DanhVong.comDanh Vọng
Nhà khoa học Việt

Trần Đại Nghĩa: kỹ sư Phạm Quang Lễ và khoa học đằng sau các vũ khí tự chế

Trần Đại Nghĩa (1913–1997), tên thật Phạm Quang Lễ, người Vĩnh Long: mười một năm học ở Pháp, nguyên lý đạn lõm, súng không giật, và các việc khoa học sau này.

Old engineering workshop in a Vinh Long memorial site, lathe and hand tools on a wooden bench, cool morning light through a side window, no visitors present

Trần Đại Nghĩa (1913–1997), tên khai sinh Phạm Quang Lễ, là kỹ sư người Vĩnh Long học và làm việc ở Pháp mười một năm, về nước năm 1946 và trở thành người phụ trách chế tạo vũ khí trong kháng chiến, về sau lãnh đạo các cơ quan khoa học. Tên ông quen thuộc với học sinh qua các trường mang tên Trần Đại Nghĩa.

Bài này không kể chiến trận. Trọng tâm là con đường học kỹ thuật của ông, các nguyên lý vật lý đằng sau những sản phẩm ông chế tạo, giải thích sao cho người không học vật lý chuyên sâu cũng theo được, và những việc ông làm cho khoa học sau chiến tranh.

Gốc gác và mười một năm ở Pháp

Phạm Quang Lễ sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 ở làng Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Sau sắp xếp hành chính từ tháng 7 năm 2025, tỉnh Vĩnh Long mới gồm cả Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh cũ, và quê ông vẫn thuộc tỉnh Vĩnh Long. Ông học trung học ở Sài Gòn, thi đỗ tú tài, rồi năm 1935 sang Pháp du học.

Ở Pháp, ông theo học nhiều ngành kỹ thuật và khoa học cùng lúc. Các tài liệu tiểu sử kể ông lấy được nhiều bằng cấp ở các lĩnh vực như toán, cơ khí, điện, hàng không. Danh sách bằng cụ thể mỗi nguồn ghi một khác, nên ở đây chỉ dừng ở mức ông được đào tạo rộng về kỹ thuật và khoa học ứng dụng. Ông cũng được kể là đã tìm cách làm việc trong các cơ sở nghiên cứu, chế tạo để học thực hành, và tự tích luỹ tài liệu kỹ thuật về vũ khí.

Năm 1946, ông về nước cùng đoàn của Chủ tịch Hồ Chí Minh sau chuyến thăm Pháp. Tên Trần Đại Nghĩa được dùng từ đây, và nhiều tài liệu ghi đây là tên do Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt. Từ đó ông được giao phụ trách ngành quân giới, tức ngành chế tạo vũ khí, trong điều kiện gần như không có nhà máy, thiếu vật liệu và thiếu thợ lành nghề.

Đây là điểm đặc biệt của câu chuyện: một kỹ sư được đào tạo ở các trường bài bản phải mang kiến thức về một xưởng nhỏ trong rừng, thay máy móc hiện đại bằng dụng cụ thô sơ, thay vật liệu chuẩn bằng thứ có sẵn.

Nguyên lý đạn lõm, giải thích dễ hiểu

Một trong những sản phẩm gắn với tên ông là loại súng phóng đạn chống tăng theo kiểu bazooka, dùng đạn lõm. Nguyên lý đạn lõm không phải do ông phát minh; nó đã được các nhà khoa học nước ngoài mô tả từ cuối thế kỷ 19 và được nhiều nước dùng trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Đóng góp của nhóm ông là hiểu nguyên lý, tính toán và chế tạo được trong điều kiện thiếu thốn.

Ý tưởng như sau. Một khối thuốc nổ đặc khi nổ sẽ đẩy năng lượng ra mọi phía, nên phần chạm vào lớp thép chỉ là một phần nhỏ. Nếu khoét mặt trước khối thuốc thành hình phễu và lót một lớp kim loại mỏng, khi nổ, sóng nổ ép lớp lót này lại thành một tia kim loại rất mảnh, đi với vận tốc cực lớn theo đúng trục của phễu. Tia đó tập trung năng lượng vào một điểm nhỏ, xuyên qua lớp thép dày mà khối thuốc đặc cùng khối lượng không làm được.

