Nam Sơn là bút hiệu của hoạ sĩ Nguyễn Văn Thọ (1890–1973), người Hà Nội, được ghi nhận là người Việt cùng hoạ sĩ Pháp Victor Tardieu đề xuất và gây dựng Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông không thuộc lứa sinh viên của trường mà là người thầy đứng ở cửa, chứng kiến và dìu dắt gần như mọi thế hệ hoạ sĩ học ở đó trước năm 1945.
So với các học trò nổi tiếng, đời Nam Sơn ít được viết thành sách riêng, và có không ít chi tiết các nguồn kể chưa khớp nhau. Bài này đi theo những điều được ghi thống nhất, đánh dấu rõ chỗ còn lệch, và tách phần giai thoại ra khỏi phần tiểu sử để bạn đọc hoặc trích dẫn cho đúng.
Tên gọi, năm sinh và những chỗ nguồn còn lệch
Phần lớn tài liệu ghi tên khai sinh của ông là Nguyễn Văn Thọ, có tài liệu ghi Nguyễn Vạn Thọ. Bút hiệu Nam Sơn là tên ông ký trên tranh và tên được dùng trong hầu hết sách lịch sử mỹ thuật. Khi viết, cách an toàn là ghi "Nam Sơn (tên khai sinh Nguyễn Văn Thọ, có tài liệu ghi Nguyễn Vạn Thọ)" ở lần nhắc đầu tiên, sau đó dùng bút hiệu.
Năm sinh 1890 và năm mất 1973 được đa số nguồn ghi giống nhau. Ông sinh và lớn lên ở Hà Nội; nơi ông mất được nhiều tài liệu ghi là Hà Nội. Ngày tháng cụ thể thì các bản tiểu sử phổ thông không thống nhất, nên bài này không ghi để tránh lặp lại một con số chưa chắc. Nếu bạn cần ngày chính xác cho một ấn phẩm, hãy tìm tới tư liệu gia đình đã công bố hoặc hồ sơ lưu trữ của trường.
Quê quán của ông cũng là chỗ dễ nhầm. Một số bài viết ghi một làng ngoại thành cũ, một số chỉ ghi Hà Nội. Với các làng ven đô cũ, sau nhiều lần đổi địa giới, phần lớn nay thuộc thành phố Hà Nội; khi chưa tìm được nguồn gốc rõ ràng, chỉ nên ghi "người Hà Nội" như các tài liệu chính thống vẫn làm.
Cuộc gặp với Victor Tardieu và ý tưởng mở một trường mỹ thuật
Victor Tardieu là hoạ sĩ Pháp sang Hà Nội đầu thập niên 1920, nhận việc vẽ bức tranh tường lớn trong giảng đường Đại học Đông Dương. Các tài liệu kể rằng Nam Sơn quen Tardieu trong thời gian này, hai người trao đổi về việc dạy mỹ thuật cho người Việt. Ở thời điểm đó, ở Đông Dương đã có các trường mỹ nghệ dạy nghề thủ công, nhưng chưa có một trường dạy hội hoạ, điêu khắc theo chương trình bậc cao.
Ý tưởng được đề xuất lên chính quyền thuộc địa, và Trường Mỹ thuật Đông Dương được thành lập theo nghị định năm 1924, khai giảng khoá đầu năm 1925 tại Hà Nội. Tardieu là hiệu trưởng; Nam Sơn tham gia giảng dạy từ đầu. Vì vai trò này, nhiều sách gọi ông là người đồng sáng lập trường; có sách dùng chữ "người cùng đề xuất". Cả hai cách gọi đều có trong tài liệu nghiêm túc, bạn có thể dùng, miễn không phóng đại thành "người sáng lập duy nhất".
Chi tiết về các cuộc trao đổi giữa hai người, ai nói câu gì trước, đến nay chủ yếu được thuật lại qua hồi ức và bài báo sau này. Những đoạn hội thoại "nguyên văn" xuất hiện trên mạng không có nguồn gốc rõ, không nên trích.
Người thầy ở xưởng vẽ
Dạy từ khoá đầu tới những năm cuối của trường. Nam Sơn gắn bó với việc giảng dạy ở trường trong suốt thời gian trường hoạt động trước năm 1945. Phần lớn hoạ sĩ nổi tiếng của các khoá đều từng ngồi lớp có ông dạy hoặc hướng dẫn.
Nối hai truyền thống. Ông có nền học chữ Hán và hiểu lối vẽ thuỷ mặc phương Đông, đồng thời học hình hoạ, sơn dầu theo lối châu Âu. Vị trí ấy giúp ông làm cầu nối giữa yêu cầu của chương trình Pháp và mong muốn tìm chất liệu riêng của người học Việt Nam.
