Chính sử mạnh ở mốc thời gian, chức tước và sự kiện liên quan triều đình; gia phả mạnh ở quan hệ gia đình, ngày giỗ, quê quán và những người không bao giờ vào sử; giai thoại mạnh ở việc giữ lại tính cách và cách người đời nhớ về một người, nhưng yếu nhất về sự thật cụ thể. Khi ba nguồn kể khác nhau, đừng chọn một bên rồi bỏ hai bên kia: hãy tách từng thông tin, xem loại nguồn nào sinh ra để ghi loại thông tin đó, rồi viết sao cho người đọc thấy rõ điều gì có văn bản, điều gì là lời truyền.
Bài này không bàn chung về sử liệu học, mà đứng ở chỗ người viết tiểu sử một con người cụ thể: trước mặt có một đoạn sử, một cuốn gia phả và vài câu chuyện người làng kể. Từng loại được phân tích ưu nhược, rồi có bảng gợi ý tin nguồn nào cho loại thông tin nào, một ví dụ giả định khi ba nguồn vênh nhau và các mẫu câu gắn nhãn.
Chính sử nói gì và không nói gì về một con người
Chính sử ở đây là các bộ sử do triều đình tổ chức biên soạn, như các bộ sử biên niên và các phần liệt truyện chép tiểu sử quan lại, người có công. Ưu điểm lớn của chúng là được viết từ tài liệu lưu trữ của triều đình: chiếu chỉ, tấu sớ, sổ bổ nhiệm. Vì thế mốc năm nhậm chức, thăng giáng, phong tước trong chính sử thường đáng tin hơn mọi nguồn khác.
Nhưng chính sử có ba giới hạn. Một là nó chỉ ghi những gì triều đình quan tâm: một người có thể chiếm vài dòng vì một tờ tấu, còn cả đời dạy học, viết sách của người ấy thì không có chữ nào. Hai là nó mang quan điểm của triều biên soạn; người thuộc phe đối lập, triều trước hay bị đánh giá theo cách có lợi cho triều sau. Ba là nhiều bộ được biên soạn hàng chục, hàng trăm năm sau sự kiện, chép lại từ nguồn đã mất, nên vẫn có chỗ nhầm.
Khi dùng chính sử cho tiểu sử, hãy tách phần dữ kiện (năm nào, chức gì, ở đâu) khỏi phần nhận xét (người ấy là người thế nào, việc ấy đúng hay sai). Dữ kiện chép kèm nguồn; nhận xét thì trích như là ý kiến của sử thần, không biến thành lời của chính bạn.
Gia phả: kho dữ kiện gia đình và các kiểu sai quen thuộc
Điểm mạnh. Gia phả ghi những thứ không nguồn nào khác ghi: tên vợ con, thứ bậc anh em, ngày giỗ, nơi đặt mộ, quan hệ với các chi trong họ. Với người không đỗ đạt, không làm quan, gia phả có khi là văn bản duy nhất chứng tỏ họ từng sống.
Đời càng xa càng mỏng. Các đời gần người lập phả thường được ghi kỹ; các đời đầu thường chỉ còn tên huý, có khi chỉ còn danh xưng "cụ tổ". Năm sinh mất của đời đầu nhiều khi là ước đoán của người soạn.
Chép lại nhiều lần. Gia phả thường được chép lại khi bản cũ mục nát, khi chia chi, hoặc khi dịch từ chữ Hán Nôm sang quốc ngữ. Mỗi lần chép là một lần có thể sót, nhầm chữ, nhầm số, và cũng có thể thêm bớt.
Xu hướng tôn vinh tổ tiên. Gia phả được viết để con cháu kính nhớ, nên thường nhấn công đức, ít nhắc thất bại. Hiện tượng nghiêm trọng hơn là nối dòng họ với một danh nhân cùng họ mà không có chứng cứ, giới nghiên cứu gọi là phụ hội. Một dòng ghi "là hậu duệ của ông X" mà không có văn bản cổ đi kèm cần được đối xử như lời truyền, không phải dữ kiện.
Giai thoại: giữ lại con người, nhưng không giữ lại sự thật
Giai thoại là những câu chuyện ngắn, thường có một tình huống và một câu nói hay, được truyền miệng hoặc chép trong sách tạp ký. Giá trị của giai thoại là cho thấy người đời sau hình dung và yêu quý nhân vật thế nào: thông minh từ nhỏ, cương trực trước quyền thế, hài hước trong nghèo khó. Tiểu sử bỏ hết giai thoại sẽ khô, và bỏ qua một phần thật của di sản văn hoá.
Nhưng giai thoại có ba đặc điểm khiến nó không thể dùng làm dữ kiện. Nó lưu động: cùng một chuyện đối đáp, cùng một câu đối, có thể được kể cho nhiều nhân vật ở nhiều thời. Nó được làm đẹp qua mỗi lần kể. Và nó thường xuất hiện muộn, sau khi nhân vật đã nổi tiếng, khi người ta cần chuyện để kể về một tên tuổi đã có sẵn.
