DanhVong.comDanh Vọng
Hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư

Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ (1926–2000): giải Khôi nguyên La Mã và Dinh Độc Lập

Tiểu sử kiến trúc sư Ngô Viết Thụ: người Huế, đoạt giải Khôi nguyên La Mã năm 1955, thiết kế Dinh Độc Lập, nhà thờ Phủ Cam và cách ông đưa nét Á Đông vào bê tông.

Modernist palace facade in Ho Chi Minh City with a long screen of vertical concrete fins casting shadows, a tourist walking across the wide lawn seen from behind

Ngô Viết Thụ (1926–2000) là kiến trúc sư người Huế, người Việt Nam đầu tiên đoạt giải Khôi nguyên La Mã (Grand Prix de Rome) về kiến trúc năm 1955, và là tác giả thiết kế Dinh Độc Lập ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ông được nhắc như một trong những kiến trúc sư tiêu biểu nhất của kiến trúc hiện đại Việt Nam giữa thế kỷ hai mươi, với nỗ lực đưa tinh thần kiến trúc Á Đông vào ngôn ngữ bê tông, kính, thép.

Bài này kể lại con đường của ông theo những mốc chắc chắn, giới thiệu các công trình được ghi nhận rõ, đánh dấu những công trình mà tài liệu còn ghi khác nhau, và gợi ý cách đọc một công trình của ông khi bạn đến tận nơi.

Người Huế đi học kiến trúc ở Paris

Ngô Viết Thụ sinh năm 1926 tại Huế. Quê ông thuộc vùng đất kinh đô xưa, nay là thành phố Huế, đơn vị trực thuộc trung ương từ đầu năm 2025 và không thay đổi tên gọi trong đợt sắp xếp tháng 7 năm 2025. Một số tài liệu nhắc tên làng cụ thể, nhưng không hoàn toàn thống nhất, nên cách ghi an toàn là "người Huế".

Lớn lên giữa thành quách, cung điện, phủ đệ và nhà vườn của cố đô, ông tiếp xúc sớm với một kiến trúc rất chú trọng hướng, trục, mái, sân vườn và sự hài hoà với cảnh quan. Nhiều người viết về ông cho rằng những ấn tượng đầu đời ấy theo ông vào mọi công trình về sau; đây là nhận định của người nghiên cứu, bạn nên dẫn như vậy.

Ông sang Pháp học kiến trúc tại Trường Mỹ thuật Paris, nơi đào tạo kiến trúc sư theo truyền thống Beaux-Arts, chú trọng bố cục mặt bằng, trục đối xứng và vẽ tay. Chi tiết về năm sang Pháp và các xưởng ông theo học được các nguồn kể chưa thống nhất; bài này giữ ở mức đó.

Giải Khôi nguyên La Mã năm 1955

Giải gì. Grand Prix de Rome là giải thưởng danh giá dành cho sinh viên các ngành nghệ thuật ở Pháp, có lịch sử hàng trăm năm. Người đoạt giải nhất về kiến trúc được sang Rome, ở tại Viện Hàn lâm Pháp đặt ở biệt thự Medici, để nghiên cứu trong vài năm.

Vì sao năm 1955 là cột mốc. Năm 1955, Ngô Viết Thụ đoạt giải nhất về kiến trúc, trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận giải này. Nhiều tài liệu còn ghi ông là người châu Á đầu tiên đoạt giải ở hạng mục kiến trúc; nếu dùng chi tiết này, bạn nên dẫn nguồn cụ thể.

Đề thi. Các tài liệu kể đề thi năm đó là thiết kế một công trình lớn theo yêu cầu của hội đồng, và phương án của ông được đánh giá cao về bố cục. Nội dung chi tiết của đề và đồ án nên tra trong các ấn phẩm chuyên ngành.

Những năm ở Rome. Sau khi đoạt giải, ông có thời gian nghiên cứu ở Rome theo chế độ của giải, rồi trở về Việt Nam đầu thập niên 1960.

Dinh Độc Lập: công trình gắn với tên ông

Đầu thập niên 1960, dinh thự cũ ở trung tâm Sài Gòn bị hư hại nặng và được quyết định xây mới trên nền cũ. Ngô Viết Thụ là người thiết kế công trình mới. Việc xây dựng bắt đầu năm 1962 và hoàn thành năm 1966. Đây là những mốc được các nguồn ghi thống nhất.

