DanhVong.comDanh Vọng
Nhà khoa học Việt

Lê Văn Thiêm: tiểu sử nhà toán học đặt nền cho Viện Toán học Việt Nam

Lê Văn Thiêm (1918–1991), người Đức Thọ, Hà Tĩnh: học ở Pháp, Đức, nghiên cứu lý thuyết phân bố giá trị, về nước dạy học và lập Viện Toán học.

Quiet university lecture hall in Hanoi, chalkboard wiped clean, an elderly lecturer seen from behind arranging chalk on the ledge, afternoon light through tall windows

Lê Văn Thiêm (1918–1991) là nhà toán học người Hà Tĩnh, học và làm nghiên cứu ở châu Âu trong những năm 1940, rồi về nước năm 1949 để dạy học trong kháng chiến và về sau là viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học. Tên ông hôm nay gắn với một giải thưởng của Hội Toán học Việt Nam dành cho giáo viên và học sinh.

Bài này kể lại con đường học của ông, giải thích bằng lời dễ hiểu lĩnh vực ông nghiên cứu là lý thuyết phân bố giá trị của hàm phân hình, nói về những bài toán ứng dụng ông làm sau khi về nước, và ghi rõ những chỗ các tài liệu tiểu sử còn khác nhau.

Gốc gác và con đường học sang châu Âu

Lê Văn Thiêm sinh ngày 29 tháng 3 năm 1918 ở làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh; sau sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025, vùng này vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Đức Thọ là vùng có truyền thống học hành, và gia đình ông thuộc lớp người có học. Ông học phổ thông theo hệ thống trường Pháp thời đó, học giỏi các môn khoa học, rồi sang Pháp tiếp tục học vào cuối thập niên 1930.

Ở Pháp, ông theo học ngành toán ở bậc đại học. Nhiều tài liệu tiểu sử ghi ông vào học Trường Sư phạm cao cấp ở Paris, một trường rất khó vào, và thường nhắc ông là một trong những người Việt đầu tiên học ở đây. Chiến tranh thế giới thứ hai làm đứt quãng việc học của rất nhiều sinh viên, và giai đoạn này ông có thời gian học, làm việc ở Đức.

Phần học vị là chỗ các tài liệu kể chi tiết không hoàn toàn giống nhau. Cách tóm tắt phổ biến là: ông bảo vệ một luận án tiến sĩ ở Đức giữa thập niên 1940, rồi bảo vệ luận án tiến sĩ quốc gia ở Pháp cuối thập niên 1940, và có thời gian giảng dạy ở Thuỵ Sĩ. Nếu bạn cần ghi chính xác tên trường, năm bảo vệ, người hướng dẫn, nên đối chiếu với các công trình lịch sử toán học chuyên sâu hoặc tư liệu của Viện Toán học thay vì chép lại từ bài báo phổ thông.

Điều chắc chắn là đến cuối thập niên 1940, ông đã là một nhà toán học có công trình được đồng nghiệp châu Âu biết đến, và năm 1949 ông quyết định về nước.

Lý thuyết phân bố giá trị, giải thích bằng lời dễ hiểu

Lĩnh vực chính của Lê Văn Thiêm là lý thuyết phân bố giá trị của hàm phân hình, một nhánh của giải tích phức. Nghe tên thì khó, nhưng ý tưởng có thể tóm gọn như sau. Hàm số là một quy tắc cho mỗi đầu vào một đầu ra. Khi đầu vào và đầu ra là số phức, ta có thể hỏi: hàm này nhận mỗi giá trị bao nhiêu lần? Có giá trị nào nó không bao giờ nhận không?

Từ cuối thế kỷ 19, nhà toán học Pháp Picard đã chứng minh một kết quả bất ngờ: một hàm nguyên khác hằng số chỉ có thể bỏ sót nhiều nhất một giá trị phức. Sang thập niên 1920, nhà toán học Phần Lan Rolf Nevanlinna xây dựng một lý thuyết đo đạc tinh hơn: không chỉ hỏi hàm có nhận giá trị hay không, mà hỏi nó nhận thường xuyên đến mức nào so với mức trung bình. Những giá trị bị nhận ít hơn bình thường được gán một con số gọi là số khuyết.

Lý thuyết Nevanlinna cho biết tổng các số khuyết không thể vượt quá một giới hạn. Câu hỏi ngược lại mới khó: cho trước một bộ số khuyết thoả điều kiện đó, có dựng được một hàm có đúng các số khuyết ấy không? Đây gọi là bài toán ngược của lý thuyết phân bố giá trị. Lê Văn Thiêm có những đóng góp được ghi nhận cho bài toán này, dùng cách xây dựng các mặt Riemann, tức những bề mặt nhiều tầng giúp hình dung hàm phức nhiều giá trị.

