DanhVong.comDanh Vọng
Hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư

Hoạ sĩ Lê Phổ (1907–2001): từ khoá đầu Mỹ thuật Đông Dương đến xưởng vẽ ở Paris

Tiểu sử Lê Phổ: sinh ở Hà Đông, học khoá đầu Mỹ thuật Đông Dương, sang Pháp năm 1937 và ở lại, đổi từ tranh lụa sang lối vẽ nhiều màu với thiếu nữ, hoa.

Narrow Paris style artist studio with tall window and a small table holding brushes and a roll of plain silk, an elderly figure seen from behind, overcast light

Lê Phổ (1907–2001) là hoạ sĩ sinh ở Hà Đông, nay thuộc Hà Nội, học khoá đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương, sang Pháp năm 1937 và sống, vẽ ở đó tới cuối đời. Ông là một trong những hoạ sĩ Việt Nam được biết tới rộng nhất ở châu Âu trong thế kỷ hai mươi, với những bức thiếu nữ, mẹ con, hoa lá trên lụa và trên vải.

Vì sống phần lớn đời ở nước ngoài, tiểu sử của Lê Phổ trong tiếng Việt thường ngắn và lặp lại vài ý. Bài này dựng lại đường đời ông theo những mốc được ghi thống nhất, nói rõ chỗ còn mờ, và không bàn về giá tranh hay thị trường, vốn là chủ đề hay lấn át chính hoạ sĩ khi nhắc tới ông.

Gia đình, Hà Đông và khoá học đầu tiên

Lê Phổ sinh ngày 2 tháng 8 năm 1907 tại Hà Đông. Các tiểu sử đều ghi ông là con trai của Tổng đốc Lê Hoan, một quan lớn thời đó; chi tiết này giải thích vì sao ông có điều kiện học hành và tiếp xúc sớm với sách vở, tranh ảnh. Tỉnh Hà Đông cũ nay thuộc thành phố Hà Nội, nên ghi "sinh tại Hà Đông, nay thuộc Hà Nội" là đủ.

Năm 1925, ông thi đỗ vào khoá đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương và tốt nghiệp năm 1930. Cùng khoá có Nguyễn Phan Chánh, Mai Trung Thứ và một số người khác về sau đều có tên trong lịch sử mỹ thuật. Ông được thầy Victor Tardieu chú ý từ sớm, và nhiều tài liệu ghi ông là một trong những sinh viên được hiệu trưởng tin tưởng giao việc.

Những năm đầu thập niên 1930, ông có dịp đi châu Âu. Các tài liệu cùng ghi năm 1931 ông có mặt trong dịp trưng bày tranh Đông Dương ở Paris và sau đó đi xem bảo tàng ở một số nước châu Âu, đặc biệt là tranh Phục Hưng ở Ý. Chi tiết về hành trình cụ thể từng nước thì mỗi nguồn kể một khác.

Giai đoạn ở Hà Nội: tranh lụa và phong cảnh

Tranh lụa theo lối trầm. Trong thập niên 1930, khi còn ở Hà Nội, Lê Phổ vẽ nhiều tranh lụa đề tài gia đình, phong cảnh, sinh hoạt. Những bức này có bảng màu khá trầm, bố cục kín, gần với không khí chung của tranh lụa Hà Nội thời ấy.

Ảnh hưởng từ châu Âu. Sau chuyến đi châu Âu, nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy trong tranh ông có thêm những dấu vết của hội hoạ Phục Hưng: cách xếp nhân vật, cách vẽ khuôn mặt nhìn nghiêng, cách đặt phong cảnh ở hậu cảnh.

Dạy học. Một số tài liệu ghi ông có thời gian dạy ở Trường Mỹ thuật Đông Dương sau khi tốt nghiệp. Chi tiết này không được ghi đầy đủ ở mọi nguồn, nên nếu cần, bạn nên đối chiếu hồ sơ của trường.

Chuyến đi năm 1937. Năm 1937 ông sang Pháp nhân dịp Triển lãm Quốc tế ở Paris, và từ đó ở lại. Các tiểu sử đều thống nhất mốc này, coi như ranh giới giữa hai chặng đời của ông.

Giai đoạn ở Pháp: thiếu nữ, mẹ con và hoa

Những năm đầu ở Pháp trùng với thời kỳ chiến tranh ở châu Âu, đời sống khó khăn, và các tài liệu không ghi nhiều về giai đoạn này. Từ sau chiến tranh, tranh của Lê Phổ dần chuyển hướng rõ rệt. Ông vẽ trên lụa rồi sau đó cả trên vải, dùng màu sáng hơn, nhiều màu hơn hẳn so với thời ở Hà Nội.

