Hoàng Tụy (1927–2019) là nhà toán học người Quảng Nam cũ, được giới toán học quốc tế xem là một trong những người đặt nền cho ngành tối ưu toàn cục, nhờ một bài báo năm 1964 giới thiệu kỹ thuật về sau mang tên lát cắt Tụy. Ông cũng là viện trưởng Viện Toán học trong thập niên 1980 và là người viết nhiều về giáo dục.
Bài này đi qua con đường học của ông, giải thích bằng ví dụ đời thường bài toán tối ưu toàn cục khác bài toán tối ưu thông thường ở đâu, vì sao ý tưởng năm 1964 lại quan trọng, và ghi những chỗ cần thận trọng khi viết tiểu sử ông.
Gốc gác và con đường đến với toán học
Hoàng Tụy sinh ngày 7 tháng 12 năm 1927 ở làng Xuân Đài, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Sau sắp xếp hành chính từ tháng 7 năm 2025, Quảng Nam hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng, nên quê ông nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành, và có nhiều anh em cũng theo con đường học thuật.
Tuổi trẻ của ông trùng với những năm chiến tranh. Ông học phổ thông ở miền Trung, rồi tham gia dạy học ở vùng kháng chiến. Phần lớn kiến thức toán cao cấp giai đoạn đầu ông tự học qua sách, trong điều kiện tài liệu khan hiếm. Đây là chi tiết được chính ông và học trò nhắc lại nhiều lần trong các bài hồi ức.
Sau năm 1954, ông ra Hà Nội, giảng dạy ở bậc đại học, rồi được cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh. Năm 1959, ông bảo vệ luận án ở Đại học Tổng hợp Moskva, đề tài thuộc lý thuyết hàm biến thực, một lĩnh vực toán học thuần tuý nghiên cứu tính chất của các hàm số theo nghĩa rất tổng quát.
Điều đáng chú ý là chỉ vài năm sau, ông chuyển hẳn sang một hướng mang tính ứng dụng: vận trù học và tối ưu hoá. Lý do thường được kể là nhu cầu thực tế của việc lập kế hoạch kinh tế, vận tải, sản xuất ở miền Bắc lúc đó cần các phương pháp tính toán tối ưu. Từ một người làm toán thuần tuý, ông bước sang lĩnh vực mà ở đó toán học phải trả lời câu hỏi cụ thể: làm thế nào cho đỡ tốn nhất.
Tối ưu cục bộ và tối ưu toàn cục, giải thích bằng ví dụ
Hãy hình dung bạn đi trong sương mù trên một vùng đồi núi và muốn tìm chỗ thấp nhất. Cách đơn giản là cứ bước xuống dốc cho đến khi không còn chỗ nào thấp hơn quanh chân. Bạn sẽ dừng ở đáy một thung lũng. Nhưng không ai đảm bảo đó là thung lũng sâu nhất cả vùng; có thể bên kia ngọn đồi còn một thung lũng sâu hơn nhiều. Đáy thung lũng bạn đứng gọi là cực tiểu cục bộ, chỗ thấp nhất cả vùng gọi là cực tiểu toàn cục.
Phần lớn phương pháp tối ưu cổ điển làm đúng việc bước xuống dốc đó. Với những bài toán có hình dạng như một cái bát, tức chỉ có một đáy, cách này luôn tìm ra đáp án đúng. Những bài toán như vậy gọi là bài toán lồi, và đến thập niên 1960 đã có nhiều công cụ tốt để giải.
Khó khăn bắt đầu khi bài toán có nhiều đáy. Một ví dụ giả định trong sản xuất: chi phí làm ra sản phẩm giảm dần theo số lượng vì mua nguyên liệu càng nhiều càng được giá tốt. Hàm chi phí kiểu này có dạng lõm, và khi cần cực tiểu một hàm lõm trên một miền giới hạn bởi các ràng buộc tuyến tính, đáp án nằm ở một trong các đỉnh của miền đó. Số đỉnh có thể lớn khủng khiếp, nên không thể thử từng đỉnh một.
Đây là loại bài toán mà Hoàng Tụy nhắm tới. Câu hỏi của ông là: có cách nào loại bỏ có hệ thống những vùng chắc chắn không chứa đáp án tốt hơn, để thu hẹp dần chỗ phải tìm, cho đến khi chứng minh được đáp án đang có là tốt nhất toàn cục không?
