Nguyễn Gia Trí (1908–1993) là hoạ sĩ người làng Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội, được giới nghiên cứu nhắc như người có công lớn nhất trong việc biến sơn mài từ nghề trang trí thành một chất liệu hội hoạ. Tác phẩm cuối đời của ông, bức Vườn xuân Trung Nam Bắc, được làm trong khoảng hai mươi năm và hiện ở Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
Đời ông trải qua nhiều biến động, từ Hà Nội những năm 1930 tới Sài Gòn những năm cuối. Bài này tập trung vào con đường nghệ thuật, nêu những chỗ tài liệu còn chưa khớp, và gợi ý cách xem một bức sơn mài của ông khi đứng trước tranh thật.
Chương Mỹ, Hà Nội và những năm đầu
Phần lớn tài liệu ghi Nguyễn Gia Trí sinh năm 1908 tại làng Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông. Tỉnh Hà Đông về sau nhập vào Hà Tây, rồi Hà Tây nhập vào Hà Nội năm 2008; sau đợt sắp xếp tháng 7 năm 2025, vùng Chương Mỹ cũ vẫn thuộc thủ đô. Cách ghi an toàn là "làng Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội", tên xã mới nên tra bản đồ hiện hành.
Ông theo học Trường Mỹ thuật Đông Dương vào đầu thập niên 1930. Năm nhập học và năm rời trường các tài liệu ghi chưa thống nhất; có nguồn nói ông không học trọn khoá. Vì vậy khi viết, bạn chỉ nên ghi ông "học Trường Mỹ thuật Đông Dương", không gắn với một khoá cụ thể nếu chưa có hồ sơ của trường.
Cùng thời gian đó, ông vẽ tranh minh hoạ, tranh biếm hoạ cho các tờ báo Phong Hoá và Ngày Nay của nhóm Tự Lực văn đoàn. Đây là chi tiết được các nguồn ghi thống nhất, và nó giúp giải thích một nét trong tranh của ông về sau: nét vẽ gọn, quyết đoán, bố cục rõ ràng, đặc trưng của người đã quen vẽ cho trang báo in.
Sơn mài trước và sau Nguyễn Gia Trí
Trước đó: sơn ta là nghề của thợ. Sơn ta được dùng để sơn son thếp vàng đồ thờ, hoành phi, câu đối, đồ dùng trong nhà. Bảng màu hạn chế, chủ yếu đen của sơn then, đỏ của son, vàng và bạc thếp.
Xưởng thử nghiệm ở trường. Từ đầu thập niên 1930, thầy trò Trường Mỹ thuật Đông Dương làm việc cùng thợ sơn để thử đưa sơn ta vào tranh. Nhiều sinh viên tham gia, và việc phát triển chất liệu này là công chung của cả một thế hệ, không của riêng ai.
Đóng góp riêng của ông. Nguyễn Gia Trí là người theo đuổi hướng này lâu và sâu nhất. Ông thử nhiều lớp phủ, nhiều cách mài để màu hiện lên từ bên dưới, tạo ra những chuyển sắc mà trước đó sơn ta không có, và dùng sơn mài cho những tác phẩm khổ lớn có bố cục phức tạp.
Đề tài. Thiếu nữ trong vườn, cây cỏ, phong cảnh, những đề tài được ông xử lý theo lối nửa hiện thực nửa trang trí. Các bình phong nhiều tấm vẽ thiếu nữ dưới tán cây đầu thập niên 1940 được nhiều sách nhắc tới như dấu mốc của sơn mài hội hoạ.
Cách gọi lưu truyền. Trong giới mỹ thuật có câu "Trí, Vân, Lân, Cẩn" chỉ bốn hoạ sĩ nổi bật thời kỳ này, trong đó Trí là Nguyễn Gia Trí. Đây là cách gọi quen, không phải một danh hiệu.
Những năm biến động và đời sống ở Sài Gòn
Từ giữa thập niên 1940 tới giữa thập niên 1950, đời Nguyễn Gia Trí trải qua nhiều thay đổi về nơi ở và hoàn cảnh. Các tài liệu kể về giai đoạn này khác nhau khá nhiều về chi tiết, và một phần gắn với những chuyện ngoài nghệ thuật. Bài này không đi vào phần đó, vì mục đích là giới thiệu sự nghiệp của một hoạ sĩ chứ không phân xử các câu chuyện còn tranh luận.
