Lương Định Của (1920–1975) là nhà nông học quê Sóc Trăng cũ, học và lấy học vị tiến sĩ nông học ở Nhật Bản, về nước đầu thập niên 1950 và dành phần còn lại của đời mình cho việc chọn tạo giống cây trồng, nhất là lúa. Người ta còn nhắc ông với dưa hấu không hạt, một ứng dụng di truyền học từng rất mới ở Việt Nam.
Bài này kể lại con đường của ông, giải thích dễ hiểu chọn tạo giống cây là làm gì và vì sao dưa hấu có thể không có hạt, đồng thời ghi rõ những chi tiết các tài liệu tiểu sử chưa thống nhất.
Gốc gác và những năm học ở Nhật Bản
Lương Định Của sinh năm 1920 ở vùng Long Đức, huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng; nhiều tài liệu ghi ngày sinh là 16 tháng 8. Sau sắp xếp hành chính từ tháng 7 năm 2025, Sóc Trăng hợp nhất vào thành phố Cần Thơ, nên quê ông nay thuộc thành phố Cần Thơ. Ông học phổ thông ở miền Nam, rồi sang Nhật Bản học vào thập niên 1940.
Ở Nhật, ông theo ngành nông học và di truyền chọn giống cây trồng, lấy học vị tiến sĩ nông học. Tên trường, năm tốt nghiệp được các tài liệu ghi khác nhau đôi chút, nên ở đây chỉ dừng ở mức ông được đào tạo bài bản về nông học ở Nhật, một nền nông nghiệp lúa nước có trình độ cao về chọn giống thời đó. Ông lập gia đình với một phụ nữ Nhật, và bà cùng ông về Việt Nam.
Việc học nông học ở Nhật có ý nghĩa riêng. Nhật Bản và Việt Nam cùng là xứ trồng lúa, nên kiến thức ông mang về gần với thực tế đồng ruộng Việt Nam hơn so với kiến thức nông học ở các nước ôn đới phương Tây. Các nhà di truyền học Nhật giữa thế kỷ 20 cũng đi đầu trong một số hướng chọn giống, trong đó có việc tạo cây đa bội.
Đầu thập niên 1950, ông về nước. Các tài liệu kể ông về miền Nam trước, rồi sau đó ra miền Bắc làm việc; chi tiết hành trình mỗi nguồn kể một khác, nên khi viết bạn nên giữ ở mức giai đoạn.
Chọn tạo giống cây trồng là làm gì, giải thích dễ hiểu
Giống cây là nhóm cây cùng loài có đặc điểm ổn định, trồng thế hệ này sang thế hệ sau vẫn giữ được, ví dụ cùng chiều cao, cùng thời gian sinh trưởng, cùng khả năng chịu rét. Người chọn tạo giống tìm cách tạo ra giống mới tốt hơn giống cũ ở những điểm nông dân cần.
Cách làm cơ bản có hai bước lớn. Bước thứ nhất là tạo ra sự khác biệt, thường bằng cách cho lai hai giống có ưu điểm khác nhau, ví dụ một giống năng suất cao với một giống chịu rét tốt. Con lai thế hệ đầu và các thế hệ sau mang nhiều tổ hợp đặc điểm khác nhau. Bước thứ hai là chọn lọc: qua nhiều vụ, người làm giống trồng, quan sát, giữ lại những cây có tổ hợp tốt và loại bỏ phần còn lại, cho đến khi đặc điểm mong muốn ổn định.
Quá trình này cần nhiều năm, nhiều vụ, và cần người làm giống ra đồng thường xuyên. Với lúa ở miền Bắc, những yêu cầu hay được đặt ra là thời gian sinh trưởng ngắn để kịp thời vụ, chịu được rét đầu vụ xuân, cây thấp để không đổ khi bón nhiều phân, và năng suất ổn định.
Cũng cần phân biệt chọn tạo giống truyền thống như trên với công nghệ gen hiện đại. Thời của ông, người làm giống chưa can thiệp trực tiếp vào gen; mọi thay đổi đến từ lai, chọn lọc và các kỹ thuật tác động lên cả bộ nhiễm sắc thể. Vì vậy thành công phụ thuộc rất nhiều vào con mắt quan sát, sự kiên nhẫn và số vụ thí nghiệm. Một giống lúa mới ra đời thường là kết quả của cả một nhóm người làm việc nhiều năm, từ cán bộ kỹ thuật ở ruộng thí nghiệm đến nông dân ở các hợp tác xã trồng thử, chứ không riêng gì người đứng đầu.
