Nếu chỉ chọn những người đã khuất, có công trình kiểm chứng được, thì danh sách nhà khoa học Việt Nam nổi tiếng thường gồm: Lương Thế Vinh ở toán học thời Lê; Lê Văn Thiêm, Hoàng Tụy ở toán học hiện đại; Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa, Nguyễn Văn Đạo ở khoa học kỹ thuật; Lương Định Của ở nông học; Phạm Hoàng Hộ, Võ Quý ở sinh học và môi trường. Bên y học có Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Đỗ Tất Lợi, được xếp riêng ở chuyên mục danh y.
Bài này không xếp hạng ai hơn ai. Mục đích là đưa ra một bản đồ để bạn định hướng: mỗi người thuộc ngành nào, sống ở thế hệ nào, đóng góp cụ thể là gì, dấu tích còn ở đâu, và khi muốn đọc kỹ thì nên tra ở loại nguồn nào. Các năm sinh, năm mất ghi theo phần lớn tài liệu; chỗ còn lệch được nói rõ.
Vì sao các danh sách trên mạng thường lẫn lộn
Gõ cụm nhà khoa học Việt Nam nổi tiếng, bạn sẽ gặp đủ loại danh sách. Có danh sách trộn người đã mất với người đang làm việc, trộn nhà khoa học với chính khách từng học khoa học, hoặc gắn cho một người những phát minh mà thật ra là công sức cả nhóm. Có danh sách chép lại nhau đến mức một năm sinh sai được nhân lên hàng chục lần.
Để danh sách có ích, cần đặt tiêu chí trước. Bài này dùng ba tiêu chí. Thứ nhất, người đã khuất, để tiểu sử đã khép lại và có độ lùi đánh giá. Thứ hai, có công trình hoặc việc làm khoa học cụ thể mà người đọc có thể kiểm: một định lý, một phương pháp, một bộ sách, một giống cây, một viện nghiên cứu. Thứ ba, đóng góp ở vai trò nhà khoa học, không phải ở vai trò chính trị.
Tiêu chí thứ ba không có nghĩa là bỏ qua việc họ giữ chức vụ. Nhiều người trong danh sách từng làm viện trưởng, hiệu trưởng, bộ trưởng; điều đó được ghi như một phần tiểu sử. Nhưng tên họ có mặt ở đây vì công trình, không vì chức vụ. Với y học, bài này chỉ điểm tên và để phần chân dung cho chuyên mục danh y riêng.
Bảng tra nhanh theo ngành
Bảng dưới xếp theo ngành, mỗi người một dòng đóng góp chính. Đây là điểm khởi đầu để tra, không thay được một bản tiểu sử đầy đủ.
| Ngành | Người | Năm | Đóng góp chính |
|---|---|---|---|
| Toán học thời trung đại | Lương Thế Vinh | 1441 – chưa thống nhất | Trạng nguyên 1463; tên gắn với sách toán thực hành Đại thành toán pháp |
| Toán học hiện đại | Lê Văn Thiêm | 1918–1991 | Lý thuyết phân bố giá trị hàm phân hình; dựng Viện Toán học |
| Toán học hiện đại | Hoàng Tụy | 1927–2019 | Lát cắt Tụy năm 1964, nền của tối ưu toàn cục |
| Khoa học và giáo dục kỹ thuật | Tạ Quang Bửu | 1910–1986 | Đọc rộng nhiều ngành; xây hệ thống đại học kỹ thuật |
| Kỹ thuật | Trần Đại Nghĩa | 1913–1997 | Kỹ sư học ở Pháp; nghiên cứu vũ khí tự tạo, tổ chức khoa học kỹ thuật |
| Cơ học | Nguyễn Văn Đạo | 1937–2008 | Dao động phi tuyến; viện trưởng đầu tiên Viện Cơ học |
| Nông học | Lương Định Của | 1920–1975 | Chọn tạo giống lúa; nghiên cứu dưa hấu tam bội |
| Thực vật học | Phạm Hoàng Hộ | 1931–2017 | Bộ Cây cỏ Việt Nam vẽ tay hơn mười nghìn loài |
| Động vật học, môi trường | Võ Quý | 1929–2017 | Phân loại chim Việt Nam; đặt nền ngành môi trường |
Có hai chỗ cần nói rõ. Năm mất của Lương Thế Vinh các tài liệu chưa thống nhất, nên ghi kèm chữ theo một số tài liệu. Với Tạ Quang Bửu và Trần Đại Nghĩa, phần đóng góp gắn với tổ chức khoa học, giáo dục nhiều hơn là một công trình riêng lẻ, nên khi giới thiệu cho học sinh, hãy kể việc cụ thể họ làm thay vì gắn một phát minh.