Từ khoảng giữa thập niên 1950, ông sống và làm việc chủ yếu ở Sài Gòn, nay là Thành phố Hồ Chí Minh. Ông tiếp tục làm sơn mài trong xưởng riêng, với nhịp làm việc chậm, mỗi tác phẩm kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm. Một số người từng tới xưởng của ông đã viết hồi ức về cách ông làm việc; những ghi chép này có giá trị nhưng cần đọc như trí nhớ cá nhân.
Ông mất năm 1993 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Về sau, tên tuổi và tác phẩm của ông được giới thiệu lại rộng rãi qua các cuộc triển lãm, sách chuyên khảo và bộ sưu tập của các bảo tàng.
Vườn xuân Trung Nam Bắc: những điều nên biết
Đây là tác phẩm được nhắc nhiều nhất khi nói về Nguyễn Gia Trí, và cũng là bức có nhiều thông tin sai lưu hành. Bảng dưới gom các điểm chính được nguồn đáng tin ghi nhận.
| Khía cạnh | Điều được ghi nhận | Lưu ý khi viết lại |
|---|---|---|
| Thời gian làm | Khoảng từ năm 1969 tới năm 1989 | Ghi "khoảng hai mươi năm"; có nguồn tính mốc khác đôi chút |
| Chất liệu | Sơn mài, khổ lớn, ghép nhiều tấm | Không tự ghi kích thước nếu chưa có catalogue |
| Nơi lưu giữ | Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh | Có thể bị đưa đi bảo quản, hỏi trước khi đến |
| Đề tài | Thiếu nữ, cây cỏ, không khí mùa xuân, gợi ý về ba miền | Tránh diễn giải chính trị mà nguồn không ghi |
| Ý nghĩa | Được xem là tác phẩm tổng kết của đời làm sơn mài | Dùng cách nói của nhà nghiên cứu, ghi nguồn |
Đứng trước tác phẩm này, bạn có thể bắt đầu bằng việc nhìn tổng thể từ xa để thấy nhịp của các nhân vật, rồi lại gần một tấm bất kỳ để thấy độ sâu của các lớp sơn. Sơn mài lớn như vậy rất khó chụp ảnh cho đúng, nên mọi bản in, bản ảnh đều chỉ là gợi ý.
Cách xem một bức sơn mài của Nguyễn Gia Trí
Tranh sơn mài không xem như tranh sơn dầu. Mấy bước dưới đây giúp bạn có trải nghiệm đầy đủ hơn ở bảo tàng.
- Đứng xa trước, khoảng vài bước chân, để thấy bố cục và mảng màu lớn. Ở khoảng cách này tranh của ông thường hiện ra như một nhịp điệu của hình người và tán cây.
- Bước lại gần và đổi góc nhìn sang trái, sang phải. Sơn mài phản chiếu ánh sáng khác nhau theo góc, những lớp vàng, bạc ẩn bên dưới sẽ hiện ra rồi chìm đi.
- Tìm chỗ màu chuyển từ đậm sang nhạt. Ở tranh của ông, nhiều chuyển sắc có được nhờ mài lộ các lớp bên dưới chứ không phải tô thêm màu bên trên.
- Để ý vỏ trứng và các mảng trắng: chúng được gắn từng mảnh, khoảng nứt giữa các mảnh tạo ra một loại "nét" riêng.
- Cuối cùng, nhìn lại tổng thể một lần nữa. Nhiều người thấy tranh khác hẳn so với lần nhìn đầu, vì mắt đã quen với độ sâu của chất liệu.
Đừng chạm tay vào tranh, kể cả khi không có rào chắn; mồ hôi và dầu trên da có thể để lại vết trên mặt sơn.
Dấu tích còn lại hôm nay
Nguyễn Gia Trí không để lại nhà lưu niệm hay một bảo tàng riêng mang tên ông. Dấu tích của ông nằm rải ở nhiều nơi, và nếu ghép lại, bạn sẽ có một bức tranh khá đầy đủ về một đời làm nghề.
- Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, nơi giữ bức Vườn xuân Trung Nam Bắc, tác phẩm tổng kết của ông. Đây là điểm đến đầu tiên cho người muốn xem sơn mài của ông ở khổ lớn.
- Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội, nơi giới thiệu sơn mài của thế hệ Mỹ thuật Đông Dương, giúp bạn đặt tranh của ông bên cạnh tranh của những người cùng thời để so sánh cách xử lý chất liệu.