Dấu hiệu giai thoại dễ nhận: chuyện thần đồng ứng đối lúc lên năm, lên bảy; câu nói đanh thép trước vua quan hay sứ thần nước ngoài mà không rõ ai ghi lại; điềm báo lúc sinh; lời tiên đoán ứng nghiệm. Gặp những chuyện này, việc của người viết tiểu sử không phải là bác bỏ, mà là gắn nhãn "giai thoại" hoặc "tương truyền" và, nếu biết, nêu nguồn sớm nhất có chép chuyện ấy.
Lớp nguồn thứ tư: chính lời của nhân vật
Ngoài ba loại nguồn trên, còn một lớp thường bị bỏ quên: những gì chính nhân vật viết ra. Thơ văn, lời tựa sách, thư gửi bạn bè, tờ tấu dâng lên triều đình, hồi ký với người cận đại. Đây là nguồn gần con người nhất, vì nó cho biết người ấy nghĩ gì, quan tâm gì, đang ở đâu vào lúc viết.
Lời tựa và lời bạt đặc biệt có ích cho tiểu sử. Người xưa hay ghi trong lời tựa năm viết, nơi viết, hoàn cảnh viết, tên hiệu đang dùng. Một bài thơ ghi "làm khi đi sứ" hay "làm lúc về quê dạy học" có thể chốt một mốc mà sử không ghi. Thư từ cho thấy quan hệ thầy trò, bạn bè mà gia phả không ghi tới.
Tuy vậy, lời tự kể cũng có giới hạn. Người viết hồi ký lúc về già có thể nhớ lệch năm, có thể kể theo cách có lợi cho mình. Thơ văn còn có vấn đề văn bản: một bài thơ được gán cho ai trong tuyển tập đời sau chưa chắc là của người ấy. Khi dùng, hãy ghi rõ bài nào, trong tập nào, và tập ấy đáng tin tới đâu về quyền tác giả.
Loại thông tin nào nên dựa vào loại nguồn nào trước
Bảng dưới là gợi ý thứ tự ưu tiên khi các nguồn vênh nhau. Ưu tiên không có nghĩa là luôn đúng; nó chỉ cho biết nên bắt đầu tin từ đâu và cần gì để lật lại.
| Loại thông tin | Nguồn nên dựa trước | Nguồn bổ sung | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Năm nhậm chức, thăng giáng, phong tước | Chính sử, châu bản, sắc phong | Gia phả, văn bia | Gia phả hay ghi chức cao nhất, bỏ các lần giáng |
| Học vị, khoa thi | Sách đăng khoa, bia tiến sĩ | Gia phả, văn bia làng | Gia phả hay dùng danh xưng dân gian |
| Tên vợ con, thứ bậc, ngày giỗ | Gia phả, văn bia mộ | Lời kể người trong họ | Chính sử hầu như không ghi |
| Quê quán | Sách đăng khoa, gia phả | Địa chí | Kiểm thêm tên đất qua các thời |
| Tác phẩm để lại | Bản sách còn giữ, lời tựa, mục lục thư tịch | Tiểu sử đời sau | Tác phẩm "được cho là của" cần ghi rõ |
| Tính cách, ứng xử | Thư từ, thơ văn của chính người ấy, lời người đương thời | Giai thoại | Giai thoại chỉ minh hoạ, gắn nhãn |
| Quan hệ với danh nhân khác cùng họ | Văn bản cổ có niên đại rõ | Gia phả | Không có văn bản cổ thì ghi là lời truyền |
Một mẹo hữu ích: hỏi xem nguồn ấy có được sinh ra để ghi loại thông tin đó không. Sổ triều đình sinh ra để ghi bổ nhiệm; gia phả sinh ra để ghi dòng họ; giai thoại sinh ra để kể. Nguồn nói về thứ nó không có trách nhiệm ghi thì cần thêm chứng cứ.
Ví dụ giả định: ba nguồn, ba lời kể về một lần rời quan trường
Giả sử bạn viết tiểu sử ông D, một người đỗ cử nhân thế kỷ 19. Bộ sử của triều đình chép: năm thứ mấy niên hiệu nào, ông D đang làm tri phủ thì bị cách chức vì để chậm việc thu thuế. Gia phả họ D ghi: ông "không ưa chốn quan trường, cáo quan về dạy học". Còn người làng kể rằng ông cãi nhau với quan trên, treo ấn ở công đường rồi bỏ về.