Học thêm ở Pháp. Một số tài liệu ghi ông có thời gian sang Pháp học thêm trong những năm đầu trường mới mở. Chi tiết về thời gian và nơi học chưa thống nhất giữa các nguồn, nên khi viết hãy giữ ở mức "có tài liệu ghi".
Tác phẩm của người thầy ít được trưng bày. Khác với học trò, tranh của Nam Sơn không nhiều trên tường bảo tàng. Điều này khiến công chúng biết tên ông qua vai trò ở trường nhiều hơn qua tranh, dù ông vẽ cả sơn dầu, thuỷ mặc, lụa.
Tác phẩm có thể ghi chắc
Với một hoạ sĩ mà nhiều tranh thất lạc hoặc nằm trong sưu tập riêng, danh sách tác phẩm chắc chắn rất ngắn. Bài này chỉ ghi những gì xuất hiện ổn định trong tài liệu của bảo tàng và sách chuyên khảo.
- Chân dung cụ Tú Mền (sơn dầu, 1930): bức chân dung một cụ đồ ngồi, áo the, khăn xếp, thường được nhắc như một trong những tranh sơn dầu sớm của hoạ sĩ Việt Nam và hiện được giới thiệu trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
- Các bức tranh thuỷ mặc, tranh lụa đề tài phong cảnh, sinh hoạt: được nhắc chung trong nhiều sách, nhưng tên và năm từng bức chưa đủ thống nhất để liệt kê ở đây.
- Phần đóng góp không phải tranh: bài giảng, xưởng vẽ, cách tổ chức học hình hoạ cho sinh viên, những thứ không có chữ ký nhưng để lại dấu trên tranh của cả một thế hệ.
Nếu bạn gặp một danh sách dài hàng chục tên tranh của Nam Sơn trên mạng mà không ghi nơi lưu giữ, nên coi là chưa kiểm chứng. Cách kiểm đơn giản: đối chiếu với catalogue triển lãm, sách của nhà xuất bản chuyên ngành, hoặc hỏi trực tiếp bộ phận sưu tập của bảo tàng.
Đọc bức Chân dung cụ Tú Mền thế nào
Đứng trước bức chân dung này, điều đầu tiên nhiều người để ý là ánh sáng. Hoạ sĩ dựng khuôn mặt cụ đồ bằng mảng sáng tối khá rõ theo lối hàn lâm châu Âu, nhưng nhân vật, trang phục, tư thế lại hoàn toàn của một nhà nho Bắc Bộ. Sự gặp nhau đó chính là điều mà trường mỹ thuật thời ấy đang thử: dùng kỹ thuật phương Tây để vẽ con người Việt Nam một cách nghiêm trang, không biến họ thành hình ảnh lạ mắt cho người nước ngoài xem.
Điều thứ hai là thái độ của người vẽ. Cụ đồ không được tô điểm, không tạo dáng cường điệu; tay, mặt, nếp áo được vẽ chậm rãi, kỹ lưỡng. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một chân dung có tính tư liệu về một tầng lớp đang dần khép lại, khi chữ Hán nhường chỗ cho chữ quốc ngữ và nghề dạy chữ nho thu hẹp.
Bạn không cần là người trong nghề để xem tranh này. Chỉ cần đứng đủ lâu, nhìn từ mắt tới tay rồi tới nền, và tự hỏi người vẽ muốn mình chú ý vào đâu trước. Với tranh chân dung thời kỳ đầu, câu hỏi đó thường dẫn tới đôi tay.
Phân biệt điều sử liệu ghi và điều lời kể thêm vào
Với một nhân vật đứng ở buổi đầu của cả một nền mỹ thuật, câu chuyện dễ bị kể theo hướng huyền thoại. Bảng dưới giúp bạn tách hai loại thông tin khi đọc hoặc viết lại.
| Chủ đề | Điều có trong tài liệu chính thống | Điều thuộc lời kể, nên gắn nhãn |
|---|---|---|
| Vai trò mở trường | Cùng Victor Tardieu đề xuất, tham gia giảng dạy từ khoá đầu | Ông "một mình thuyết phục" chính quyền, hay các đoạn đối thoại nguyên văn |
| Năm sinh, năm mất | 1890 và 1973 theo đa số nguồn | Ngày tháng cụ thể trên các trang tổng hợp không ghi nguồn |
| Tác phẩm | Chân dung cụ Tú Mền, sơn dầu 1930 | Danh sách dài tên tranh không ghi nơi lưu giữ |
| Học ở Pháp | Có tài liệu ghi ông sang Pháp học thêm | Tên thầy, tên trường cụ thể khi chưa có nguồn |
| Quan hệ thầy trò | Dạy và hướng dẫn nhiều khoá sinh viên | Những câu khen chê học trò được trích như lời ông nói |
Nguyên tắc chung: chi tiết càng cụ thể và càng hấp dẫn thì càng cần nguồn. Một câu nói được trích trong ngoặc kép mà không kèm tên sách, năm in là dấu hiệu nên dừng lại kiểm tra.