Ba lớp thế hệ, ba con đường đến với khoa học
Nhìn theo thời gian, các nhà khoa học trong danh sách thuộc ba lớp khá rõ. Lớp thứ nhất là thời trung đại, khi khoa học chưa tách khỏi khoa cử. Người giỏi toán như Lương Thế Vinh đỗ đạt qua thi Nho học, còn toán là thứ học thêm để làm việc đo ruộng, tính thuế, xây dựng. Sách vở ít, chép tay, nên nhiều điều về họ đến nay chỉ còn ở dạng truyền tụng.
Lớp thứ hai là những người du học Pháp trong nửa đầu thế kỷ 20: Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa, Lê Văn Thiêm. Họ được đào tạo bài bản trong hệ thống đại học châu Âu, nhiều người đạt học vị cao ở nước ngoài, rồi về nước trong những năm chiến tranh, chấp nhận điều kiện thiếu thốn để dạy học và xây thiết chế. Chính lớp này đặt những viên gạch đầu cho các viện, các trường đại học khoa học, kỹ thuật.
Lớp thứ ba lớn lên trong kháng chiến, được đào tạo trong nước hoặc ở Liên Xô, Đông Âu, Nhật Bản sau năm 1954, như Hoàng Tụy, Võ Quý, Nguyễn Văn Đạo, Lương Định Của, Phạm Hoàng Hộ. Con đường của họ đa dạng hơn: có người học trong nước rồi tự nghiên cứu, có người theo các trường phái lớn ở nước ngoài. Thế hệ này làm việc trong một nền khoa học đã có khung, và nhiều người trở thành thầy của lớp nhà khoa học hiện nay.
Đọc đóng góp của một nhà khoa học cho đúng
Tìm công trình gốc, không dừng ở danh xưng. Danh xưng như cha đẻ của ngành, người đầu tiên, nhà bác học thường là cách gọi trìu mến của báo chí. Nó không cho bạn biết người đó đã làm gì. Câu hỏi nên đặt là: công trình nào, công bố năm nào, giải quyết vấn đề gì. Một dòng trả lời được câu này có giá trị hơn một đoạn ca ngợi.
Tách việc của cá nhân khỏi việc của tập thể. Khoa học hiện đại hiếm khi là việc một người. Một giống lúa, một chương trình phục hồi rừng, một viện nghiên cứu đều là công sức của nhiều người. Cách nói chính xác là ông chủ trì, ông lãnh đạo nhóm, ông tham gia, trừ khi tài liệu gốc ghi rõ đó là công trình riêng.
Phân biệt giai thoại với sử liệu. Chuyện Lương Thế Vinh cân voi, chuyện một nhà khoa học thức trắng nhiều đêm, là giai thoại có giá trị giáo dục nhưng không phải bằng chứng. Khi kể, gắn nhãn giai thoại và đặt sau phần sự kiện đã kiểm.
Giải thích khoa học vừa đủ, có rào. Giới thiệu một lý thuyết bằng ví dụ đời thường là cần, nhưng ví dụ chỉ là hình ảnh gần đúng. Viết rằng phương pháp này giúp tính gần đúng một loại bài toán thì an toàn hơn viết rằng nó giải được mọi bài toán.
Dấu tích còn lại: tên đường, trường học, giải thưởng
Tên các nhà khoa học được đặt cho nhiều thứ quanh ta. Đây là các loại dấu tích hay gặp và lưu ý khi dùng chúng làm tư liệu.
- Tên đường phố: nhiều thành phố có đường mang tên Lương Thế Vinh, Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa, Lương Định Của. Tên đường là dấu hiệu tưởng nhớ, không phải nguồn tiểu sử.
- Trường học: nhiều trường phổ thông mang tên Lương Thế Vinh, Trần Đại Nghĩa. Trường mang tên một người thường có phòng truyền thống, đôi khi lưu tư liệu do gia đình tặng.
- Giải thưởng: có những giải mang tên nhà khoa học, như giải thưởng mang tên Tạ Quang Bửu dành cho công trình khoa học cơ bản, hay giải mang tên Lê Văn Thiêm của giới toán học dành cho người dạy và học toán.
- Thư viện, phòng đọc, giảng đường trong các trường đại học: ví dụ thư viện ở Đại học Bách khoa Hà Nội mang tên Tạ Quang Bửu.
- Thiết chế do chính họ dựng: Viện Toán học, Viện Cơ học, các trung tâm nghiên cứu môi trường. Đây thường là nơi giữ tư liệu tốt nhất về người sáng lập.
