DanhVong.comDanh Vọng
Học giả và nhà giáo

Nguyễn Hiến Lê: kỹ sư công chánh thành nhà giáo, dịch giả, học giả hơn trăm đầu sách

Nguyễn Hiến Lê (1912–1984): học trường Bưởi, làm kỹ sư thuỷ lợi ở miền Tây, dạy học ở Long Xuyên, viết và dịch hơn trăm đầu sách về tự học, triết học, lịch sử.

Wide view of a Mekong Delta canal at early morning, wooden boats, stilt houses along the bank, a man in a hat walking a dirt path seen from behind

Nguyễn Hiến Lê (1912–1984) là học giả, nhà giáo, dịch giả, tác giả của hơn một trăm đầu sách gồm sáng tác, biên soạn và dịch thuật về tự học, cách viết văn, triết học Trung Hoa, lịch sử và văn học. Ông học kỹ thuật, làm kỹ sư thuỷ lợi ở miền Tây Nam Bộ, rồi chuyển sang dạy học, viết sách và tự lập nhà xuất bản.

Nhiều người biết tên ông qua bản dịch Đắc nhân tâm hoặc các cuốn sách về tự học, nhưng ít người biết hết con đường dẫn ông đến nghề viết. Bài này kể lại đời ông theo từng chặng, phân nhóm khối sách đồ sộ để bạn dễ chọn, và ghi chú những chỗ các tài liệu còn khác nhau.

Nguyễn Hiến Lê: các mốc chính

Nguồn chính về đời ông là bộ hồi ký do chính ông viết, xuất bản sau khi ông mất, cùng các bài viết của bạn bè, học trò.

MốcNội dungGhi chú
1912Sinh ở Hà NộiQuê gốc làng Phương Khê, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây; nay thuộc thành phố Hà Nội
Thập niên 1920 – 1930Học trường Bưởi, rồi Trường Cao đẳng Công chánhTốt nghiệp giữa thập niên 1930
Từ giữa thập niên 1930Làm việc ở ngành thuỷ lợi Nam KỳĐi nhiều vùng ở đồng bằng sông Cửu Long
Từ giữa thập niên 1940Dạy học ở Long XuyênLong Xuyên thuộc An Giang; sau sắp xếp 7/2025 vẫn thuộc tỉnh An Giang
Từ đầu thập niên 1950Lên Sài Gòn viết sách, lập nhà xuất bản riêngGiai đoạn viết nhiều nhất
1984Mất ở Long XuyênÔng trở về Long Xuyên trong những năm cuối đời

Một số tài liệu ghi số đầu sách của ông là "hơn trăm", có nơi ghi con số cụ thể khác nhau, tuỳ cách đếm sách tái bản, sách viết chung và bài báo. Cách ghi an toàn là "hơn một trăm đầu sách sáng tác, biên soạn và dịch".

Kỹ sư công chánh đi khắp miền Tây

Nguyễn Hiến Lê học trường Bưởi ở Hà Nội, rồi vào Trường Cao đẳng Công chánh, một trường đào tạo kỹ thuật viên cao cấp cho ngành cầu đường, thuỷ lợi. Tốt nghiệp, ông được bổ vào Nam làm việc ở ngành thuỷ lợi. Công việc đưa ông đi dọc các kênh rạch, đồng ruộng của đồng bằng sông Cửu Long, tiếp xúc với đời sống nông dân miền Tây.

Những năm làm kỹ sư không chỉ là chặng đường mưu sinh. Đi nhiều, ông ghi chép nhiều, và hiểu đất phương Nam bằng con mắt của người đo đạc, tính toán. Về sau, cuốn Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười của ông là một ký sự mang dấu ấn của con mắt đó, kết hợp quan sát thiên nhiên với hiểu biết kỹ thuật.

Sự chuyển nghề của ông từ kỹ sư sang viết sách là một ví dụ về việc nghề nghiệp ban đầu không quyết định hết đời người. Nhưng cũng nên thấy rằng nền tảng kỹ thuật cho ông lối làm việc có phương pháp, có kế hoạch, điều thể hiện rõ trong cách ông viết sách: chia chương rõ, lập luận từng bước, dùng ví dụ cụ thể.

Dạy học ở Long Xuyên và quyết định sống bằng ngòi bút

Giữa thập niên 1940, thời cuộc đổi thay, ông về Long Xuyên và đi dạy học. Những năm dạy học cho ông hiểu học sinh thiếu gì: thiếu phương pháp học, thiếu sách hướng dẫn tự học bằng tiếng Việt, thiếu sách luyện viết. Nhiều cuốn sách đầu tiên của ông xuất phát từ những thiếu hụt đó.