Bài toán ngược về sau được giải trọn vẹn bởi các nhà toán học khác vào những thập niên tiếp theo. Các tài liệu lịch sử toán học thường xếp công trình của ông vào những bước đi sớm trên con đường đó.

Về nước năm 1949 và những bài toán ứng dụng

Dạy học trong điều kiện thiếu thốn. Sau khi về nước, ông tham gia giảng dạy ở các trường đào tạo giáo viên và cán bộ khoa học trong vùng kháng chiến. Bài giảng thường phải soạn tay, tài liệu tham khảo gần như không có, và nhiều học trò của ông về sau trở thành những người dạy toán thế hệ đầu ở miền Bắc.

Đưa toán học vào việc kỹ thuật. Các tài liệu tiểu sử nhắc ông dùng công cụ hàm biến phức để giải các bài toán kỹ thuật, trong đó có bài toán thấm nước dưới nền công trình thuỷ lợi và bài toán liên quan đến nổ mìn định hướng trong xây dựng. Ý tưởng chung là nhiều hiện tượng dòng chảy hai chiều được mô tả gọn bằng hàm phức, nên người giỏi giải tích phức có lợi thế khi tính toán.

Viết sách giáo trình bằng tiếng Việt. Một phần công sức lớn của thế hệ ông là soạn giáo trình toán cao cấp bằng tiếng Việt, khi kho thuật ngữ khoa học còn đang hình thành.

Mức độ chắc chắn. Chi tiết từng công trình ứng dụng, như công trình nào, năm nào, ai cùng làm, các tài liệu không ghi giống nhau. Khi viết, bạn nên dừng ở mức nêu loại bài toán, trừ khi có nguồn chuyên ngành.

Người dựng các thiết chế cho ngành toán

Sau năm 1954, Lê Văn Thiêm giữ vai trò chủ chốt trong việc xây dựng bậc đại học ngành toán ở Hà Nội. Ông tham gia lãnh đạo các trường đại học khoa học cơ bản ở giai đoạn đầu, đào tạo lớp giảng viên toán đầu tiên của các trường này. Ông cùng các đồng nghiệp, trong đó có Hoàng Tụy, được nhắc nhiều trong việc mở lớp chuyên toán đầu tiên dành cho học sinh phổ thông có năng khiếu ở Hà Nội giữa thập niên 1960.

Năm 1970, Viện Toán học được thành lập và ông là viện trưởng đầu tiên. Đây là nơi tập hợp các nhà toán học làm nghiên cứu chuyên nghiệp, có thư viện, có seminar thường kỳ, có quan hệ trao đổi với đồng nghiệp nước ngoài. Ông cũng gắn với việc ra đời các tạp chí toán học trong nước, trong đó có tạp chí tiếng Anh để công trình của người Việt đến được với giới toán học quốc tế.

Những việc này ít được kể trong các bài viết phổ thông vì không có giai thoại hấp dẫn, nhưng với người trong nghề, việc dựng được một viện nghiên cứu, một tạp chí, một lớp chuyên là thứ để lại lâu nhất. Một nhà khoa học có thể có định lý mang tên mình, nhưng một nền khoa học thì cần những thiết chế như vậy để người đi sau có chỗ đứng.

Lê Văn Thiêm mất ngày 3 tháng 7 năm 1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Những chỗ tài liệu còn lệch và cách ghi cho đúng

Tiểu sử Lê Văn Thiêm được in lại ở rất nhiều nơi, từ sách giáo khoa đến báo chí, và mỗi lần chép lại thì thêm một ít sai lệch. Bảng dưới gom các điểm hay bị ghi khác nhau và gợi ý cách viết an toàn.

ĐiểmThường thấyCách ghi an toàn
Học vị ở châu ÂuCó bài chỉ nói tiến sĩ ở Pháp, có bài nói tiến sĩ ở ĐứcGhi ông có luận án ở cả Đức và Pháp theo nhiều tài liệu, và dẫn nguồn chuyên ngành nếu cần chi tiết
Danh xưng người Việt đầu tiênNhiều bài gọi ông là người Việt đầu tiên làm được việc này, việc kiaDùng cách nói một trong những người Việt đầu tiên, trừ khi nguồn đối chiếu được rõ ràng
Công trình ứng dụngCó bài kể tên công trình, năm cụ thểNêu loại bài toán như thấm nước dưới nền công trình, nổ mìn định hướng; không tự thêm tên công trình
Danh hiệu, giải thưởng nhà nướcCác bài viết liệt kê không giống nhauChỉ ghi khi đối chiếu được văn bản quyết định hoặc tư liệu chính thức
Ngày sinh, ngày mấtKhá thống nhấtSinh 29/3/1918, mất 3/7/1991; vẫn nên ghi nơi mất là Thành phố Hồ Chí Minh để tránh nhầm

Nguyên tắc chung khi viết về các nhà khoa học thế hệ trước là tránh các cụm từ tuyệt đối như đầu tiên, duy nhất, lớn nhất nếu không có nguồn kiểm được. Những cụm từ đó hay được thêm vào lúc biên tập cho hấp dẫn, rồi lan sang hàng trăm trang khác, và về sau rất khó gỡ.