Công trình nổi bật bởi mặt tiền với dãy rèm hoa đá chạy dài, những thanh bê tông thẳng đứng xếp liền nhau. Rèm này vừa che nắng cho các phòng phía trong, vừa tạo ra một mặt đứng có nhịp điệu, sáng tối thay đổi theo giờ trong ngày. Theo cách diễn giải phổ biến, dãy rèm gợi hình những đốt trúc, và tổng thể mặt đứng được tổ chức gợi đến một số chữ Hán mang ý nghĩa tốt lành như chữ Cát. Đây là cách đọc được nhắc nhiều trong tài liệu giới thiệu, nên dẫn như một diễn giải chứ không phải lời ghi chú của tác giả.

Bên trong, các không gian lớn được tổ chức theo trục, sảnh rộng, cầu thang mở, hành lang thông thoáng, sân thượng nhìn ra vườn. Công trình dùng vật liệu và kỹ thuật hiện đại nhưng xử lý khí hậu nóng ẩm theo lối truyền thống: mái đua, hiên sâu, thông gió tự nhiên.

Ngày nay công trình là Di tích Dinh Độc Lập, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt và mở cửa cho khách tham quan. Bạn có thể đi một vòng quanh dinh để thấy rèm hoa đá thay đổi thế nào theo góc nhìn và ánh nắng.

Kiến trúc cho khí hậu nhiệt đới: điều ông theo đuổi

Đọc qua các công trình gắn với tên Ngô Viết Thụ, có thể thấy một mối quan tâm xuyên suốt: làm sao cho một toà nhà hiện đại sống được trong nắng gắt, mưa lớn và độ ẩm cao của Việt Nam mà vẫn mang dáng dấp riêng. Đây không phải câu hỏi của riêng ông; giữa thế kỷ hai mươi, nhiều kiến trúc sư ở các nước nhiệt đới cũng đang tìm lời giải tương tự, và giới nghiên cứu thường xếp những công trình như của ông vào dòng kiến trúc hiện đại nhiệt đới.

Lời giải của ông thường dựa trên vài nguyên tắc. Thứ nhất là che nắng bằng chính kiến trúc: rèm bê tông, lam đứng, mái đua sâu, hiên rộng. Thứ hai là thông gió tự nhiên: hành lang mở, sân trong, cửa đối lưu. Thứ ba là nối nhà với vườn: thảm cỏ, cây xanh, mặt nước được tính như một phần của công trình, không phải phần trang trí thêm vào sau.

Những nguyên tắc ấy có gốc từ kiến trúc truyền thống Việt Nam, từ nhà rường Huế tới đình làng Bắc Bộ, nơi mái lớn, hiên sâu và sân vườn vốn là cách người xưa sống với khí hậu. Điều ông làm là chuyển chúng sang vật liệu mới và quy mô lớn. Ngày nay, khi các công trình kính kín dựa hoàn toàn vào máy lạnh bị đặt câu hỏi về năng lượng, nhiều kiến trúc sư trẻ quay lại xem các công trình của thế hệ ông như một bài học còn nguyên giá trị.

Các công trình và dự án gắn với tên ông

Ngoài Dinh Độc Lập, tên Ngô Viết Thụ còn gắn với nhiều công trình khác. Mức độ chắc chắn của thông tin không đều, nên bảng dưới ghi rõ cho từng mục.

Công trình, dự ánNơiMức độ chắc chắn trong tài liệu
Dinh Độc LậpThành phố Hồ Chí MinhChắc chắn, ghi thống nhất; xây 1962–1966
Nhà thờ Phủ CamThành phố HuếĐược nhiều nguồn ghi là ông thiết kế; khởi công đầu thập niên 1960, thời gian hoàn thiện kéo dài
Chợ Đà LạtĐà Lạt, nay thuộc tỉnh Lâm ĐồngNhiều tài liệu ghi ông thiết kế; nên đối chiếu thêm
Quy hoạch làng đại học ở Thủ ĐứcThành phố Hồ Chí MinhĐược nhắc trong nhiều tài liệu như một dự án quy hoạch của ông; mức độ triển khai thực tế nên tra thêm
Các công trình giáo dục, khoa học ở miền Trung và Tây NguyênNhiều nơiTài liệu nhắc rải rác, chưa đủ thống nhất để liệt kê từng tên

Khi viết về một kiến trúc sư, rất dễ "gán" cho ông mọi công trình đẹp cùng thời. Cách đúng là chỉ ghi tên công trình khi có ít nhất một nguồn chuyên ngành đáng tin, và với những công trình còn tranh luận thì nói rõ là "có tài liệu ghi".

Đọc một công trình của Ngô Viết Thụ khi đến tận nơi

Bạn không cần là kiến trúc sư để cảm được ý đồ của ông. Mấy bước dưới đây dùng được cho Dinh Độc Lập, nhà thờ Phủ Cam hay bất kỳ công trình nào khác của ông.

