Trần Văn Cẩn (1910–1994) là hoạ sĩ người Kiến An, nay thuộc thành phố Hải Phòng, tác giả bức chân dung Em Thuý (1943) và nhiều tranh sơn mài về lao động nông thôn như Tát nước đồng chiêm. Ông vẽ được nhiều chất liệu, sơn dầu, lụa, sơn mài, khắc gỗ, và dành phần lớn đời sau năm 1954 cho việc dạy vẽ và công tác hội nghề nghiệp.
Khác những người cùng thế hệ có cuộc đời nhiều biến cố, đời Trần Văn Cẩn khá liền mạch, và điều đó làm cho tiểu sử của ông dễ đọc hơn. Bài này đi theo những mốc chính, giải thích vì sao Em Thuý được nhắc nhiều, và gợi ý cách xem tranh sơn mài của ông khi đứng trước tranh thật.
Kiến An, Hải Phòng và những năm học
Trần Văn Cẩn sinh ngày 13 tháng 8 năm 1910 tại Kiến An. Thời đó Kiến An là một tỉnh riêng ở vùng duyên hải Bắc Bộ; sau nhiều lần điều chỉnh địa giới, đất Kiến An xưa nay thuộc thành phố Hải Phòng. Từ tháng 7 năm 2025, Hải Phòng mở rộng sau khi hợp nhất với Hải Dương, nhưng phần Kiến An cũ vẫn nằm trong thành phố này, nên cách ghi "người Kiến An, nay thuộc Hải Phòng" là đúng.
Ông học Trường Mỹ thuật Đông Dương từ năm 1931 đến năm 1936. Cùng thời kỳ, trường có nhiều sinh viên về sau trở thành những tên tuổi lớn, và giai đoạn này cũng là lúc xưởng sơn mài của trường đang thử nghiệm mạnh việc biến sơn ta từ nghề trang trí thành chất liệu hội hoạ. Trần Văn Cẩn học trong không khí đó, nên cùng với sơn dầu, sơn mài là chất liệu theo ông suốt đời.
Trong giới mỹ thuật có cách gọi truyền khẩu "Trí, Vân, Lân, Cẩn" để chỉ bốn hoạ sĩ nổi bật của thời kỳ này: Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân và Trần Văn Cẩn. Đây là cách gọi quen của người trong nghề, không phải một danh hiệu, nên khi dùng chỉ cần nói là "cách gọi lưu truyền".
Em Thuý (1943): vì sao một bức chân dung bé gái được nhắc nhiều đến thế
Đề tài giản dị. Một bé gái ngồi trên ghế mây, hai tay đặt trong lòng, nhìn thẳng ra người xem. Không có câu chuyện, không có bối cảnh rườm rà; toàn bộ sức nặng của bức tranh dồn vào khuôn mặt và dáng ngồi của đứa trẻ.
Cái khó nằm ở ánh mắt và đôi tay. Vẽ trẻ em mà không làm các em thành búp bê là bài toán khó với mọi hoạ sĩ chân dung. Em Thuý được nhiều nhà phê bình khen ở chỗ giữ được vẻ hồn nhiên mà vẫn nghiêm trang: ánh mắt tò mò, đôi tay hơi lúng túng của một đứa trẻ ngồi mẫu.
Kỹ thuật sơn dầu chín. Mặt, tay, nếp vải được dựng bằng những chuyển sắc rất mỏng, ánh sáng đều. Bức tranh cho thấy thế hệ đầu của hoạ sĩ Việt Nam đã làm chủ sơn dầu ở mức hàn lâm.
Đời sống của bức tranh. Em Thuý được giới thiệu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và từng qua những đợt tu sửa, bảo quản vì lớp sơn bị xuống cấp theo thời gian. Đây là lý do khi xem ảnh bức tranh ở các thời điểm khác nhau, bạn có thể thấy màu sắc không hoàn toàn giống nhau.
Giai thoại về người mẫu. Giai thoại lưu truyền kể về cô bé ngồi mẫu và cuộc đời của cô sau này. Một số chi tiết đã được báo chí phỏng vấn, nhưng đây là chuyện đời tư của một người có thật; khi nhắc lại, chỉ nên dừng ở mức có nguồn và tôn trọng sự riêng tư của gia đình.
