DanhVong.comDanh Vọng
Học giả và nhà giáo

Lê Quý Đôn: tiểu sử nhà bác học thế kỷ 18, con đường khoa cử và kho sách để lại

Tiểu sử Lê Quý Đôn (1726–1784): quê Diên Hà nay thuộc Hưng Yên, đỗ Bảng nhãn, đi sứ, các bộ sách lớn, cách làm học và giai thoại cần đọc tỉnh táo.

Quiet reading room of an old Vietnamese family library in Hung Yen, stacks of closed bound volumes on dark wooden shelves, warm lamp light, wide shot, no people

Lê Quý Đôn (1726–1784) là nhà bác học lớn nhất của Việt Nam thế kỷ 18: đỗ Bảng nhãn năm 1752, làm quan dưới triều Lê – chúa Trịnh, từng đi sứ nhà Thanh, và để lại một khối sách đồ sộ về sử, địa lý, thư tịch, thơ văn, kinh điển. Người đời sau gọi ông là nhà bác học không phải vì đỗ cao, mà vì ông ghi chép, phân loại, khảo cứu gần như mọi thứ mình đọc và mọi nơi mình đi qua.

Bài này gom những gì sử liệu ghi tương đối thống nhất về ông: quê quán, khoa cử, các chặng làm quan, danh mục sách chính và cách ông làm học. Những chuyện kể thời nhỏ quen thuộc được tách riêng thành giai thoại, kèm cách đọc cho khỏi nhầm với sử. Cuối bài có gợi ý loại nguồn nên tìm nếu bạn muốn đọc sâu hơn.

Lê Quý Đôn là ai: thông tin cơ bản

Phần lớn các thông tin dưới đây được ghi khá thống nhất trong sách tham khảo; chỗ còn lệch được ghi chú ngay trong bảng.

MụcThông tinGhi chú
Sinh – mất1726 – 1784Năm sinh, năm mất thống nhất; nơi ông mất các tài liệu ghi không hoàn toàn giống nhau
Tên lúc nhỏLê Danh PhươngTên Quý Đôn là tên đổi về sau
Tên tự, tên hiệuTự Doãn Hậu, hiệu Quế ĐườngHiệu Quế Đường gắn với tên nhiều tập thơ văn của ông
Quê quánLàng Diên Hà (còn đọc Duyên Hà), huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam hạVùng này về sau thuộc tỉnh Thái Bình; từ tháng 7/2025 thuộc tỉnh Hưng Yên
Gia đìnhCon của Lê Trọng Thứ, người đỗ tiến sĩSinh trong nhà khoa bảng nên được học sớm
Khoa cửĐỗ đầu thi Hương năm 1743; đỗ Bảng nhãn năm 1752Khoa 1752 không lấy Trạng nguyên

Một điểm hay bị viết sai trên mạng là gọi ông là "Trạng nguyên". Ông đỗ Bảng nhãn, tức danh hiệu thứ hai của hàng Đệ nhất giáp; vì khoa thi năm đó không có ai đỗ Trạng nguyên nên ông là người đỗ cao nhất khoa. Khi đọc tiểu sử nào ghi "Trạng nguyên Lê Quý Đôn", bạn có thể coi đó là dấu hiệu nguồn viết ẩu.

Con đường khoa cử: từ đỗ đầu thi Hương đến Bảng nhãn

Lê Quý Đôn lớn lên trong nếp học của một gia đình khoa bảng. Cha ông đỗ tiến sĩ và làm quan, nên ông theo cha sống ở kinh thành Thăng Long từ sớm, có điều kiện tiếp xúc với sách vở và thầy giỏi. Năm 1743, khi mới mười bảy tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương, tức Giải nguyên. Đây là kết quả đáng chú ý nhưng chưa phải hiếm trong những gia đình như vậy.

Khoảng cách từ thi Hương đến thi Hội của ông kéo dài gần mười năm. Trong thời gian đó ông tiếp tục học, dạy học và bắt đầu viết sách. Theo các tài liệu về thư mục của ông, bộ sử Đại Việt thông sử được ông soạn khá sớm, khi còn trẻ, cho thấy ông đã quan tâm đến sử học trước khi bước vào quan trường.