Lương Định Của được các tài liệu ghi nhận đã chủ trì chọn tạo nhiều giống lúa cho miền Bắc trong thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, cùng với việc nghiên cứu kỹ thuật canh tác đi kèm. Tên cụ thể các giống và năm công nhận cần đối chiếu tư liệu ngành nông nghiệp; nhiều bài viết phổ thông ghi không chính xác.
Dưa hấu không hạt: vì sao quả lại không có hạt
Bộ nhiễm sắc thể và chuyện ghép đôi. Phần lớn cây trồng có bộ nhiễm sắc thể gồm từng đôi, gọi là lưỡng bội. Khi tạo hạt, các nhiễm sắc thể phải chia đều thành hai nửa. Nếu số bộ nhiễm sắc thể lẻ, việc chia đều không làm được, cây gần như không tạo được hạt bình thường.
Tạo cây tứ bội. Người làm giống dùng hoá chất xử lý cây dưa hấu lưỡng bội để nhân đôi bộ nhiễm sắc thể, được cây tứ bội có bốn bộ.
Lai ra cây tam bội. Cho cây tứ bội lai với cây lưỡng bội thường, hạt thu được mọc thành cây tam bội có ba bộ nhiễm sắc thể. Cây tam bội vẫn ra quả khi được thụ phấn từ cây thường trồng xen, nhưng hạt bên trong không phát triển, chỉ còn những vỏ hạt non mềm, ăn không vướng.
Cái giá phải trả. Mỗi vụ phải sản xuất lại hạt giống tam bội bằng cách lai, vì cây tam bội không tự cho hạt giống. Hạt giống vì vậy tốn công hơn, và người trồng phải biết bố trí cây cho phấn.
Vai trò của ông. Lương Định Của được nhắc là người nghiên cứu, đưa kỹ thuật dưa hấu tam bội vào Việt Nam. Những kết quả cụ thể như năm thử nghiệm, diện tích trồng thì nên đối chiếu tài liệu chuyên ngành.
Phong cách làm việc gắn với đồng ruộng
Hình ảnh còn lại rõ nhất về Lương Định Của trong ký ức đồng nghiệp là một nhà khoa học xắn quần lội ruộng. Các bài hồi ức kể ông thường xuyên có mặt ở ruộng thí nghiệm, ở các hợp tác xã, trực tiếp hướng dẫn nông dân và cán bộ kỹ thuật. Đây là hồi ức của nhiều người, đáng tin ở mức tổng quát, dù từng mẩu chuyện cụ thể có thể đã được kể lại nhiều lần và thay đổi.
Phong cách này không chỉ là chuyện tính cách. Chọn tạo giống cây trồng đòi hỏi quan sát trực tiếp: một dòng lúa có thể đẹp trên giấy nhưng đổ khi gặp gió, hoặc chịu rét kém ở một vùng cụ thể. Người làm giống không ra đồng thì không thấy những điều đó.
Ông cũng được nhắc với việc nghiên cứu nhiều loại cây khác ngoài lúa, như cây họ đậu, cây ăn quả và rau màu, cùng các biện pháp kỹ thuật thâm canh. Danh sách cụ thể mỗi tài liệu liệt kê một khác.
Có những giai thoại về sự giản dị và tận tuỵ của ông lan truyền rộng. Khi kể lại, bạn nên gắn nhãn giai thoại và không thêm lời thoại không có nguồn. Lương Định Của mất ngày 28 tháng 12 năm 1975 tại Hà Nội, khi mới 55 tuổi.