Một số tác phẩm thường được nhắc và chất liệu
Danh sách dưới đây chỉ gồm các tranh có mặt ổn định trong sách giới thiệu về ông. Năm vẽ ghi theo các tài liệu phổ biến; chỗ nào bạn cần chính xác tuyệt đối nên đối chiếu catalogue của bảo tàng.
| Tác phẩm | Năm | Chất liệu | Điều nên để ý |
|---|---|---|---|
| Em Thuý | 1943 | Sơn dầu | Ánh mắt và tư thế ngồi của đứa trẻ |
| Tát nước đồng chiêm | 1958 | Sơn mài | Nhịp lặp lại của gàu nước và dáng người, mảng vàng son trên nền đen |
| Mùa đông sắp đến | 1960 | Sơn mài | Không khí se lạnh tạo bằng mảng màu, không bằng chi tiết |
| Tranh khắc gỗ, ký hoạ thời kháng chiến | Thập niên 1940–1950 | Khắc gỗ, chì, màu nước | Tính tư liệu về đời sống vùng kháng chiến |
Tát nước đồng chiêm thường được dùng làm ví dụ khi giảng về cách sơn mài Việt Nam diễn tả chuyển động: những dáng người kéo gàu lặp lại theo một nhịp, giống như một câu hát lao động được vẽ ra. Khi xem tranh thật, bạn hãy lùi ra đủ xa để thấy nhịp đó, rồi lại gần để thấy lớp vỏ trứng, lớp son, lớp vàng được mài lộ ra như thế nào.
Sơn mài: từ nghề trang trí thành chất liệu hội hoạ
Để hiểu vị trí của Trần Văn Cẩn, cần biết qua câu chuyện của sơn mài. Sơn ta, nhựa của cây sơn trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, từ lâu được dùng để sơn đồ thờ, hoành phi, câu đối, đồ gia dụng. Đó là nghề của thợ, với kỹ thuật thếp vàng, thếp bạc, sơn then, sơn son, chủ yếu để trang trí và bảo vệ bề mặt gỗ.
Từ đầu thập niên 1930, xưởng của Trường Mỹ thuật Đông Dương mời thợ sơn giỏi vào làm việc cùng thầy và sinh viên. Thầy trò thử đưa thêm màu, thử gắn vỏ trứng, vỏ trai, thử phủ nhiều lớp rồi mài xuống để màu lộ ra từ bên dưới. Kết quả là sơn mài dần trở thành một chất liệu vẽ tranh thật sự: người hoạ sĩ không chỉ tô lên mặt mà tính toán từng lớp sẽ hiện ra thế nào sau khi mài.
Thế hệ của Trần Văn Cẩn là thế hệ đi trọn quá trình ấy. Họ học sơn dầu châu Âu ở lớp, rồi xuống xưởng học sơn ta cùng thợ, và mang cả hai kinh nghiệm vào tranh. Sơn mài của ông sau năm 1954 cho thấy rõ dấu vết đó: bố cục chặt chẽ của người vẽ hàn lâm, mảng màu rộng và phẳng của lối trang trí, và sự kiên nhẫn của người thợ mài.
Ngày nay, khi các trường mỹ thuật vẫn dạy sơn mài như một chuyên ngành, tranh của ông thường được đưa ra làm ví dụ cho sinh viên năm đầu, như một cách nói rằng chất liệu cổ truyền hoàn toàn có thể diễn tả đời sống đương thời.
Người dạy vẽ và người làm hội
Sau năm 1954, Trần Văn Cẩn dành nhiều thời gian cho việc đào tạo. Ông là một trong những người phụ trách Trường Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội trong giai đoạn trường được tổ chức lại, và nhiều thế hệ sinh viên học vẽ dưới sự hướng dẫn của ông. Các tài liệu chính thống cũng ghi ông giữ vai trò lãnh đạo Hội Mỹ thuật Việt Nam trong nhiều năm.
Năm tháng giữ từng chức vụ cụ thể có chênh lệch giữa các nguồn, nên bài này không ghi để tránh lặp lại số liệu chưa chắc. Điều các tài liệu đều thống nhất là ông vừa vẽ vừa làm công tác tổ chức trong thời gian rất dài, và vẫn giữ được số lượng tác phẩm đều đặn.
Với người học vẽ, Trần Văn Cẩn thường được nhắc như mẫu người thầy biết nhiều chất liệu. Ông vẽ sơn dầu theo lối hàn lâm, làm sơn mài theo lối mài truyền thống, khắc gỗ, vẽ lụa, ký hoạ. Sự rộng ấy giúp ông dạy được nhiều hướng khác nhau mà không ép học trò theo một khuôn.
Xem tranh sơn mài của Trần Văn Cẩn: những điều nên để ý
Tranh sơn mài nhìn qua ảnh rất dễ bị hiểu sai, vì ảnh không ghi được độ sâu của các lớp sơn. Khi đứng trước tranh thật của ông, bạn có thể thử để ý mấy điểm sau.