Năm 1752 ông thi Hội và thi Đình, đỗ Bảng nhãn. Nhiều tài liệu ghi ông đỗ đầu ở cả thi Hương, thi Hội và thi Đình, vì vậy dân gian hay nói ông "đỗ đầu ba kỳ". Cần hiểu đúng rằng đỗ đầu thi Đình năm đó tương ứng với danh hiệu Bảng nhãn, không phải Trạng nguyên. Sau khi đỗ, ông được bổ vào Hàn lâm viện, bắt đầu một sự nghiệp làm quan kéo dài hơn ba mươi năm, có lúc thăng, có lúc bị điều chuyển, nhưng việc đọc và viết gần như không gián đoạn.

Làm quan và đi sứ: mỗi chuyến đi thành một bộ sách

Điều làm Lê Quý Đôn khác nhiều vị quan cùng thời là thói quen biến công việc thành tư liệu. Năm 1760 ông được cử làm phó sứ sang nhà Thanh, đến năm 1762 mới về. Trên đường đi và trong thời gian ở Bắc Kinh, ông ghi chép về đường sá, lễ nghi, giao thiệp, trao đổi với các học giả và sứ thần nước khác. Những ghi chép này được tập hợp lại thành Bắc sứ thông lục, một tài liệu quý cho người nghiên cứu lịch sử bang giao.

Năm 1776, khi chúa Trịnh nắm vùng Thuận Hoá, ông được cử vào làm quan ở đó. Trong thời gian ngắn, ông thu thập sổ sách thuế, địa bạ, ghi chép về sản vật, đường thuỷ, bộ, phong tục và các vùng biên ở Đàng Trong cũ. Kết quả là Phủ biên tạp lục, đến nay vẫn là một trong những nguồn được trích nhiều nhất khi nghiên cứu kinh tế, xã hội Đàng Trong thế kỷ 18, kể cả những ghi chép về các đảo ngoài khơi.

Ông cũng giữ nhiều chức vụ ở các bộ và viện trong triều, từng phụ trách việc soạn sử ở Quốc sử quán. Về cuối đời ông được cử giữ chức vụ ở Nghệ An. Sự nghiệp quan trường của ông không phải lúc nào cũng thuận, có giai đoạn bị bãi chức rồi phục chức, nhưng các tài liệu đều cho thấy ông được trọng dụng vì học vấn. Ông mất năm 1784, khi triều Lê – Trịnh đã bước vào giai đoạn suy yếu cuối cùng.

Kho sách để lại: những bộ chính nên biết

Số lượng tác phẩm gắn với tên Lê Quý Đôn được các nhà thư mục học thống kê khác nhau, thường ở mức vài chục đầu sách, một số đã thất lạc hoặc chỉ còn bản chép. Dưới đây là những bộ được nhắc nhiều nhất và nội dung chính của từng bộ.

  • Đại Việt thông sử: bộ sử viết theo thể kỷ truyện về triều Lê sơ, gồm bản kỷ, liệt truyện về hậu phi, công thần, nho thần. Đây là một trong số ít bộ sử tư nhân thời đó viết theo thể này.
  • Phủ biên tạp lục: ghi chép về Thuận Hoá, Quảng Nam thời ông làm quan ở đó: hành chính, thuế khoá, sản vật, giao thương, đường đi.
  • Vân đài loại ngữ: bộ sách có tính chất bách khoa, chia theo các mục lớn như vũ trụ, hình tượng, khí hậu, địa lý, điển cố, văn nghệ, âm tự, thư tịch, sĩ quy, vật phẩm. Người ta thường gọi đây là bộ "bách khoa thư" sớm của Việt Nam, dù cách sắp xếp khác hẳn bách khoa thư hiện đại.
  • Kiến văn tiểu lục: những điều ông thấy và nghe, chép theo chủ đề: điển chương, chế độ, nhân vật, các vùng biên, thơ văn.
  • Bắc sứ thông lục: ghi chép chuyến đi sứ nhà Thanh.
  • Toàn Việt thi lục và Hoàng Việt văn hải: hai bộ tuyển thơ văn các đời trước, giúp nhiều tác phẩm cổ còn lưu đến nay.
  • Các sách bàn kinh điển: như Thư kinh diễn nghĩa, Dịch kinh phu thuyết, Quần thư khảo biện, cho thấy ông không chỉ chép mà còn khảo, so, phê bình các sách cũ.