- Các số báo Phong Hoá, Ngày Nay lưu ở thư viện lớn, dưới dạng bản giấy hoặc bản số hoá, nơi còn giữ những tranh minh hoạ, biếm hoạ thời trẻ của ông.
- Các khoa sơn mài ở trường mỹ thuật, nơi tên ông được nhắc trong giờ học lịch sử chất liệu và kỹ thuật mài nhiều lớp mà ông theo đuổi được giảng lại cho sinh viên.
- Sách chuyên khảo và catalogue triển lãm, nơi các nhà nghiên cứu đã tập hợp ảnh tác phẩm có hồ sơ, kèm năm làm và nơi lưu giữ.
Nếu bạn đi từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh, một hành trình thú vị là xem sơn mài của thế hệ đầu ở Hà Nội trước, rồi xem Vườn xuân Trung Nam Bắc sau. Khoảng cách giữa hai lần xem cũng là khoảng cách mấy chục năm ông đi trên một con đường chất liệu.
Đọc tiểu sử Nguyễn Gia Trí cho đúng
Vì đời ông có nhiều giai đoạn không liền mạch, tiểu sử Nguyễn Gia Trí trên mạng thường bị lắp ghép từ nhiều nguồn, có khi mâu thuẫn ngay trong cùng một bài. Có ba điểm bạn nên kiểm khi đọc bất kỳ bản tiểu sử nào về ông.
Thứ nhất, năm học ở trường mỹ thuật: nếu một bài ghi khoá cụ thể mà không nêu nguồn, hãy coi là chưa chắc. Thứ hai, những câu nói được trích trong ngoặc kép: nhiều câu lưu hành là lời người khác thuật lại sau này, không phải ông viết ra. Thứ ba, danh sách tác phẩm: một số tranh được gán cho ông trên thị trường chưa có hồ sơ rõ ràng, và bài viết nghiêm túc sẽ không liệt kê những bức đó.
Nguồn nên tìm là các sách chuyên khảo về sơn mài Việt Nam, catalogue của Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, cùng hồi ký đã xuất bản của những người từng làm việc gần ông. Bài này không bàn về giá tranh hay thị trường tranh của ông; đó là chuyện khác hẳn với việc hiểu một hoạ sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Gia Trí quê ở đâu?
Phần lớn tài liệu ghi ông sinh năm 1908 tại làng Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông cũ. Vùng này nay thuộc thành phố Hà Nội, tên xã sau sắp xếp năm 2025 nên tra bản đồ hành chính hiện hành.
Vì sao Nguyễn Gia Trí được gọi là bậc thầy sơn mài?
Ông theo đuổi việc biến sơn ta thành chất liệu hội hoạ lâu và sâu nhất trong thế hệ của mình, tạo ra chuyển sắc nhờ mài lộ nhiều lớp và làm tranh khổ lớn. Việc phát triển sơn mài vẫn là công chung của nhiều thầy trò và thợ sơn ở Trường Mỹ thuật Đông Dương.
Vườn xuân Trung Nam Bắc đang ở đâu?
Tác phẩm hiện ở Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Ông làm bức này trong khoảng hai mươi năm, từ cuối thập niên 1960 tới cuối thập niên 1980; tranh có thể được đưa đi bảo quản nên nên hỏi trước khi đến.
Nguyễn Gia Trí từng vẽ cho báo nào?
Trong thập niên 1930, ông vẽ tranh minh hoạ và biếm hoạ cho các tờ Phong Hoá và Ngày Nay của nhóm Tự Lực văn đoàn. Kinh nghiệm vẽ báo được nhiều người cho là đã để lại dấu trong nét vẽ gọn, bố cục rõ của ông.
Ông mất năm nào và ở đâu?
Nguyễn Gia Trí mất năm 1993 tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi ông sống và làm việc từ khoảng giữa thập niên 1950. Ngày mất cụ thể nên đối chiếu với sách chuyên khảo nếu bạn cần cho ấn phẩm.
Có nên tin danh sách tranh của ông trên mạng không?
Nên thận trọng, vì một số tranh được gán cho ông chưa có hồ sơ rõ ràng. Hãy đối chiếu với catalogue của bảo tàng và sách chuyên khảo; tác phẩm nào chỉ xuất hiện ở trang tổng hợp thì coi như chưa kiểm chứng.