Một mẹo nhỏ khi đối chiếu là xem bài viết có nhắc tên người hướng dẫn, tên luận án hay không. Bài nào chỉ có tính từ khen ngợi mà không có chi tiết kiểm được thì nên xếp xuống cuối danh sách nguồn.

Dấu tích và nên đọc thêm ở đâu

Tên tuổi Lê Văn Thiêm còn hiện diện trong giới toán học và giáo dục. Đây là những dấu tích chính và các loại nguồn nên tìm khi cần viết kỹ hơn.

  • Giải thưởng Lê Văn Thiêm của Hội Toán học Việt Nam, trao cho giáo viên và học sinh có đóng góp cho việc dạy và học toán ở phổ thông. Đây là dấu tích gần gũi nhất với giới giáo dục.
  • Tên đường mang tên ông ở Hà Nội và một số đô thị khác, theo các quyết định đặt tên đường của địa phương.
  • Viện Toán học, nơi ông là viện trưởng đầu tiên, lưu giữ tư liệu về giai đoạn thành lập và các bài viết tưởng niệm của học trò.
  • Các bài viết của học trò và đồng nghiệp in trong những tuyển tập kỷ niệm của ngành toán là nguồn tốt để hiểu con người và cách làm việc của ông, nhưng cần nhớ đây là hồi ức, có thể nhầm năm tháng.
  • Các công trình lịch sử toán học chuyên sâu, viết bằng tiếng Việt hoặc tiếng nước ngoài, là nơi kiểm tra tên luận án, năm bảo vệ và nội dung công trình.
  • Các bài báo khoa học gốc của ông thuộc loại tài liệu chuyên ngành, cần nền tảng giải tích phức mới đọc được, nhưng tên bài và nơi đăng giúp xác định chính xác phạm vi đóng góp.

Nếu bạn viết về ông cho học sinh, cách kể hiệu quả là đi từ câu hỏi đơn giản như một hàm số bỏ sót được bao nhiêu giá trị, rồi mới tới tên lý thuyết. Các em thường nhớ câu hỏi lâu hơn nhớ thuật ngữ.

Câu hỏi thường gặp

Lê Văn Thiêm quê ở đâu?

Ông sinh ở làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính tháng 7 năm 2025, quê ông vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh; cấp huyện không còn nên khi ghi địa chỉ mới cần tra tên xã hiện hành.

Lê Văn Thiêm nghiên cứu về lĩnh vực gì?

Ông nghiên cứu lý thuyết phân bố giá trị của hàm phân hình, một nhánh của giải tích phức, đặc biệt là bài toán ngược: dựng hàm có các số khuyết cho trước. Sau khi về nước, ông còn dùng hàm biến phức cho các bài toán kỹ thuật.

Lê Văn Thiêm có phải viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học không?

Đúng, khi Viện Toán học được thành lập năm 1970, ông là viện trưởng đầu tiên. Ông cũng gắn với việc xây dựng các tạp chí toán học trong nước và việc đào tạo thế hệ giảng viên toán đầu tiên.

Ông học tiến sĩ ở nước nào?

Các tài liệu tiểu sử phổ biến ghi ông bảo vệ luận án ở Đức giữa thập niên 1940 và luận án tiến sĩ quốc gia ở Pháp cuối thập niên 1940. Chi tiết trường và năm có chỗ khác nhau giữa các nguồn, nên cần đối chiếu tư liệu chuyên ngành khi trích dẫn.

Giải thưởng Lê Văn Thiêm là giải gì?

Đây là giải thưởng của Hội Toán học Việt Nam mang tên ông, trao cho giáo viên và học sinh có thành tích, đóng góp trong việc dạy và học toán ở bậc phổ thông. Thể lệ cụ thể nên xem thông báo của Hội từng năm.

Lê Văn Thiêm mất năm nào?

Ông mất ngày 3 tháng 7 năm 1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 73 tuổi. Đây là thông tin được các tài liệu tiểu sử của ông ghi thống nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138