Phần lớn các bộ này viết bằng chữ Hán và đã được dịch sang tiếng Việt hiện đại, nhiều bộ có hơn một bản dịch. Khi trích dẫn, nên ghi rõ bản dịch nào, vì cách dịch tên mục và thuật ngữ giữa các bản có khác nhau.

Cách làm học của Lê Quý Đôn: vì sao ông viết được nhiều như vậy

Chép ngay khi đọc và đi. Phần lớn sách của ông bắt đầu bằng ghi chép: đọc sách nào, gặp chuyện gì, đến vùng nào đều ghi. Phủ biên tạp lục hay Bắc sứ thông lục chính là sổ tay công vụ được chỉnh lý thành sách. Cách làm này giải thích vì sao khối lượng của ông lớn mà vẫn cụ thể đến từng con số thuế, từng chặng đường.

Phân loại theo mục. Vân đài loại ngữ và Kiến văn tiểu lục đều chia theo chủ đề. Thay vì viết luận dài, ông xếp tri thức vào từng ngăn, mỗi ngăn có nhiều mục nhỏ. Đây là lối làm của nhà biên soạn, giúp người đọc đời sau tra lại dễ dàng.

Đối chiếu nhiều nguồn. Trong các sách khảo cứu, ông thường dẫn nhiều sách khác nhau rồi nêu chỗ đồng, chỗ dị và nhận xét của mình. Tinh thần nghi vấn trước sách cũ, kể cả kinh điển, là điều các nhà nghiên cứu hiện đại hay nhấn mạnh khi nói về ông.

Quan tâm đến cái của nước mình. Bên cạnh kinh sử Trung Hoa, ông dành nhiều công sức cho thơ văn, sử, địa lý, nhân vật Việt. Hai bộ tuyển thơ văn các đời trước là ví dụ rõ: không có những tuyển tập như vậy, nhiều tác phẩm thời Lý, Trần có thể đã mất hẳn.

Không tách học khỏi việc. Ông viết về thuế, đường sá, sản vật, quân lính vì đó là việc ông phải lo khi làm quan. Tri thức của ông vì thế mang tính thực dụng hơn nhiều người cùng thời chỉ chuyên luyện văn thi cử.

Giai thoại thời nhỏ: đọc thế nào cho đúng

Phần này là giai thoại, không phải điều sử liệu ghi. Quanh Lê Quý Đôn có rất nhiều chuyện kể về trí thông minh thời nhỏ: chuyện cậu bé ứng đối nhanh với người lớn, chuyện làm thơ tức khắc theo đề bài oái oăm, chuyện đọc một lần là thuộc. Những chuyện này được in trong các tuyển tập truyện kể dân gian và sách thiếu nhi, nhiều bản kể khác nhau về chi tiết, nhân vật và câu đối.

Cách đọc tỉnh táo là coi chúng như dấu vết của sự ngưỡng mộ mà người đời dành cho ông, không dùng làm dữ kiện tiểu sử. Hầu hết các giai thoại kiểu này không có nguồn sớm, không ghi năm, và có mô típ giống với giai thoại về những người đỗ cao khác như Nguyễn Hiền, Mạc Đĩnh Chi. Khi một câu chuyện có thể gắn cho nhiều người, đó thường là truyện kể lưu truyền chứ không phải ký ức về một người cụ thể.