Lát cắt Tụy năm 1964 làm được gì
Bài báo năm 1964. Năm 1964, Hoàng Tụy công bố bài báo về quy hoạch lõm dưới ràng buộc tuyến tính trên một tạp chí khoa học của Liên Xô. Trong đó ông đưa ra một cách cắt miền tìm kiếm bằng một mặt phẳng được chọn khéo, sao cho phần bị cắt đi chắc chắn không chứa điểm nào tốt hơn điểm đang có.
Ý tưởng cốt lõi nói gọn. Đứng ở một đỉnh tốt nhất tìm được, ta đi dọc các cạnh xuất phát từ đỉnh đó cho đến khi giá trị hàm bằng đúng giá trị hiện tại. Các điểm dừng ấy xác định một mặt phẳng; mọi thứ ở phía gần đỉnh hơn mặt phẳng đó không thể tốt hơn, nên cắt bỏ. Lặp lại, miền tìm kiếm co dần.
Vì sao được gọi là nền móng. Giới nghiên cứu về sau gọi kỹ thuật này là lát cắt Tụy, và xem bài báo năm 1964 là một trong những công trình khởi đầu của ngành tối ưu toàn cục. Từ ý tưởng cắt và chia nhánh, nhiều phương pháp tất định cho bài toán không lồi được phát triển trong các thập niên sau.
Giới hạn cần nói rõ. Lát cắt Tụy không làm bài toán khó trở nên dễ; với bài toán lớn, khối lượng tính toán vẫn có thể rất nặng. Giá trị của nó là đưa ra một cách tiếp cận có bảo đảm toán học, thay vì chỉ đoán.
Bài toán lồi và không lồi: bảng so sánh cho người mới
Để thấy rõ chỗ đứng của công trình Hoàng Tụy, bảng dưới đặt cạnh nhau hai loại bài toán tối ưu mà sinh viên kỹ thuật, kinh tế hay gặp. Các ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ.
| Tiêu chí | Bài toán lồi | Bài toán không lồi |
|---|---|---|
| Hình dung | Một cái bát, chỉ có một đáy | Vùng đồi núi, nhiều thung lũng |
| Đáy tìm được bằng cách đi xuống dốc | Chắc chắn là đáy thấp nhất | Có thể chỉ là đáy cục bộ |
| Ví dụ giả định | Phân bổ ngân sách khi lợi ích tăng chậm dần theo số tiền đầu tư | Chọn quy mô nhập hàng khi giá giảm dần theo số lượng, chọn đặt kho ở vài địa điểm trong nhiều phương án |
| Công cụ giải | Đã có nhiều phương pháp hiệu quả từ giữa thế kỷ 20 | Cần phương pháp đặc biệt như cắt, chia nhánh, xấp xỉ ngoài |
| Bảo đảm đáp án | Có, khi thuật toán hội tụ | Chỉ có với phương pháp toàn cục tất định, và thường tốn nhiều tính toán |
Hàng thứ ba của bảng cho thấy vì sao bài toán lõm, loại Hoàng Tụy nghiên cứu năm 1964, lại xuất hiện tự nhiên trong kinh tế: mỗi khi có hiệu ứng quy mô, tức làm càng nhiều càng rẻ, hàm chi phí thường có dạng lõm. Khi đó cách đi xuống dốc quen thuộc dễ dừng ở một phương án chưa tốt mà người lập kế hoạch không biết.
Ngày nay, các phần mềm tối ưu dùng trong lập kế hoạch sản xuất, vận tải hay thiết kế kỹ thuật đều phải phân biệt hai loại này. Với bài toán không lồi, người dùng phải chọn giữa phương pháp nhanh nhưng không bảo đảm và phương pháp toàn cục chậm hơn nhưng có bảo đảm. Dòng phương pháp thứ hai có gốc từ những ý tưởng như lát cắt Tụy.
Những năm làm viện trưởng và tiếng nói về giáo dục
Hoàng Tụy cùng Lê Văn Thiêm được nhắc nhiều khi kể về lớp chuyên toán đầu tiên ở Hà Nội giữa thập niên 1960, nơi đào tạo nhiều học sinh về sau trở thành nhà khoa học. Ông làm viện trưởng Viện Toán học từ năm 1980 đến năm 1989, giai đoạn viện mở rộng quan hệ quốc tế và đào tạo thêm nhiều thế hệ nghiên cứu viên.
Song song với nghiên cứu, ông viết hai cuốn chuyên khảo được giới tối ưu quốc tế dùng rộng rãi: một cuốn viết chung với nhà toán học Đức Reiner Horst về tối ưu toàn cục theo cách tiếp cận tất định, và một cuốn viết riêng về giải tích lồi và tối ưu toàn cục. Đây là những sách chuyên ngành, cần nền tảng toán đại học mới đọc được.