Những chỗ tài liệu ghi khác nhau
Nhiều bài viết về Lương Định Của được viết theo lối ngợi ca, nên dễ có chi tiết phóng đại hoặc không khớp nhau. Bảng dưới gom các điểm nên kiểm khi đọc.
| Điểm | Cách ghi hay gặp | Cách ghi an toàn |
|---|---|---|
| Trường học ở Nhật | Mỗi nguồn ghi một trường hoặc nhiều trường | Ông học nông học và lấy học vị tiến sĩ ở Nhật; tên trường cụ thể dẫn nguồn khi ghi |
| Hành trình về nước | Có bài kể chi tiết nhiều chặng | Ông về nước đầu thập niên 1950, sau đó ra miền Bắc làm việc |
| Các giống lúa | Có bài kể tên nhiều giống kèm năng suất | Ghi ông chủ trì chọn tạo nhiều giống lúa; tên giống, số liệu đối chiếu tư liệu ngành |
| Dưa hấu không hạt | Có bài nói ông phát minh | Kỹ thuật tam bội đã có ở nước ngoài; ông nghiên cứu, đưa vào Việt Nam |
| Danh hiệu nhà nước | Các bài liệt kê không giống nhau | Chỉ ghi khi đối chiếu được văn bản chính thức |
Ngày sinh của ông có tài liệu ghi 16 tháng 8 năm 1920; nếu gặp nguồn ghi khác, bạn nên ghi rõ cả hai và nguồn của từng con số.
Một lưu ý về quê quán: nhiều bài viết cũ ghi quê ông là Sóc Trăng, bài mới có thể ghi Cần Thơ. Cả hai đều đúng ở thời điểm của nó; cách ghi đầy đủ là quê ở huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ.
Dấu tích còn lại và nên đọc thêm ở đâu
Tên Lương Định Của được đặt cho đường phố, trường học ở nhiều nơi. Đây là các dấu tích và loại nguồn nên tìm.
- Đường Lương Định Của ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều đô thị khác, trong đó có các đô thị thuộc Sóc Trăng cũ.
- Nơi tưởng niệm ông ở quê nhà; nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương để biết thông tin tham quan hiện hành.
- Tư liệu của các viện nghiên cứu cây trồng ở miền Bắc, nơi ông làm việc, là nguồn tốt cho tên giống, năm công nhận.
- Các bài hồi ức của đồng nghiệp, học trò in trong các tuyển tập ngành nông nghiệp giúp hiểu cách ông làm việc.
- Giáo trình di truyền chọn giống cây trồng ở bậc đại học giải thích kỹ cơ chế lai, đa bội, chọn lọc, giúp bạn hiểu đúng công việc của ông.
Khi kể về ông cho học sinh, một quả dưa hấu không hạt là đồ dùng dạy học rất tốt: bổ đôi quả dưa, chỉ vào những vỏ hạt non mềm, và giải thích vì sao ba bộ nhiễm sắc thể không chia đôi được. Câu chuyện tiểu sử lúc đó gắn với một bài sinh học mà các em có thể nhìn tận mắt.
Câu hỏi thường gặp
Lương Định Của quê ở đâu?
Ông quê vùng Long Đức, huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng cũ. Sau khi Sóc Trăng hợp nhất vào thành phố Cần Thơ từ tháng 7 năm 2025, quê ông nay thuộc thành phố Cần Thơ.
Lương Định Của học ở đâu?
Ông học nông học ở Nhật Bản trong thập niên 1940 và lấy học vị tiến sĩ nông học ở đó. Tên trường cụ thể các tài liệu ghi chưa thống nhất, nên khi trích dẫn bạn nên ghi kèm nguồn.
Lương Định Của có phát minh ra dưa hấu không hạt không?
Kỹ thuật tạo dưa hấu tam bội không hạt đã được phát triển ở nước ngoài trước đó. Ông được nhắc là người nghiên cứu và đưa kỹ thuật này vào Việt Nam, nên nói ông phát minh là không chính xác.
Vì sao dưa hấu tam bội không có hạt?
Cây tam bội có ba bộ nhiễm sắc thể, số lẻ nên không chia đều được khi tạo hạt. Quả vẫn phát triển khi được thụ phấn từ cây thường, nhưng hạt bên trong không thành, chỉ còn vỏ hạt non mềm.
Lương Định Của đóng góp gì cho cây lúa?
Ông chủ trì chọn tạo nhiều giống lúa cho miền Bắc trong thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, kèm nghiên cứu kỹ thuật canh tác. Tên giống và năm công nhận nên tra trong tư liệu của ngành nông nghiệp.
Lương Định Của mất năm nào?
Ông mất ngày 28 tháng 12 năm 1975 tại Hà Nội, khi mới 55 tuổi. Nhiều đường phố ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh mang tên ông.