Đề tài quay đi quay lại quanh một vài hình ảnh: thiếu nữ trong áo dài, người mẹ và đứa con, những bình hoa, khu vườn. Nhân vật thường có khuôn mặt thanh, ngón tay dài, dáng mềm, đặt trong khung cảnh vừa thật vừa mơ. Với người xem châu Âu, đó là hình ảnh của một phương Đông dịu dàng; với người xem Việt Nam, nhiều người thấy đó là nỗi nhớ quê được vẽ lại từ trí nhớ.

Một số nhà phê bình trong nước từng nhận xét rằng tranh thời kỳ sau của ông mang nhiều tính trang trí, phục vụ thị hiếu người xem phương Tây. Ý kiến ngược lại cho rằng đó là con đường riêng của một hoạ sĩ sống xa xứ, tìm cách giữ hình ảnh quê hương trong một ngôn ngữ mà người nơi mình sống hiểu được. Bài này ghi lại cả hai cách nhìn, không phân xử, vì cả hai đều có trong tài liệu nghiêm túc.

Lê Phổ và những người Việt cùng thế hệ ở Pháp

Lê Phổ không phải hoạ sĩ Việt duy nhất sang Pháp và ở lại. Bảng dưới đặt ông cạnh vài người cùng thế hệ, chỉ với những thông tin được ghi chung trong nhiều tài liệu, để bạn thấy bức tranh chung.

Hoạ sĩHọc ở Mỹ thuật Đông DươngỞ PhápHướng chính
Lê PhổKhoá đầu, 1925–1930Từ 1937 tới khi mất năm 2001Lụa, sau là màu sáng trên lụa và vải; thiếu nữ, mẹ con, hoa
Mai Trung ThứKhoá đầu, 1925–1930Từ cuối thập niên 1930 tới khi mất năm 1980Tranh lụa khổ nhỏ, thiếu nữ, trẻ em, nét mảnh
Vũ Cao ĐàmHọc điêu khắc ở trườngTừ đầu thập niên 1930 tới khi mất năm 2000Điêu khắc, sau chuyển sang vẽ lụa và sơn dầu

Nhóm này thường được gọi chung là các hoạ sĩ Việt ở Paris. Họ giữ liên lạc với nhau, cùng triển lãm ở một số dịp, nhưng mỗi người đi một hướng riêng. Khi viết về một người trong nhóm, nên tránh gộp tiểu sử của họ vào nhau, vì các trang tổng hợp hay nhầm năm sang Pháp, năm mất giữa ba người.

Nhìn gì trong một bức thiếu nữ của Lê Phổ

Khuôn mặt và ánh mắt. Nhân vật nữ của ông thường có khuôn mặt trái xoan, mắt nhìn xuống hoặc nhìn nghiêng, ít khi nhìn thẳng ra người xem. Cách đặt ánh mắt này tạo cảm giác kín đáo, như thể người xem đang đứng ngoài một khoảnh khắc riêng tư.

Bàn tay. Ngón tay dài, mềm, thường đang làm một việc nhỏ: cầm một cành hoa, chỉnh tà áo, ôm đứa trẻ. Bàn tay trong tranh ông gần như là nhân vật thứ hai, đáng để dừng lại nhìn kỹ.

Màu sắc. Ở giai đoạn sau, ông dùng nhiều màu tươi đặt cạnh nhau, những mảng hồng, xanh, vàng nhạt. Khác với bảng màu nâu trầm thời ở Hà Nội, màu ở đây được dùng để tạo không khí hơn là để tả thật.

Nền và khung cảnh. Phía sau nhân vật thường là vườn, hoa, đôi khi chỉ là một mảng màu. Không gian ít chiều sâu, gần với tranh trang trí phương Đông, nhưng cách xếp nhân vật lại gợi nhớ tranh Phục Hưng ông từng xem ở Ý.

Chất liệu. Cùng một đề tài, ông vẽ cả trên lụa lẫn trên vải. Tranh trên lụa trong và nhẹ, tranh trên vải đặc và chắc hơn. Khi xem ảnh, rất khó phân biệt, nên bạn nên đọc kỹ chú thích chất liệu đi kèm.

Những điều nên đọc thận trọng khi tìm hiểu về Lê Phổ

Tên Lê Phổ xuất hiện rất nhiều trên báo chí, nhưng phần lớn là tin về thị trường tranh. Nếu mục đích của bạn là hiểu con người và nghệ thuật của ông, hãy lưu ý mấy điểm sau.

  • Tin về giá tranh không phải là tiểu sử. Một bài báo nói về một phiên đấu giá thường chỉ có vài dòng tiểu sử chép lại, nhiều khi sai năm.
  • Tranh mang tên ông lưu hành rất nhiều, và không phải bức nào cũng có hồ sơ rõ ràng. Bài viết nghiêm túc không dựa vào ảnh tranh trôi nổi để phân tích phong cách.
  • Chuyện đời tư, gia đình ở Pháp là phần riêng tư; các tiểu sử đáng tin chỉ nhắc ở mức tối thiểu, và bài này cũng vậy.
  • Một số bài gọi ông là "hoạ sĩ Việt đắt giá nhất" hoặc những danh xưng tương tự. Đó là cách nói của báo chí thị trường, không phải đánh giá nghệ thuật.
  • Nguồn tốt nhất bằng tiếng Việt là sách chuyên khảo về Mỹ thuật Đông Dương và catalogue các triển lãm hồi cố; bằng tiếng Pháp có các nghiên cứu về hoạ sĩ Đông Dương ở Pháp, kèm tư liệu lưu trữ.