Ở tuổi cao, ông viết nhiều bài báo góp ý về giáo dục, đặc biệt là chất lượng đào tạo đại học và cách đánh giá nghiên cứu khoa học. Các bài viết đó phản ánh quan điểm riêng của ông và từng gây tranh luận trong giới giáo dục. Ở đây chỉ ghi nhận rằng ông dành nhiều công sức cho chủ đề này, không bàn đúng sai.
Hoàng Tụy mất ngày 14 tháng 7 năm 2019 tại Hà Nội, thọ 92 tuổi.
Những chỗ cần thận trọng và nên đọc thêm ở đâu
Với một nhà khoa học mới mất gần đây, thông tin có nhiều nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Đây là những lưu ý khi đọc và viết về ông.
- Giải thưởng quốc tế: nhiều tài liệu ghi ông nhận giải thưởng mang tên Constantin Carathéodory của hội tối ưu toàn cục quốc tế năm 2011. Khi trích dẫn, nên kiểm lại với thông báo của chính hội đó.
- Danh hiệu, giải thưởng trong nước: chỉ ghi khi đối chiếu được văn bản chính thức; các bài báo liệt kê không giống nhau.
- Cách gọi người sáng lập ngành tối ưu toàn cục: nên viết là một trong những người đặt nền, vì ngành này có nhiều người đóng góp ở nhiều nước.
- Các bài hồi ức của học trò và đồng nghiệp in trong các tuyển tập kỷ niệm là nguồn tốt về con người, nhưng có thể nhầm năm tháng.
- Bài báo gốc năm 1964 và hai cuốn chuyên khảo nói trên là nơi kiểm tra chính xác nội dung khoa học.
- Quê quán ghi theo tên cũ là làng Xuân Đài, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam; theo địa giới hiện hành thuộc thành phố Đà Nẵng.
Nếu bạn là sinh viên kinh tế, kỹ thuật hay tin học đang học môn tối ưu, tìm hiểu lát cắt Tụy là cách tốt để hiểu vì sao các thuật toán tối ưu hiện đại phải phân biệt bài toán lồi và không lồi. Câu chuyện của ông cũng cho thấy một người làm toán thuần tuý có thể đổi hướng sang ứng dụng mà vẫn để lại kết quả có giá trị lý thuyết lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng Tụy quê ở đâu?
Ông sinh ở làng Xuân Đài, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Sau khi Quảng Nam hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng từ tháng 7 năm 2025, quê ông nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Lát cắt Tụy là gì?
Đó là kỹ thuật Hoàng Tụy đưa ra năm 1964 cho bài toán cực tiểu hàm lõm trên miền có ràng buộc tuyến tính: cắt bỏ phần miền chắc chắn không chứa điểm tốt hơn điểm hiện có, lặp lại để thu hẹp chỗ tìm cho đến khi tìm được đáp án tốt nhất.
Tối ưu toàn cục khác tối ưu thông thường thế nào?
Tối ưu thông thường thường dừng ở một đáy gần nhất, tức cực tiểu cục bộ. Tối ưu toàn cục đòi tìm và chứng minh được đáp án tốt nhất trên toàn miền, việc khó hơn nhiều khi bài toán có nhiều đáy như các bài toán không lồi.
Hoàng Tụy làm viện trưởng Viện Toán học khi nào?
Ông làm viện trưởng Viện Toán học từ năm 1980 đến năm 1989. Trước đó ông là một trong những nhà toán học chủ chốt của viện từ khi thành lập năm 1970, và tham gia mở lớp chuyên toán đầu tiên ở Hà Nội.
Hoàng Tụy học tiến sĩ ở đâu?
Ông bảo vệ luận án năm 1959 tại Đại học Tổng hợp Moskva, với đề tài thuộc lý thuyết hàm biến thực. Sau đó ông chuyển sang nghiên cứu vận trù học và tối ưu hoá, hướng đã làm nên tên tuổi của ông.
Có sách nào của Hoàng Tụy để đọc thêm không?
Ông có hai cuốn chuyên khảo bằng tiếng Anh về tối ưu toàn cục và giải tích lồi, một cuốn viết chung với Reiner Horst. Đây là sách chuyên ngành; người mới nên đọc trước giáo trình tối ưu cơ bản ở bậc đại học.