể làm dây cáp, trục quay hay kết cấu nổi rung mạnh bất ngờ, và đây là một trong những hướng Nguyễn Văn Đạo nghiên cứu nhiều.
Phương pháp tiệm cận: tính gần đúng mà vẫn tin được. Phương trình dao động phi tuyến thường không giải đúng được bằng công thức. Trường phái Krylov – Bogoliubov – Mitropolsky phát triển các phương pháp tiệm cận và trung bình hoá: tách chuyển động thành phần rung nhanh và phần biên độ thay đổi chậm, rồi tính phần chậm. Ông học và làm việc trong dòng phương pháp này, áp dụng và mở rộng nó cho nhiều lớp bài toán kỹ thuật.
Dao động tuyến tính và phi tuyến: bảng so sánh cho người mới
Để thấy vì sao một kỹ sư cần đến lý thuyết dao động phi tuyến, bảng dưới đặt hai cách nhìn cạnh nhau. Đây là tóm tắt giáo khoa, đủ để đọc tiểu sử ông mà không lạc giữa thuật ngữ.
| Khía cạnh | Mô hình tuyến tính | Mô hình phi tuyến |
|---|---|---|
| Lực kéo về | Tỉ lệ thuận với độ lệch | Thay đổi phức tạp hơn theo độ lệch, vận tốc |
| Chu kỳ | Không phụ thuộc biên độ | Có thể thay đổi khi biên độ lớn dần |
| Cộng hưởng | Biên độ tăng mạnh quanh một tần số | Đường cộng hưởng bị uốn cong, có thể nhảy biên độ |
| Số trạng thái ổn định | Thường chỉ một | Có thể có nhiều, phụ thuộc điều kiện ban đầu |
| Cách giải | Có công thức đóng | Phương pháp tiệm cận, trung bình hoá, tính số |
| Ví dụ | Con lắc đưa nhẹ | Con lắc đưa rộng, dây cáp cầu, trục máy quay nhanh |
Nhìn bảng có thể hiểu vì sao các công trình về dao động phi tuyến có giá trị thực tế: một cây cầu tính theo mô hình tuyến tính có thể an toàn trên giấy nhưng rung bất thường khi gió và tải trọng kết hợp theo một nhịp nào đó. Kỹ sư cần biết trước vùng nguy hiểm để thêm giảm chấn hoặc đổi kết cấu.
Một chỗ hay viết sai là gán cho ông phát minh ra phương pháp tiệm cận. Cách nói chính xác hơn: ông là một nhà nghiên cứu nổi bật trong dòng phương pháp đó, có nhiều công trình áp dụng và mở rộng, và có sách chuyên khảo viết chung với nhà toán học Iu. A. Mitropolsky, theo thư mục công trình của ông.
Dựng Viện Cơ học và nền móng cho ngành cơ học trong nước
Về nước, Nguyễn Văn Đạo vừa giảng dạy, vừa nghiên cứu, và dần chuyển sang vai trò người tổ chức. Theo nhiều tài liệu, năm 1979 Viện Cơ học được thành lập trong hệ thống viện nghiên cứu khoa học quốc gia, và ông là viện trưởng đầu tiên. Đây là nơi tập hợp những người làm cơ học vật rắn, cơ học chất lỏng, dao động, cơ học đất đá, phục vụ các bài toán xây dựng, thuỷ lợi, khai thác mỏ và quốc phòng.
Việc dựng một viện nghiên cứu cuối thập niên 1970 có nghĩa là lo từng việc rất cụ thể: tìm người, cử người đi học, xin thiết bị đo rung, lập phòng thí nghiệm, gây dựng một tạp chí chuyên ngành để kết quả trong nước có chỗ công bố. Người làm khoa học thời đó kể lại rằng thiết bị thiếu, nên nhiều bài toán phải giải bằng lý thuyết và tính tay trước khi có máy tính đủ mạnh.
Ông cũng là người hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh, và nhiều nhà cơ học Việt Nam thế hệ sau từng là học trò hoặc đồng nghiệp trẻ của ông. Với một ngành nền, dấu ấn của người mở đường thường nằm ở lớp người được đào tạo nhiều hơn là ở một công trình riêng lẻ. Khi viết về ông, nên mô tả cụ thể việc ông làm thay vì chỉ dùng danh xưng chung chung.
Giám đốc đầu tiên của Đại học Quốc gia Hà Nội
Năm 1993, Đại học Quốc gia Hà Nội được thành lập trên cơ sở sắp xếp lại một số trường lớn, trong đó có Đại học Tổng hợp Hà Nội và các trường sư phạm, ngoại ngữ. Nguyễn Văn Đạo được giao làm giám đốc đầu tiên. Đây là một việc khó: ghép những trường có lịch sử, nếp làm việc và cách đào tạo khác nhau vào một mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực mà khi đó còn mới ở Việt Nam.
