Võ Trường Toản (mất năm 1792) là người thầy được coi là đặt nền cho Nho học ở Nam Bộ: ông không làm quan, mở trường dạy học ở Gia Định cuối thế kỷ 18, và trong số học trò có những người về sau làm quan lớn, viết sách quan trọng của triều Nguyễn như Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh.
Tư liệu về đời ông rất ít, đến năm sinh và quê quán cũng không rõ. Vì vậy bài này làm hai việc: ghi lại những gì đủ cơ sở để khẳng định, và giải thích vì sao một người thầy để lại ít dấu vết văn bản như vậy lại có vị trí lớn trong ký ức văn hoá Nam Bộ. Chỗ nào chỉ là ghi nhận của tài liệu đời sau đều được nói rõ.
Những gì biết chắc và chưa chắc về Võ Trường Toản
Bảng dưới tách hai lớp thông tin để bạn khỏi nhầm khi đọc các bài viết phổ biến.
| Mục | Điều được ghi khá thống nhất | Điều chưa chắc |
|---|---|---|
| Năm sinh | Không rõ | Một số bài viết đưa ra năm sinh cụ thể nhưng không dẫn được nguồn sớm |
| Năm mất | 1792 (năm Nhâm Tý) | Ngày mất theo âm lịch có ghi trong một số tài liệu |
| Quê quán | Sống và dạy học ở Gia Định | Có tài liệu ghi ông người huyện Bình Dương, phủ Gia Định; có tài liệu nói tổ tiên từ miền Trung vào |
| Nơi mở trường | Vùng Hoà Hưng, Gia Định | Vùng này nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh |
| Hiệu | Sùng Đức | Người đời thường gọi là Sùng Đức tiên sinh |
| Trước tác | Được ghi là có sách giảng Tứ thư và một bài phú | Sách giảng đã mất; việc xác định tác giả bài phú còn được bàn |
Cách trình bày "biết chắc – chưa chắc" là thói quen nên có khi đọc tiểu sử nhân vật thế kỷ 18 ở Nam Bộ. Vùng đất này khi đó mới được khai phá, chiến tranh Tây Sơn – Nguyễn kéo dài, nhiều sổ sách bị mất, nên phần lớn thông tin về ông đến từ ghi chép của chính học trò và người đời sau.
Gia Định cuối thế kỷ 18: một vùng đất mới cần người dạy chữ
Để hiểu vai trò của Võ Trường Toản, cần hình dung Gia Định thời đó. Vùng đất phía nam mới được tổ chức thành đơn vị hành chính từ cuối thế kỷ 17. Dân cư gồm người Việt từ miền Trung vào khai hoang, người Hoa di cư, người Khmer bản địa. Kinh tế lúa gạo, buôn bán phát triển nhanh, nhưng việc học chữ Nho thì còn thưa, trường lớp ít, thầy giỏi càng hiếm.
Cuối thế kỷ 18, vùng này còn là chiến trường giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, quyền kiểm soát đổi tay nhiều lần. Trong khung cảnh đó, một người thầy chịu ở lại mở trường lâu dài, không theo phe nào, không ra làm quan, là trường hợp hiếm. Điều này giải thích vì sao học trò khắp vùng tìm đến ông.
Học trò của ông về sau lại trở thành lớp trí thức đầu tiên của Nam Bộ tham gia bộ máy triều Nguyễn. Vì vậy, nói Võ Trường Toản đặt nền cho Nho học Nam Bộ không phải là nói ông viết nhiều sách, mà là ông đào tạo ra những người viết sách và làm việc nước ở thế hệ kế tiếp.
Học trò của Võ Trường Toản: lớp người làm nên học thuật Gia Định
Trịnh Hoài Đức. Học trò nổi tiếng nhất, về sau làm quan đến hàng thượng thư dưới triều Nguyễn và là tác giả Gia Định thành thông chí, bộ địa chí quan trọng nhất về Nam Bộ đầu thế kỷ 19. Gần như mọi nghiên cứu về lịch sử, địa lý Nam Bộ thời đó đều phải dùng đến sách này.
Lê Quang Định. Làm quan triều Nguyễn, từng đi sứ, và là người chủ trì biên soạn Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, bộ sách địa lý về các tuyến đường trong nước đầu thời Nguyễn.