Ngược lại, những điều đáng tin hơn về tuổi trẻ của ông là những gì ghi trong gia phả, văn bia và sách thư mục: đỗ Giải nguyên năm mười bảy tuổi, theo cha học ở kinh thành, soạn sách sử khi còn trẻ. Nếu bạn viết về ông cho học sinh, nên đặt giai thoại vào khung riêng, ghi rõ "chuyện kể rằng", và để phần tiểu sử chính dựa vào những dữ kiện có nguồn.

Dấu tích hôm nay và nên đọc thêm ở đâu

Tên Lê Quý Đôn có mặt ở rất nhiều nơi, nhưng dấu tích gắn trực tiếp với cuộc đời ông tập trung ở quê nhà và trong các thư viện lưu sách Hán Nôm.

  • Khu lưu niệm và nhà thờ Lê Quý Đôn ở quê ông, vùng Hưng Hà cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, nơi lưu giữ hiện vật và tổ chức các hoạt động kỷ niệm.
  • Tên ông được đặt cho nhiều trường trung học phổ thông, trong đó có nhiều trường chuyên ở các tỉnh, và cho đường phố ở nhiều thành phố.
  • Bản chép tay các tác phẩm của ông được lưu ở các kho sách Hán Nôm trong nước và một số thư viện nước ngoài.
  • Để đọc thêm, nên tìm các bản dịch có chú giải của chính tác phẩm (Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ), các công trình nghiên cứu, thư mục về ông của các viện nghiên cứu Hán Nôm và sử học, cùng tiểu sử trong các bộ từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam.
  • Khi đọc tiểu sử trên mạng, hãy đối chiếu ba điểm dễ sai nhất: danh hiệu Bảng nhãn (không phải Trạng nguyên), tên quê cũ – tên tỉnh mới, và năm biên soạn từng bộ sách.

Câu hỏi thường gặp

Lê Quý Đôn đỗ Trạng nguyên hay Bảng nhãn?

Lê Quý Đôn đỗ Bảng nhãn khoa thi năm 1752. Khoa đó không lấy Trạng nguyên, nên ông là người đỗ cao nhất khoa. Các nguồn gọi ông là Trạng nguyên là ghi sai danh hiệu, dù ý muốn nói ông đỗ đầu.

Quê Lê Quý Đôn nay thuộc tỉnh nào?

Ông người làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam hạ. Vùng này về sau thuộc huyện Hưng Hà của tỉnh Thái Bình. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên, nên nay quê ông thuộc Hưng Yên.

Vì sao gọi Lê Quý Đôn là nhà bác học?

Vì phạm vi hiểu biết và biên soạn của ông rất rộng: sử, địa lý, kinh điển, thơ văn, thư tịch, chế độ, sản vật. Ông để lại vài chục đầu sách, trong đó có bộ Vân đài loại ngữ mang tính bách khoa, nên người đời sau dùng chữ bác học để chỉ cái học rộng đó.

Sách nào của Lê Quý Đôn dễ đọc nhất cho người mới?

Người mới thường bắt đầu với các bản dịch Kiến văn tiểu lục hoặc trích đoạn Phủ biên tạp lục, vì nội dung là ghi chép cụ thể về người, việc, vùng đất. Vân đài loại ngữ nên đọc khi đã quen với lối viết khảo cứu cổ, vì nhiều điển cố cần chú giải.

Những giai thoại về Lê Quý Đôn thời nhỏ có thật không?

Phần lớn là giai thoại dân gian, không có nguồn sớm để kiểm chứng và nhiều bản kể khác nhau. Nên đọc như truyện kể thể hiện lòng ngưỡng mộ của người đời, không dùng làm dữ kiện tiểu sử. Dữ kiện đáng tin hơn là các mốc khoa cử và làm quan ghi trong sử liệu.

Lê Quý Đôn đi sứ Trung Quốc năm nào?

Ông được cử làm phó sứ sang nhà Thanh năm 1760 và về nước năm 1762. Ghi chép của chuyến đi được tập hợp trong Bắc sứ thông lục, nay là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu lịch sử ngoại giao thời Lê – Trịnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138