- Sách để lại: bộ Cây cỏ Việt Nam, sách phân loại chim, các chuyên khảo toán, cơ học. Sách gốc cho biết họ làm gì chính xác hơn mọi bài viết về họ.
Khi dùng dấu tích để dạy học, có thể giao cho học sinh một việc nhỏ: tìm một con đường hoặc ngôi trường mang tên một nhà khoa học ở nơi mình sống, rồi tra xem người đó làm gì. Việc này nối tên người với đời sống hằng ngày và tập cho các em thói quen kiểm tra thông tin.
Tra tiểu sử một nhà khoa học, từng bước
Dù bạn viết bài, soạn giáo án hay chỉ muốn hiểu thêm, quy trình dưới đây giúp tránh chép lại lỗi của người khác.
- Ghi đủ tên kèm năm sinh, ngành. Nhiều tên rất phổ biến, như Nguyễn Văn Đạo, nên chỉ tên thôi dễ lẫn sang người khác.
- Tìm nguồn của chính thiết chế gắn với người đó: viện, trường đại học, hội ngành nghề. Tiểu sử do nơi họ làm việc soạn thường cẩn thận hơn báo chí.
- Tìm kỷ yếu, tuyển tập công trình hoặc sách tưởng niệm. Đây là nơi có thư mục công trình và hồi ức của đồng nghiệp.
- Đối chiếu năm sinh, năm mất, quê quán qua ít nhất hai nguồn độc lập. Nếu lệch, ghi cả hai và nói rõ có tài liệu ghi thế này, có nơi ghi thế kia.
- Quy đổi quê quán theo địa giới mới sau tháng 7 năm 2025, ghi kèm tên cũ để người đọc không bị lạc.
- Đánh dấu giai thoại, danh xưng, số liệu chưa có nguồn. Phần này để riêng, không trộn vào đoạn kể sự kiện.
- Đọc ít nhất một công trình hoặc một chương sách của chính người đó, dù chỉ phần mở đầu, trước khi viết về đóng góp.
Quy trình này tốn thêm thời gian, nhưng nó giúp bạn tránh được lỗi phổ biến nhất của các bài giới thiệu nhà khoa học: viết rất hay về một người mà không nói được người đó đã làm gì. Các bài chân dung trong chuyên mục này đều theo hướng đó, có bảng ghi chỗ tài liệu còn lệch ở cuối mỗi bài.
Câu hỏi thường gặp
Nhà khoa học Việt Nam nổi tiếng nhất là ai?
Không có câu trả lời duy nhất, vì mỗi ngành có những người mở đường riêng và việc so ai lớn hơn không giúp hiểu thêm điều gì. Ở toán học thường được nhắc Lê Văn Thiêm, Hoàng Tụy; kỹ thuật có Trần Đại Nghĩa; nông học có Lương Định Của; sinh học có Võ Quý, Phạm Hoàng Hộ.
Nhà toán học Việt Nam nào sớm có công trình được quốc tế biết đến?
Lê Văn Thiêm thường được nhắc là một trong những người Việt đầu tiên học và làm nghiên cứu toán ở châu Âu, có công trình về lý thuyết phân bố giá trị hàm phân hình công bố trong thập niên 1940 và được giới toán quốc tế trích dẫn.
Vì sao danh sách này không có các bác sĩ nổi tiếng?
Các thầy thuốc và nhà khoa học y học như Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Đỗ Tất Lợi được viết thành chân dung riêng ở chuyên mục danh y, nên bài này chỉ điểm tên để tránh trùng lặp nội dung.
Có nên đưa nhà khoa học còn sống vào danh sách danh nhân không?
Chuyên mục này chỉ viết về người đã khuất, vì tiểu sử đã khép lại và có độ lùi để đánh giá. Với người đang làm việc, thông tin thay đổi liên tục và việc gọi là danh nhân dễ thành quảng bá.
Tra tiểu sử nhà khoa học ở đâu cho đáng tin?
Nên ưu tiên tư liệu của viện, trường đại học hoặc hội ngành nghề nơi người đó làm việc, kỷ yếu và tuyển tập công trình, sách tưởng niệm, rồi mới đến báo chí. Mọi năm tháng nên đối chiếu ít nhất hai nguồn độc lập.
Dùng danh sách nhà khoa học để dạy học sinh thế nào?
Có thể cho học sinh chọn một con đường hoặc trường học mang tên nhà khoa học ở nơi mình sống, tìm hiểu người đó làm gì, rồi kể lại bằng một việc cụ thể thay vì danh xưng. Cách này vừa gần gũi vừa rèn thói quen kiểm tra thông tin.