- Nền đen của sơn then không phải màu "chết": nó có độ sâu, nhìn nghiêng sẽ thấy ánh.
- Vàng và bạc được dát rồi phủ, mài, nên chỗ đậm chỗ nhạt khác nhau; đó là dấu tay người làm, không phải lỗi.
- Vỏ trứng được gắn từng mảnh nhỏ để tạo mảng trắng; khoảng nứt giữa các mảnh là một phần của hình.
- Bố cục tranh lao động của ông thường lặp lại một dáng người theo nhịp, gợi chuyển động mà không cần vẽ chi tiết.
- Ánh đèn phòng trưng bày ảnh hưởng nhiều tới màu sơn mài; đứng ở vài vị trí khác nhau sẽ thấy tranh đổi sắc.
Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội là nơi dễ gặp tranh của ông nhất. Tranh có thể được luân phiên, nên trước khi đi bạn có thể hỏi bộ phận hướng dẫn.
Những năm cuối và dấu tích còn lại
Trần Văn Cẩn mất năm 1994 tại Hà Nội. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật trong đợt xét đầu tiên, cùng một số hoạ sĩ cùng thế hệ.
Dấu tích lớn nhất ông để lại là tranh ở bảo tàng và những học trò. Nhiều hoạ sĩ trưởng thành sau năm 1954 từng nhắc tới ông như người thầy trực tiếp. Muốn đọc thêm, bạn nên tìm các sách chuyên khảo về hội hoạ Việt Nam thế kỷ hai mươi, catalogue các triển lãm hồi cố, và các bài nghiên cứu về sơn mài Việt Nam, nơi tranh của ông thường được phân tích kỹ.
Nếu bạn muốn viết lại tiểu sử ông cho một ấn phẩm địa phương ở Hải Phòng, hãy giữ các mốc chắc: sinh 13 tháng 8 năm 1910 tại Kiến An, học Trường Mỹ thuật Đông Dương 1931–1936, vẽ Em Thuý năm 1943, mất năm 1994, truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996. Phần chức vụ, năm tháng cụ thể nên đối chiếu thêm.
Một gợi ý cho người dạy học: khi giới thiệu Trần Văn Cẩn cho học sinh, có thể cho các em xem Em Thuý trước, rồi Tát nước đồng chiêm sau, và hỏi hai bức khác nhau ở đâu. Một bức tả một con người đứng yên, một bức tả cả cánh đồng đang chuyển động; một bức sơn dầu, một bức sơn mài. Cùng một hoạ sĩ, cách nhau mười lăm năm, hai lối nhìn đó cho thấy một người vẽ không ngừng học thêm, đúng như cách các học trò vẫn nhớ về ông.
Câu hỏi thường gặp
Trần Văn Cẩn quê ở đâu?
Ông sinh ngày 13 tháng 8 năm 1910 tại Kiến An, khi đó là một tỉnh riêng ở duyên hải Bắc Bộ. Đất Kiến An cũ nay thuộc thành phố Hải Phòng, kể cả sau đợt hợp nhất Hải Phòng với Hải Dương tháng 7 năm 2025.
Bức Em Thuý vẽ năm nào, chất liệu gì?
Em Thuý là tranh sơn dầu vẽ năm 1943, chân dung một bé gái ngồi trên ghế mây. Tranh được giới thiệu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và từng qua các đợt tu sửa, bảo quản.
Tát nước đồng chiêm có gì đặc biệt?
Đây là tranh sơn mài năm 1958, diễn tả nhịp lao động bằng những dáng người kéo gàu lặp lại. Tranh thường được dùng làm ví dụ về cách sơn mài Việt Nam gợi chuyển động qua bố cục.
"Trí, Vân, Lân, Cẩn" là gì?
Đó là cách gọi lưu truyền trong giới mỹ thuật để chỉ bốn hoạ sĩ nổi bật thời Mỹ thuật Đông Dương: Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân và Trần Văn Cẩn. Đây không phải danh hiệu chính thức.
Trần Văn Cẩn được nhận giải thưởng gì?
Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996, trong đợt xét đầu tiên. Các chức vụ ông giữ ở trường mỹ thuật và hội nghề nghiệp nên đối chiếu thêm nguồn về năm tháng cụ thể.
Nên xem tranh sơn mài của ông ở đâu?
Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội là nơi dễ gặp tranh của ông nhất, tuy tranh có thể được luân phiên. Xem tranh thật quan trọng vì ảnh chụp không ghi được độ sâu các lớp sơn mài.