  1. Đứng xa, tìm trục chính của công trình: lối vào, sảnh, điểm nhìn chính. Kiến trúc của ông thường tổ chức theo trục rõ ràng, một di sản của lối đào tạo Beaux-Arts.
  2. Quan sát mặt đứng vào hai thời điểm khác nhau trong ngày nếu có thể. Rèm, mái đua, hiên sâu tạo bóng đổ thay đổi, và đó là chủ ý của người thiết kế cho khí hậu nhiệt đới.
  3. Đi vào bên trong và để ý luồng gió, ánh sáng. Những không gian thoáng, hành lang mở cho thấy cách ông giải bài toán nóng ẩm mà không dựa hoàn toàn vào máy móc.
  4. Tìm những chi tiết gợi kiến trúc truyền thống: mái, hoa văn, tỷ lệ cột, cách nối nhà với sân vườn. Đừng tìm sự sao chép; hãy tìm tinh thần.
  5. Cuối cùng, đặt công trình trong bối cảnh năm xây: đầu thập niên 1960, khi kiến trúc hiện đại đang lan khắp thế giới. Bạn sẽ thấy ông vừa theo kịp thời đại, vừa tìm cách nói giọng riêng.

Với nhà thờ Phủ Cam, hãy tôn trọng giờ sinh hoạt của nơi thờ tự; tham quan vào giờ phù hợp, ăn mặc kín đáo, không làm ồn.

Những năm sau 1975 và dấu tích còn lại

Sau năm 1975, Ngô Viết Thụ ở lại trong nước và tham gia một số công việc về quy hoạch, thiết kế. Các tài liệu nhắc tới các đề xuất quy hoạch đô thị và các dự án ông tham gia ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng mức độ chi tiết không đều, nên bài này không liệt kê. Ông mất năm 2000 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Dấu tích lớn nhất ông để lại là chính các công trình, trước hết là Dinh Độc Lập, nơi mỗi năm đón rất nhiều khách tham quan trong và ngoài nước. Với giới kiến trúc, tên ông thường được nhắc trong các bài giảng về kiến trúc hiện đại Việt Nam như ví dụ tiêu biểu cho nỗ lực kết hợp ngôn ngữ hiện đại với tinh thần Á Đông và khí hậu nhiệt đới.

Muốn đọc thêm, bạn nên tìm các sách lịch sử kiến trúc Việt Nam thế kỷ hai mươi, các bài nghiên cứu trên tạp chí chuyên ngành kiến trúc, và tư liệu giới thiệu chính thức của Di tích Dinh Độc Lập. Những bài báo kể "giai thoại" về các cuộc gặp, các lời nói của ông nên được đọc như lời kể, gắn nhãn khi dẫn lại. Bài này cũng chỉ bàn về kiến trúc, không đi vào các câu chuyện chính trị gắn với công trình.

Câu hỏi thường gặp

Ngô Viết Thụ quê ở đâu?

Ông sinh năm 1926 tại Huế, nay là thành phố Huế trực thuộc trung ương. Tên làng cụ thể các tài liệu ghi chưa thống nhất, nên cách ghi an toàn là người Huế.

Giải Khôi nguyên La Mã là gì?

Đó là cách gọi tiếng Việt của Grand Prix de Rome, giải thưởng lâu đời dành cho sinh viên nghệ thuật ở Pháp. Năm 1955, Ngô Viết Thụ đoạt giải nhất về kiến trúc, trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận giải này.

Dinh Độc Lập được xây năm nào?

Công trình do Ngô Viết Thụ thiết kế được xây từ năm 1962 tới năm 1966 trên nền dinh thự cũ bị hư hại. Hiện là Di tích Dinh Độc Lập, mở cửa cho khách tham quan.

Rèm hoa đá ở mặt tiền Dinh Độc Lập có ý nghĩa gì?

Về công năng, rèm che nắng và tạo nhịp cho mặt đứng. Theo cách diễn giải phổ biến, dãy rèm gợi hình đốt trúc và tổng thể mặt đứng gợi một số chữ Hán tốt lành; đây là diễn giải được nhắc nhiều, không phải chú thích của tác giả.

Ngoài Dinh Độc Lập, ông còn thiết kế công trình nào?

Nhà thờ Phủ Cam ở Huế được nhiều nguồn ghi là của ông, chợ Đà Lạt cũng được nhiều tài liệu nhắc. Một số dự án quy hoạch khác có trong tài liệu nhưng nên đối chiếu nguồn chuyên ngành trước khi dẫn.

Ngô Viết Thụ mất năm nào?

Ông mất năm 2000 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sau năm 1975 ông ở lại trong nước và tham gia một số công việc về quy hoạch, thiết kế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138