Nói ngắn gọn, khi đọc về Lê Phổ, hãy tách hai câu hỏi: ông là ai và vẽ gì, với câu hỏi tranh của ông được mua bán thế nào. Câu hỏi thứ nhất mới là chủ đề của một bản tiểu sử.

Những năm cuối và dấu tích còn lại

Lê Phổ sống ở Pháp tới cuối đời và mất ngày 12 tháng 12 năm 2001 tại Paris, khi đã ngoài chín mươi tuổi. Ông là một trong những người sống lâu nhất của khoá đầu Trường Mỹ thuật Đông Dương, chứng kiến gần trọn một thế kỷ biến đổi của mỹ thuật Việt Nam từ xa.

Ở Việt Nam, tên ông được nhắc trong mọi sách viết về Mỹ thuật Đông Dương, và tranh của ông thỉnh thoảng được giới thiệu trong các cuộc triển lãm về thế hệ hoạ sĩ đầu tiên. Phần lớn tác phẩm nằm trong sưu tập tư nhân ở nước ngoài, nên cơ hội xem tranh thật ở trong nước không nhiều. Khi có dịp, bạn nên chú ý so sánh một bức lụa thời ở Hà Nội với một bức thời ở Pháp: hai giai đoạn gần như là hai giọng nói khác nhau của cùng một người.

Với người viết tiểu sử, các mốc chắc chắn là: sinh 2 tháng 8 năm 1907 tại Hà Đông, học khoá đầu Trường Mỹ thuật Đông Dương 1925–1930, sang Pháp năm 1937, mất 12 tháng 12 năm 2001 tại Paris. Những chi tiết khác nên ghi kèm nguồn.

Nếu có dịp xem tranh của ông trong một triển lãm, hãy đọc kỹ thẻ chú thích: năm vẽ, chất liệu, nơi cho mượn. Những dòng chữ nhỏ ấy cho biết bức tranh thuộc giai đoạn nào trong đời ông, và giúp bạn tránh nhầm một bức lụa trầm thời Hà Nội với một bức nhiều màu thời Paris. Với một hoạ sĩ có đời dài và hai giai đoạn khác biệt như vậy, đọc chú thích cũng quan trọng như nhìn tranh.

Câu hỏi thường gặp

Lê Phổ sinh ra ở đâu?

Ông sinh ngày 2 tháng 8 năm 1907 tại Hà Đông, tỉnh cũ nay thuộc thành phố Hà Nội. Các tiểu sử đều ghi ông là con trai của Tổng đốc Lê Hoan.

Lê Phổ học khoá nào của Trường Mỹ thuật Đông Dương?

Ông thuộc khoá đầu tiên, học từ năm 1925 đến năm 1930, cùng khoá với Nguyễn Phan Chánh và Mai Trung Thứ. Ông được hiệu trưởng Victor Tardieu chú ý từ những năm học.

Vì sao Lê Phổ sống ở Pháp?

Năm 1937 ông sang Pháp nhân dịp Triển lãm Quốc tế ở Paris và ở lại từ đó. Ông sống, vẽ ở Pháp hơn sáu mươi năm, tới khi mất tại Paris năm 2001; các tài liệu không ghi nhiều về lý do riêng của quyết định ở lại.

Tranh của Lê Phổ thời ở Pháp khác thời ở Hà Nội thế nào?

Thời ở Hà Nội ông vẽ lụa với bảng màu trầm, đề tài gia đình, phong cảnh. Từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, tranh ông sáng màu hơn, vẽ cả trên lụa và vải, xoay quanh thiếu nữ, mẹ con, hoa lá.

Có thể xem tranh Lê Phổ ở Việt Nam không?

Phần lớn tác phẩm của ông nằm trong sưu tập tư nhân ở nước ngoài. Tranh của ông thỉnh thoảng được giới thiệu trong các triển lãm về Mỹ thuật Đông Dương ở trong nước, nên bạn nên theo dõi lịch triển lãm của các bảo tàng mỹ thuật.

Vì sao bài này không nói về giá tranh Lê Phổ?

Giá mua bán là chuyện của thị trường, không giúp hiểu thêm hoạ sĩ là ai và vẽ gì. Tin đấu giá lại thường kèm tiểu sử chép sai, nên bài này chỉ tập trung vào đời và nghệ thuật của ông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138