Dấu tích còn lại và nơi tìm hiểu thêm
Dấu tích lớn nhất của Nam Sơn không nằm trong một bức tranh mà nằm ở chính ngôi trường. Toà nhà của Trường Mỹ thuật Đông Dương xưa trên phố Yết Kiêu, Hà Nội, nay là trụ sở của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, vẫn đào tạo hoạ sĩ, nhà điêu khắc. Khi trường kỷ niệm các mốc thành lập, tên Victor Tardieu và Nam Sơn luôn được nhắc cùng nhau.
Muốn đọc thêm, bạn nên bắt đầu từ các sách lịch sử mỹ thuật Việt Nam thế kỷ hai mươi, các ấn phẩm kỷ niệm của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, và catalogue các triển lãm về Mỹ thuật Đông Dương do bảo tàng tổ chức. Các công trình nghiên cứu về Mỹ thuật Đông Dương bằng tiếng Pháp cũng có nhiều tư liệu lưu trữ gốc, như văn bản thành lập trường, danh sách giáo viên, sinh viên.
Một nơi nữa để tìm dấu vết của ông là chính tranh của học trò. Khi xem các bức sơn dầu, lụa của khoá đầu và các khoá kế tiếp ở bảo tàng, bạn sẽ thấy những điểm chung về cách dựng hình, cách đặt nhân vật trong không gian, cách dùng nét viền. Không thể quy hết những điểm chung ấy cho một người thầy, vì trường có nhiều giáo viên Pháp và Việt cùng dạy, nhưng đó là cách nhìn hợp lý để hiểu vì sao giới nghiên cứu luôn nhắc tên ông khi bàn về buổi đầu của hội hoạ hiện đại Việt Nam.
Nếu bạn viết về Nam Sơn cho học sinh, hãy giữ ba ý chắc chắn: ông là người Hà Nội, là người Việt cùng Victor Tardieu đề xuất mở Trường Mỹ thuật Đông Dương, và là thầy dạy vẽ của nhiều thế hệ hoạ sĩ. Phần còn lại có thể kể thêm, nhưng ghi rõ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Nam Sơn tên thật là gì?
Đa số tài liệu ghi tên khai sinh của ông là Nguyễn Văn Thọ, có tài liệu ghi Nguyễn Vạn Thọ. Nam Sơn là bút hiệu ông ký trên tranh và là tên được dùng phổ biến trong sách lịch sử mỹ thuật.
Ai sáng lập Trường Mỹ thuật Đông Dương?
Trường được thành lập theo nghị định năm 1924 và khai giảng năm 1925. Hoạ sĩ Pháp Victor Tardieu làm hiệu trưởng, Nam Sơn là người Việt cùng đề xuất và tham gia giảng dạy từ đầu, nên thường được gọi là người đồng sáng lập.
Tác phẩm tiêu biểu của Nam Sơn là gì?
Bức được nhắc nhiều nhất là Chân dung cụ Tú Mền, sơn dầu vẽ năm 1930, hiện được giới thiệu trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Các tranh thuỷ mặc, lụa của ông có được nhắc nhưng tên từng bức chưa thống nhất giữa các nguồn.
Nam Sơn mất năm nào?
Đa số tài liệu ghi ông mất năm 1973. Ngày tháng cụ thể các bản tiểu sử phổ thông chưa thống nhất, nên cần đối chiếu tư liệu gia đình hoặc sách chuyên khảo nếu bạn cần con số chính xác.
Trường Mỹ thuật Đông Dương xưa nay là trường nào?
Toà nhà của trường trên phố Yết Kiêu, Hà Nội, nay là trụ sở Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Đây cũng là nơi tên Nam Sơn và Victor Tardieu được nhắc trong các dịp kỷ niệm thành lập trường.
Vì sao tranh của Nam Sơn ít được biết hơn tranh của học trò?
Nhiều tranh của ông thất lạc hoặc nằm trong sưu tập riêng, ít được trưng bày. Công chúng biết tới ông chủ yếu qua vai trò mở trường và dạy vẽ, nên tên ông gắn với một thời kỳ hơn là với một bức tranh.