Chỗ khó trong chế tạo là hình dạng và độ chính xác: góc phễu, độ dày lớp lót, khoảng cách từ đầu đạn đến mục tiêu lúc nổ đều ảnh hưởng mạnh đến hiệu quả. Một sai lệch nhỏ khiến tia kim loại tản ra và mất tác dụng. Đây là phần mà kiến thức toán, cơ học được đào tạo ở Pháp phát huy.

Bài này chỉ giải thích nguyên lý vật lý ở mức phổ thông, không đi vào chi tiết kỹ thuật chế tạo.

Súng không giật và bài học về định luật bảo toàn động lượng

Vấn đề của súng cỡ lớn. Khi bắn một viên đạn nặng với vận tốc lớn, súng bị đẩy ngược lại rất mạnh, gọi là sức giật. Để chịu được, súng phải nặng và có bệ đỡ chắc, khó mang vác trong địa hình rừng núi.

Ý tưởng không giật. Theo định luật bảo toàn động lượng, nếu cùng lúc đạn bay về phía trước thì cho một lượng khí thuốc phóng thoát mạnh ra phía sau, hai lực đẩy gần như cân nhau, súng hầu như không bị giật. Nhờ vậy súng có thể nhẹ hơn nhiều mà vẫn bắn được đạn cỡ lớn.

Cái giá phải trả. Phía sau súng có vùng khí nóng nguy hiểm, và cần nhiều thuốc phóng hơn so với súng thường. Đây là sự đánh đổi điển hình trong kỹ thuật: được nhẹ thì mất chỗ khác.

Đóng góp của nhóm ông. Các tài liệu ghi nhóm chế tạo do ông phụ trách đã làm ra loại súng không giật trong kháng chiến chống Pháp. Như với đạn lõm, nguyên lý đã có ở nước ngoài; điều đáng ghi nhận là việc hiện thực hoá với vật liệu, dụng cụ trong nước.

Một lưu ý khi đọc. Nhiều bài viết phổ thông gán cho ông việc phát minh các nguyên lý này. Cách nói đúng là ông và cộng sự nghiên cứu, cải tiến và chế tạo thành công, không phải phát minh nguyên lý.

Sau chiến tranh: xây dựng và tổ chức khoa học

Sau năm 1954, Trần Đại Nghĩa chuyển dần sang các lĩnh vực xây dựng, công nghiệp và quản lý khoa học. Ông tham gia lãnh đạo các cơ quan phụ trách kiến thiết cơ bản và khoa học kỹ thuật của Nhà nước. Ông được phong hàm thiếu tướng năm 1948 và là một trong những người được phong danh hiệu Anh hùng Lao động đợt đầu năm 1952; bài này nhắc để tiểu sử đủ ý, không đi sâu vào phần quân sự.

Sau năm 1975, ông làm viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, tiền thân của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ngày nay, trong giai đoạn đầu thống nhất các cơ sở nghiên cứu hai miền. Ông cũng là chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, tổ chức tập hợp các hội nghề nghiệp của giới trí thức khoa học.

Ông được bầu làm viện sĩ thông tấn của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô theo các tài liệu tiểu sử phổ biến. Năm cụ thể của các chức vụ và danh hiệu, các nguồn ghi đôi chỗ khác nhau; khi cần độ chính xác cao, bạn nên đối chiếu tư liệu của các cơ quan đó.

Trần Đại Nghĩa mất ngày 9 tháng 8 năm 1997 tại Hà Nội. Người làm khoa học thế hệ sau nhắc tới ông chủ yếu như hình mẫu của người kỹ sư đặt kiến thức vào việc cụ thể, chấp nhận làm trong điều kiện rất xa phòng thí nghiệm hiện đại.

Những chỗ tài liệu ghi khác nhau về ông

Tiểu sử Trần Đại Nghĩa được viết lại rất nhiều lần, trong sách giáo khoa, sách thiếu nhi, báo chí. Bảng dưới gom những điểm hay bị ghi khác nhau hoặc phóng đại, kèm cách viết an toàn.