Đầu thập niên 1950, ông lên Sài Gòn, quyết định sống bằng nghề viết và lập nhà xuất bản riêng để in sách của mình. Đây là lựa chọn mạo hiểm với một người có nghề kỹ thuật ổn định. Theo hồi ký, ông đặt cho mình kỷ luật làm việc đều đặn hằng ngày, nhờ vậy giữ được nhịp viết trong nhiều chục năm.

Ông cũng nổi tiếng là người giữ khoảng cách với các phe phái thời đó, chọn đứng ngoài những tranh luận chính trị để tập trung vào sách. Các tài liệu về ông thường nhắc đến tính độc lập này như một nét tính cách.

Khối sách của Nguyễn Hiến Lê: phân nhóm để dễ chọn

Với hơn trăm đầu sách, người mới đọc dễ lạc. Bảng dưới phân theo nhóm chủ đề, kèm vài tên sách tiêu biểu được biết rộng rãi.

NhómSách tiêu biểuHợp với ai
Tự học, rèn luyện bản thânTự học, một nhu cầu thời đại; Kim chỉ nam của học sinhHọc sinh, sinh viên, người đi làm muốn tự học
Luyện viếtCác sách luyện văn, nghề viết vănNgười muốn viết rõ ràng, mạch lạc
Dịch sách phát triển bản thânĐắc nhân tâm; Quẳng gánh lo đi mà vui sốngNgười đọc phổ thông
Triết học Trung HoaĐại cương triết học Trung Quốc (viết chung với Giản Chi); các sách về Lão Tử, Trang Tử, Mạnh Tử, Hàn Phi TửNgười muốn hiểu tư tưởng cổ Trung Hoa
Lịch sửĐông Kinh nghĩa thục; các sách lịch sử thế giới viết chungNgười đọc sử phổ thông
Văn học và kýĐại cương văn học sử Trung Quốc; Bảy ngày trong Đồng Tháp MườiNgười quan tâm văn học, du ký
Hồi kýHồi kí Nguyễn Hiến LêNgười muốn biết đời ông và đời sống trí thức thời đó

Năm xuất bản lần đầu của từng cuốn có thể tra trong thư mục ở cuối hồi ký hoặc trong các bản tái bản. Khi trích, nên ghi rõ bản nào, vì một số sách được tác giả sửa lại qua các lần in.

Cách viết của Nguyễn Hiến Lê: vì sao sách ông dễ đọc

Viết cho người tự học. Phần lớn sách của ông nhắm vào người đọc không có thầy bên cạnh. Vì vậy ông giải thích từ gốc, đi từng bước, nêu ví dụ, tóm tắt cuối chương.

Câu văn rõ, ít bóng bẩy. Ông viết tiếng Việt giản dị, mạch lạc, tránh từ khó khi không cần. Nhiều người học viết đã lấy sách ông làm mẫu cho lối văn trình bày.

Biên soạn có ghi nguồn. Trong các sách về triết học, lịch sử, ông thường nói rõ mình dựa vào tài liệu nào, chỗ nào là ý kiến riêng. Đây là thói quen đáng quý trong bối cảnh sách phổ thông thời đó ít khi ghi nguồn.

Chọn đề tài có ích. Ông chọn viết những gì người đọc Việt khi đó thiếu: phương pháp học, sách nhập môn triết học phương Đông, lịch sử phong trào duy tân. Mỗi cuốn lấp một khoảng trống.

Giới hạn cần biết. Một số sách dịch, nhất là sách phát triển bản thân, là bản phóng tác có lược bỏ, thêm ví dụ Việt Nam, chứ không phải bản dịch sát. Khi cần trích ý tác giả gốc, nên đối chiếu với bản tiếng gốc.

Dấu tích và đọc thêm

Nguyễn Hiến Lê không có đền thờ hay khu lưu niệm lớn; di sản của ông chủ yếu là sách và những người đọc đã lớn lên cùng sách đó.

  • Mộ ông và nơi ông sống những năm cuối gắn với Long Xuyên, An Giang.
  • Nhiều sách của ông vẫn được tái bản và có trong thư viện trường học, thư viện gia đình.
  • Hồi kí Nguyễn Hiến Lê là nguồn chính về đời ông, đồng thời là tư liệu quý về đời sống trí thức, xuất bản ở miền Nam giữa thế kỷ 20.
  • Các bài viết của bạn bè, học trò và người nghiên cứu về ông được tập hợp trong một số tuyển tập kỷ niệm.
  • Khi đọc các câu "danh ngôn" gán cho ông trên mạng, nên tìm xem câu đó nằm ở cuốn sách nào; nhiều câu được tóm ý hoặc chỉnh lời so với nguyên văn.