Đầu tiên, tách điều ba nguồn đều đồng ý: ông D có làm tri phủ và có rời chức vào một thời điểm. Năm rời chức nên lấy theo bộ sử, vì nó chép từ sổ sách. Lý do rời chức thì ba nguồn khác nhau, và mỗi nguồn có lý do riêng để kể theo cách của mình: triều đình ghi theo lý do hành chính; gia phả chọn cách kể giữ thể diện; người làng chọn cách kể có kịch tính.
Cách viết trung thực là: "Năm …, ông thôi chức tri phủ. Sử triều Nguyễn chép ông bị cách chức vì chậm việc thu thuế; gia phả họ D ghi ông cáo quan về dạy học. Ở quê còn lưu truyền giai thoại ông treo ấn bỏ về sau khi tranh cãi với quan trên." Không câu nào bị giấu, không câu nào bị biến thành sự thật, và người đọc tự thấy được cả ba lớp. Việc bạn đoán lý do thật là gì, nếu muốn, hãy viết tách riêng và nói rõ đó là suy luận.
Mẫu câu gắn nhãn nguồn trong bài tiểu sử
Gắn nhãn không làm bài kém hấp dẫn; ngược lại, nó cho người đọc lý do để tin những phần không gắn nhãn. Một số mẫu câu dùng được:
- "Theo sử triều …, năm … ông được bổ làm …" — dữ kiện từ chính sử.
- "Gia phả họ … ghi …; chưa tìm thấy văn bản khác xác nhận." — dữ kiện chỉ có một nguồn gia đình.
- "Tương truyền …" hoặc "Giai thoại kể rằng …" — chuyện truyền miệng, không khẳng định.
- "Chuyện này cũng được kể về một số nhân vật khác." — khi giai thoại có dấu hiệu lưu động.
- "Có tài liệu ghi …, có tài liệu ghi …" — khi các nguồn ngang nhau mà mâu thuẫn.
- "Một số sách cho rằng ông là hậu duệ của …; điều này chưa có văn bản cổ chứng minh." — khi gặp chuyện nối dòng.
- "Có thể suy ra …, nhưng đây là suy luận từ …" — khi người viết đưa ý kiến riêng.
Dùng nhất quán một bộ nhãn trong cả bài, và trong cả bộ tiểu sử nếu bạn viết nhiều người, để người đọc quen mắt. Đừng dùng "tương truyền" cho dữ kiện đã có văn bản, cũng đừng bỏ nhãn chỉ vì câu chuyện quá quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Gia phả có đáng tin hơn sách sử không?
Tuỳ loại thông tin. Về quan hệ gia đình, ngày giỗ, nơi đặt mộ, gia phả thường đáng tin hơn vì sách sử không ghi. Về năm nhậm chức, thăng giáng, chính sử chép từ sổ sách triều đình nên thường đáng tin hơn. Không nguồn nào thắng tuyệt đối ở mọi loại thông tin.
Phụ hội trong gia phả là gì?
Là việc nối dòng họ mình với một nhân vật nổi tiếng cùng họ mà không có chứng cứ văn bản, thường để tôn vinh dòng họ. Hiện tượng này khá phổ biến. Khi gặp, hãy ghi thông tin đó như lời truyền của dòng họ, không khẳng định, cho đến khi có văn bản cổ có niên đại rõ chứng minh.
Có nên đưa giai thoại vào tiểu sử không?
Nên, nếu giai thoại phổ biến và giúp người đọc hiểu cách người đời nhớ về nhân vật. Điều kiện là phải gắn nhãn rõ, tách khỏi phần dữ kiện, và nếu biết thì nêu chuyện xuất hiện từ khi nào. Không được kể giai thoại như một sự thật đã xảy ra.
Làm sao biết một giai thoại là lưu động?
Dấu hiệu là cùng một tình huống, cùng một câu đối hay câu nói được kể cho nhiều nhân vật khác nhau, hoặc chuyện có cấu trúc rất quen như thần đồng ứng đối, đối đáp với sứ thần. Đọc rộng các sách tạp ký và tuyển tập giai thoại sẽ giúp nhận ra những mô típ lặp lại.
Chính sử ghi một người bị cách chức, con cháu muốn bỏ đi thì sao?
Tiểu sử phải trung thực nên không bỏ dữ kiện có văn bản. Nhưng có thể ghi đầy đủ các cách kể: sử ghi lý do gì, gia phả ghi gì, và bối cảnh thời ấy. Người đọc hôm nay đủ hiểu rằng một lần cách chức trong sử triều đình không tự nó nói hết về con người.
Lời kể của người cao tuổi trong làng xếp vào loại nguồn nào?
Lời kể là nguồn truyền miệng, giá trị cao với những đời gần, những việc người kể tự chứng kiến hoặc nghe từ người chứng kiến. Với chuyện xa hơn hai, ba đời, lời kể gần với giai thoại. Hãy ghi rõ ai kể, kể năm nào, và người kể biết chuyện từ đâu.