Những năm đầu, đại học này phải xây quy chế tổ chức, cách quản lý chung giữa các trường thành viên, định hướng chương trình đào tạo cử nhân tài năng, chất lượng cao, và tính chuyện mặt bằng lâu dài. Nhiều hồi ức của đồng nghiệp nhắc đến ông như người kiên nhẫn trong việc dung hoà các ý kiến, giữ quan điểm coi nghiên cứu khoa học là phần không tách khỏi giảng dạy đại học.
Thời gian ông giữ chức giám đốc được các nguồn ghi gói gọn trong mấy năm đầu sau khi thành lập. Sau đó ông trở lại với nghiên cứu và các việc của giới cơ học, tiếp tục viết sách, hướng dẫn học trò cho đến những năm cuối đời. Ông mất năm 2008 tại Hà Nội; nhiều tài liệu ghi ngày 10 tháng 5.
Những chỗ tài liệu ghi khác nhau và dấu tích còn lại
Vì ông vừa là nhà khoa học vừa giữ nhiều cương vị quản lý, tiểu sử Nguyễn Văn Đạo được viết lại ở nhiều nơi với độ chính xác khác nhau. Bảng dưới gom những điểm nên kiểm trước khi trích dẫn.
| Điểm | Cách ghi hay gặp | Cách ghi an toàn |
|---|---|---|
| Quê quán | Có nơi ghi Quảng Nam, có nơi ghi Hội An | Sinh tại Hội An, tỉnh Quảng Nam cũ; nay thuộc thành phố Đà Nẵng |
| Năm bảo vệ luận án | Mỗi nguồn ghi một năm | Bảo vệ luận án và tiến sĩ khoa học ở Moskva trong thập niên 1960 |
| Phương pháp tiệm cận | Viết như ông là người sáng lập | Nhà nghiên cứu nổi bật trong trường phái Krylov – Bogoliubov – Mitropolsky |
| Thời gian làm giám đốc | Có bài ghi khoảng năm khác nhau | Giám đốc đầu tiên từ khi thành lập năm 1993 |
| Danh hiệu, giải thưởng | Liệt kê dài, không nguồn | Chỉ ghi khi có quyết định hoặc tư liệu chính thức |
Về dấu tích, tên ông gắn chủ yếu với hai thiết chế: Viện Cơ học, nay thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, và Đại học Quốc gia Hà Nội. Các tuyển tập công trình, sách chuyên khảo về dao động phi tuyến ông viết hoặc viết chung vẫn có trong các thư viện kỹ thuật lớn. Một số hội nghị cơ học trong nước từng có phiên tưởng niệm ông.
Nếu cần đọc thêm, nên ưu tiên ba loại nguồn: kỷ yếu, tuyển tập do Viện Cơ học hoặc Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản; bài tưởng niệm đăng trên tạp chí cơ học chuyên ngành; và thư mục công trình của chính ông. Báo chí phổ thông hữu ích cho hồi ức, nhưng hay làm tròn số liệu và gắn danh xưng.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Văn Đạo là ai?
Nguyễn Văn Đạo (1937–2008) là nhà cơ học Việt Nam quê Hội An, chuyên về dao động phi tuyến, viện trưởng đầu tiên của Viện Cơ học và giám đốc đầu tiên của Đại học Quốc gia Hà Nội khi đại học này được lập năm 1993.
Quê Nguyễn Văn Đạo nay thuộc tỉnh nào?
Ông sinh ở Hội An, thuộc tỉnh Quảng Nam cũ. Sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, Quảng Nam hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng, nên quê ông nay thuộc thành phố Đà Nẵng; tên phường cụ thể nên tra danh mục đơn vị hành chính mới.
Dao động phi tuyến khác dao động điều hoà ở điểm nào?
Ở dao động điều hoà, lực kéo về tỉ lệ thuận với độ lệch nên chu kỳ không đổi theo biên độ. Ở dao động phi tuyến, quan hệ đó phức tạp hơn, nên chu kỳ có thể đổi, biên độ có thể nhảy và hệ có thể có nhiều trạng thái ổn định.
Nguyễn Văn Đạo học ở đâu?
Ông học tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva, khoa cơ học – toán học, rồi bảo vệ luận án và luận án tiến sĩ khoa học về dao động phi tuyến ở Liên Xô trong thập niên 1960; năm cụ thể các nguồn ghi hơi khác nhau.
Vì sao kỹ sư cần lý thuyết dao động phi tuyến?
Cầu dây, trục máy quay nhanh, kết cấu nổi trên biển có thể rung mạnh bất ngờ khi nhiều tác động trùng nhịp. Lý thuyết phi tuyến giúp kỹ sư tính trước vùng nguy hiểm để thêm giảm chấn hoặc đổi thiết kế, điều mô hình tuyến tính đơn giản bỏ sót.
Nguyễn Văn Đạo mất năm nào?
Ông mất năm 2008 tại Hà Nội, thọ 71 tuổi; nhiều tài liệu ghi ngày 10 tháng 5. Khi trích dẫn ngày cụ thể, nên đối chiếu thông báo của Viện Cơ học hoặc Đại học Quốc gia Hà Nội.