Ngô Nhân Tịnh. Làm quan, đi sứ, có thơ văn để lại. Ông cùng Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định được người đời gọi là Gia Định tam gia, ba nhà thơ đất Gia Định, và cả ba có thơ in chung trong một tuyển tập.
Những học trò khác. Nhiều tài liệu kể thêm tên một số học trò khác của ông làm quan triều Nguyễn, trong đó Ngô Tùng Châu được nhắc nhiều. Danh sách đầy đủ không còn.
Một lớp người chứ không phải từng cá nhân. Điểm quan trọng là các học trò này cùng lớp, quen nhau, cùng làm thơ, lập hội thơ, cùng tham gia triều chính. Đó là dấu hiệu của một nền học có tổ chức, chứ không chỉ vài người giỏi lẻ loi.
Ông dạy gì và dạy thế nào
Không có giáo trình của ông còn lại, nên những gì biết về cách dạy của Võ Trường Toản đến từ lời học trò và người đời sau. Các tài liệu đều thống nhất rằng ông dạy kinh sách Nho gia, đặc biệt là Tứ thư, nhưng chú trọng nghĩa lý và đạo làm người hơn lối luyện văn để thi. Trong các ghi chép đời sau, ông được mô tả là người giữ khí tiết, sống thanh bạch, không cầu danh lợi.
Sách giảng Tứ thư mà ông được ghi là đã soạn cho thấy ông không chỉ dạy theo sách có sẵn mà tự trình bày cách hiểu của mình để dạy học trò, giống cách làm của Chu Văn An nhiều thế kỷ trước ở Thăng Long. Đáng tiếc là sách này không còn.
Một bài phú hoài cổ thường được gắn tên ông, và được đưa vào một số tuyển tập văn học Nam Bộ. Việc xác định tác giả của các văn bản thời này nhiều khi khó, nên khi trích bạn nên ghi "bài phú được cho là của Võ Trường Toản". Điều chắc chắn hơn cả là ảnh hưởng của ông qua học trò, chứ không qua văn bản ông để lại.
Theo các tài liệu đời sau, Nguyễn Ánh rất trọng ông, và có tài liệu ghi ông được hỏi ý kiến về việc dùng người. Không có văn bản nào cho biết nội dung cụ thể những lần trao đổi đó, nếu có; vì vậy những đoạn hội thoại giữa hai người mà bạn có thể gặp trong truyện kể nên được hiểu là văn chương.
Ngôi mộ và hành trình được dời về Ba Tri
Câu chuyện ngôi mộ của Võ Trường Toản là phần được ghi chép tương đối rõ, và cũng là dấu tích chính còn lại của ông.
- Năm 1792 ông mất ở Gia Định và được an táng tại vùng Hoà Hưng, gần nơi ông dạy học.
- Nguyễn Ánh cho dựng bia, ghi danh hiệu xử sĩ, tức người có học vấn mà không ra làm quan, kèm hiệu Sùng Đức của ông.
- Khi người Pháp chiếm Gia Định giữa thế kỷ 19, các sĩ phu lo mộ thầy bị xâm phạm nên lo việc dời mộ; nhiều tài liệu ghi việc dời diễn ra khoảng năm 1867 và Phan Thanh Giản là người đứng ra lo liệu.
- Mộ được đưa về làng Bảo Thạnh, vùng Ba Tri, Bến Tre cũ; từ tháng 7/2025 vùng này thuộc tỉnh Vĩnh Long.
- Ngày nay khu mộ được tu bổ, là nơi tưởng niệm của người dân và giới giáo dục địa phương.
Việc một vị quan lớn thế kỷ 19 đứng ra dời mộ một người thầy đã mất hơn bảy mươi năm cho thấy vị trí của Võ Trường Toản trong lòng sĩ phu Nam Bộ. Chi tiết người đứng ra lo việc có tài liệu ghi khác nhau; con số năm cũng nên kiểm khi viết.
Võ Trường Toản trong ký ức văn hoá Nam Bộ
Dù để lại rất ít văn bản, Võ Trường Toản có vị trí đặc biệt trong ký ức của người Nam Bộ có học. Trong các ghi chép thế kỷ 19, ông thường được nhắc như bậc thầy đầu tiên của vùng, người mở đường cho việc học chữ ở đất mới. Việc sĩ phu vùng này cùng nhau lo dời mộ ông giữa thời biến động là bằng chứng cụ thể nhất cho sự kính trọng đó.
Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá Nam Bộ cho rằng nếp trọng nghĩa khí, coi nhẹ danh lợi mà người ta hay nhắc khi nói về sĩ phu phương Nam thế kỷ 19 có một phần gốc ở lớp thầy như ông. Đây là nhận định của giới nghiên cứu, mang tính khái quát, không phải điều có thể chứng minh bằng một văn bản cụ thể; nhưng nó giúp hiểu vì sao tên ông được giữ gìn.
Ngày nay, ngoài khu mộ ở Ba Tri, tên ông có mặt ở đường phố, trường học tại Thành phố Hồ Chí Minh và một số tỉnh. Ngày giỗ ông ở khu mộ thường có các hoạt động tưởng niệm của chính quyền và người dân địa phương. Với một người thầy không có tác phẩm lớn nào còn lại, việc được nhớ lâu như vậy chủ yếu nhờ những người học trò và những thế hệ đã chọn ghi nhớ ông.
Đọc thêm về Võ Trường Toản ở đâu
Vì nguồn trực tiếp ít, việc tìm hiểu về ông cần đi qua nhiều loại tài liệu.
- Bản dịch Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức: đọc để hiểu Gia Định thời ông sống, và các đoạn nhắc đến thầy học.
- Các tuyển tập văn học Nam Bộ thời trung đại có phần về Gia Định tam gia và bài phú được gắn tên ông.
- Các nghiên cứu về Nho học, giáo dục Nam Bộ thế kỷ 18 – 19 của các viện sử học và các trường đại học ở phía Nam.
- Tài liệu của khu mộ ở Ba Tri, đọc kèm với ý thức rằng loại tài liệu giới thiệu tại di tích thường trộn lời ca ngợi với dữ kiện.
- Tên ông được đặt cho đường phố, trường học ở Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh phía Nam; đây là dấu hiệu ghi nhận, không phải nguồn tư liệu.
Nếu bạn viết về ông cho học sinh, cách tốt nhất là nói thẳng rằng nhiều điều về ông không còn biết được, rồi tập trung vào phần rõ ràng: ông là thầy, ông không làm quan, học trò của ông đã làm gì. Sự thật đó đủ làm nên một chân dung đáng nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Võ Trường Toản là ai?
Võ Trường Toản là một nhà nho mở trường dạy học ở Gia Định cuối thế kỷ 18, không ra làm quan, mất năm 1792. Học trò của ông có Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh, những người về sau làm quan lớn và viết sách quan trọng thời Nguyễn.
Gia Định tam gia gồm những ai?
Gia Định tam gia là cách gọi ba nhà thơ đất Gia Định: Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh. Cả ba đều là học trò của Võ Trường Toản, đều làm quan triều Nguyễn và có thơ in chung trong một tuyển tập.
Mộ Võ Trường Toản ở đâu?
Mộ ông ban đầu ở vùng Hoà Hưng, Gia Định, về sau được dời về làng Bảo Thạnh, vùng Ba Tri, Bến Tre cũ. Từ tháng 7 năm 2025, Bến Tre nhập vào tỉnh Vĩnh Long, nên nay khu mộ thuộc tỉnh Vĩnh Long.
Võ Trường Toản sinh năm nào?
Năm sinh của ông không rõ. Một số bài viết nêu năm sinh cụ thể nhưng không dẫn được nguồn sớm. Các tài liệu chỉ thống nhất năm mất là 1792. Khi viết, nên ghi "không rõ năm sinh" thay vì chọn một con số.
Võ Trường Toản có để lại sách không?
Ông được ghi là có soạn sách giảng Tứ thư nhưng sách đã mất. Một bài phú hoài cổ được gắn tên ông và có trong một số tuyển tập, việc xác định tác giả còn được bàn. Di sản chính của ông là lớp học trò.
Vì sao Võ Trường Toản không làm quan?
Tài liệu không ghi lời giải thích trực tiếp của ông. Các nghiên cứu thường đặt trong bối cảnh Gia Định thời chiến tranh Tây Sơn – Nguyễn, khi ông chọn dạy học lâu dài. Danh hiệu xử sĩ trên bia mộ ghi nhận chính lựa chọn không ra làm quan đó.