ĐiểmCách ghi hay gặpCách ghi an toàn
Bằng cấp ở PhápCó bài ghi con số bằng kỹ sư rất lớnÔng được đào tạo rộng ở nhiều ngành kỹ thuật và khoa học; liệt kê bằng chỉ khi có nguồn đáng tin
Nơi làm việc ở PhápCó bài kể chi tiết các viện, nhà máyÔng tìm cách làm việc ở cơ sở nghiên cứu, chế tạo để học thực hành; chi tiết cần đối chiếu
Nguyên lý vũ khíÔng phát minh ra súng không giật, đạn lõmÔng nghiên cứu và chế tạo thành công theo các nguyên lý đã có
Tên Trần Đại NghĩaKể như sự kiện có câu nói cụ thểNhiều tài liệu ghi tên do Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt; không tự thêm lời thoại
Năm giữ chức vụMỗi nguồn ghi một mốcGhi giai đoạn, ví dụ sau năm 1975, nếu không có văn bản gốc

Chỗ đáng để ý nhất là lời thoại. Các bài viết cho thiếu nhi thường dựng lại đối thoại giữa ông và các nhân vật khác như thể có người ghi âm. Trừ khi đoạn đó được dẫn từ hồi ký có tên tác giả, bạn nên coi đó là phần kể lại cho sinh động, không phải sử liệu.

Một chi tiết khác hay bị đơn giản hoá là chuyện ông về nước: có bài viết như thể ông bỏ hết để về ngay sau một cuộc gặp. Thực tế quyết định đó gắn với hoàn cảnh năm 1946 và hành trình chung của đoàn; khi kể, nên giữ ở mức các tài liệu chính thức ghi lại, tránh thêm chi tiết cảm xúc không có nguồn.

Dấu tích còn lại và cách đọc tiểu sử ông cho đúng

Tên Trần Đại Nghĩa xuất hiện ở nhiều nơi. Khi tìm hiểu, nên phân biệt dấu tích tưởng niệm với tư liệu tiểu sử, và để ý những chỗ hay bị phóng đại.

  • Trường trung học phổ thông chuyên Trần Đại Nghĩa ở Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều trường khác mang tên ông.
  • Quê ông ở Vĩnh Long có khu tưởng niệm; nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương để biết thời gian mở cửa.
  • Tên đường Trần Đại Nghĩa ở nhiều đô thị, trong đó có Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Các hồi ký, bài viết của cộng sự trong ngành quân giới là nguồn quý nhưng mang tính hồi ức, nên đối chiếu năm tháng.
  • Những câu như ông có hàng chục bằng kỹ sư, ông phát minh ra bazooka là dạng phóng đại hay gặp; hãy ghi đúng mức các nguồn đáng tin cho phép.
  • Phần quân sự và chiến trận thuộc các trang chuyên về lịch sử kháng chiến; khi viết chân dung khoa học, giữ trọng tâm vào kỹ thuật và tổ chức khoa học.

Với học sinh, cách kể hữu ích nhất về ông là gắn mỗi sản phẩm với một định luật vật lý cụ thể: đạn lõm với sự tập trung năng lượng, súng không giật với bảo toàn động lượng. Như vậy câu chuyện tiểu sử trở thành bài học vật lý sống động mà không cần tô vẽ thêm.

Câu hỏi thường gặp

Tên thật của Trần Đại Nghĩa là gì?

Tên khai sinh của ông là Phạm Quang Lễ. Tên Trần Đại Nghĩa được dùng từ khi ông về nước năm 1946, và nhiều tài liệu ghi đây là tên do Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông.

Trần Đại Nghĩa quê ở đâu?

Ông sinh ở làng Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, quê ông vẫn thuộc tỉnh Vĩnh Long, nay gồm cả Bến Tre và Trà Vinh cũ.

Trần Đại Nghĩa có phát minh ra súng bazooka không?

Không. Súng kiểu bazooka và nguyên lý đạn lõm đã có ở nước ngoài. Ông cùng cộng sự nghiên cứu, tính toán và chế tạo được loại vũ khí theo nguyên lý đó trong điều kiện thiếu thốn ở Việt Nam.

Nguyên lý đạn lõm là gì?

Đạn lõm có khối thuốc nổ khoét hình phễu lót kim loại. Khi nổ, lớp lót bị ép thành tia kim loại rất mảnh và nhanh, tập trung năng lượng vào một điểm nhỏ nên xuyên được lớp thép dày hơn nhiều so với khối thuốc đặc.

Sau chiến tranh Trần Đại Nghĩa làm gì?

Ông chuyển sang lĩnh vực xây dựng, công nghiệp và quản lý khoa học, làm viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam sau năm 1975 và là chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Trần Đại Nghĩa mất năm nào?

Ông mất ngày 9 tháng 8 năm 1997 tại Hà Nội, thọ 84 tuổi. Nhiều trường học và đường phố ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh mang tên ông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138