Với người muốn bắt đầu, cách hợp lý là chọn một cuốn ở nhóm tự học hoặc luyện viết, rồi đọc hồi ký để hiểu người viết, trước khi đi vào các sách triết học, lịch sử dày hơn.

Học gì được từ nếp làm việc của Nguyễn Hiến Lê

Phần đáng giá nhất trong hồi ký của ông, với người đọc hôm nay, có lẽ là cách một người tự học mà làm được khối việc lớn. Những điều dưới đây rút từ những gì các tài liệu về ông thường nhắc, diễn lại thành việc cụ thể để thử.

  1. Làm đều mỗi ngày thay vì dồn sức theo hứng. Ông giữ nhịp viết hằng ngày trong nhiều chục năm; khối sách hơn trăm đầu là cộng dồn của những ngày bình thường, không phải vài đợt bứt phá.
  2. Học một lĩnh vực mới bằng cách viết về nó. Nhiều cuốn nhập môn của ông là kết quả của chính quá trình ông tự học chủ đề đó; viết buộc người học sắp xếp lại hiểu biết cho rõ.
  3. Ghi chép khi đi và khi đọc. Những năm làm kỹ sư đi khắp đồng bằng cho ông vốn quan sát dùng về sau; thói quen ghi lại điều thấy, điều đọc là nguồn liệu của người viết.
  4. Chọn việc theo chỗ người đọc đang thiếu. Ông không viết theo trào lưu mà hỏi người học Việt khi đó cần gì; đây là cách chọn đề tài có ích cho bất kỳ ai làm nghề viết hay dạy.
  5. Giữ sự độc lập để giữ thời gian. Đứng ngoài các phe nhóm giúp ông dành sức cho sách; với người đọc nay, bài học gần hơn là biết từ chối những việc làm loãng mục tiêu chính.

Đây là cách đọc tiểu sử để rút điều dùng được, không phải công thức thành công. Hoàn cảnh của ông, một trí thức có nghề, sống ở đô thị miền Nam giữa thế kỷ 20, khác nhiều với hoàn cảnh hôm nay; điều còn giá trị là thái độ kiên trì và có phương pháp.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Hiến Lê là ai?

Nguyễn Hiến Lê (1912–1984) là học giả, nhà giáo, dịch giả, tác giả hơn một trăm đầu sách về tự học, luyện viết, triết học Trung Hoa, lịch sử và văn học. Ông học kỹ thuật, làm kỹ sư thuỷ lợi ở miền Tây, rồi chuyển sang dạy học và viết sách.

Quê Nguyễn Hiến Lê ở đâu?

Ông sinh ở Hà Nội, quê gốc làng Phương Khê, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây, nay thuộc thành phố Hà Nội. Phần lớn cuộc đời ông sống ở Nam Bộ, đặc biệt là Long Xuyên, An Giang, nơi ông dạy học và mất năm 1984.

Nguyễn Hiến Lê dịch Đắc nhân tâm năm nào?

Bản dịch Đắc nhân tâm của ông ra đời đầu thập niên 1950, được tái bản rất nhiều lần. Đây là bản phóng dịch có điều chỉnh ví dụ cho người đọc Việt, không phải bản dịch sát từng câu của nguyên tác tiếng Anh.

Nên đọc sách nào của Nguyễn Hiến Lê trước?

Người mới nên bắt đầu với các sách về tự học hoặc luyện viết vì dễ đọc và dùng được ngay, rồi đọc hồi ký để hiểu tác giả. Các sách triết học Trung Hoa và lịch sử nên đọc sau, khi đã quen với lối viết của ông.

Hồi kí Nguyễn Hiến Lê có gì đáng đọc?

Hồi ký kể đời ông từ thời đi học, làm kỹ sư, dạy học đến viết sách, kèm nhiều chi tiết về đời sống trí thức và nghề xuất bản ở miền Nam giữa thế kỷ 20. Sách in sau khi ông mất và là nguồn chính về tiểu sử ông.

Nguyễn Hiến Lê viết bao nhiêu cuốn sách?

Các tài liệu thường ghi hơn một trăm đầu sách gồm sáng tác, biên soạn và dịch. Con số cụ thể khác nhau tuỳ cách đếm sách viết chung, sách tái bản và bài báo, nên cách ghi an toàn là hơn một trăm đầu sách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138