DanhVong.comDanh Vọng
Hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư

Hoạ sĩ Nguyễn Tư Nghiêm (1922–2016): người đi tìm nét cổ trong tranh hiện đại

Tiểu sử Nguyễn Tư Nghiêm: người Nghệ An, học Mỹ thuật Đông Dương, tìm cảm hứng ở chạm khắc đình làng, hoa văn Đông Sơn, các loạt tranh múa cổ, Gióng, con giáp.

Carved wooden beams inside an old village communal house in northern Vietnam, dancing figures in relief lit by a shaft of light, an art student sketching from behind

Nguyễn Tư Nghiêm (1922–2016) là hoạ sĩ người Nghệ An, học Trường Mỹ thuật Đông Dương, nổi tiếng với các loạt tranh lấy cảm hứng từ chạm khắc đình làng, hoa văn trống đồng Đông Sơn và tích truyện dân gian như Điệu múa cổ, Ông Gióng, Mười hai con giáp. Ông sống tới chín mươi bốn tuổi, là một trong những người cuối cùng của thế hệ học ở trường mỹ thuật trước năm 1945.

Bài này kể lại con đường của ông, giải thích cách ông biến những hình cổ thành ngôn ngữ hội hoạ mới, và gợi ý cách xem tranh của ông khi bạn chưa quen với lối vẽ giản lược, nhiều hình kỷ hà. Chỗ nào tài liệu chưa đủ chắc, bài ghi rõ.

Nghệ An, Hà Nội và những năm học vẽ

Nguyễn Tư Nghiêm sinh ngày 20 tháng 10 năm 1922 ở Nghệ An. Tên làng, tên xã cụ thể nơi ông sinh ra không được các bản tiểu sử phổ thông ghi giống nhau, nên khi cần chi tiết này cho ấn phẩm, bạn nên đối chiếu với tiểu sử do gia đình hoặc cơ quan chuyên môn công bố. Sau đợt sắp xếp tháng 7 năm 2025, Nghệ An vẫn là một tỉnh riêng, nên cách ghi "người Nghệ An" luôn đúng.

Ông ra Hà Nội học vẽ và thi vào Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1941, cùng thời với Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên. Giới mỹ thuật về sau quen gọi nhóm bạn học này là "Sáng, Nghiêm, Liên, Phái", một cách gọi lưu truyền. Khoá học của họ không trọn vẹn vì biến động thời cuộc, nhưng những năm ở trường đủ để ông học nền hình hoạ, sơn dầu, sơn mài.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông tham gia công tác văn nghệ ở vùng kháng chiến. Sau năm 1954 ông về Hà Nội, có thời gian ngắn dạy ở trường mỹ thuật, rồi chủ yếu làm việc độc lập. Năm tháng cụ thể của từng chặng có chênh lệch giữa các nguồn, bài này chỉ ghi ở mức giai đoạn.

Đi tìm cái cổ: đình làng, trống đồng, tranh dân gian

Chạm khắc đình làng. Ông dành nhiều thời gian xem và ký hoạ các mảng chạm gỗ ở đình làng Bắc Bộ, nơi có những hình người múa, người vật, cảnh sinh hoạt được khắc rất tự do. Lối tạo hình mạnh, thô, giàu nhịp điệu ấy trở thành nguồn cảm hứng lớn cho tranh của ông.

Hoa văn Đông Sơn. Những vòng hoa văn, hình người hoá trang lông chim, hình chim bay trên mặt trống đồng cũng là thứ ông nghiên cứu kỹ. Trong nhiều tranh của ông, có thể thấy các hình người được giản lược theo kiểu kỷ hà gợi nhớ những hình trên trống.

Tranh dân gian và tích truyện. Thánh Gióng, các con giáp, cảnh lễ hội, những đề tài quen thuộc với người Việt được ông vẽ đi vẽ lại thành từng loạt, mỗi lần một cách khác.

Không chép lại cái cổ. Điều quan trọng là ông không sao chép hoa văn cổ vào tranh. Ông học cách người xưa tạo hình, rồi dùng chính cách đó để vẽ theo ý mình, kết hợp với những gì ông biết về hội hoạ hiện đại thế giới. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là con đường riêng, khó trộn lẫn của ông.

Những loạt tranh thường được nhắc

Nguyễn Tư Nghiêm có thói quen vẽ theo loạt, cùng một đề tài trong nhiều năm, trên nhiều chất liệu. Bảng dưới gom các loạt được các tài liệu nhắc thống nhất; năm vẽ của từng bức trong loạt nên tra catalogue.

Loạt tranhĐề tàiChất liệu thường gặpĐiều nên để ý
Điệu múa cổNgười múa trong tư thế lấy cảm hứng từ chạm khắc đình làng và hình trên trống đồngSơn mài, bột màu, sơn dầuNhịp chân tay lặp lại, thân người giản lược thành mảng
Ông GióngTích Thánh Gióng nhổ tre, cưỡi ngựa sắtSơn mài, bột màuCon ngựa và người được vẽ như một khối chuyển động
Mười hai con giápMười hai con vật trong lịch can chiBột màu, sơn mài, giấy dóMỗi con một tạo hình riêng, nét nhanh và hóm
Các tranh sơn mài cuối thập niên 1950Đề tài nông thôn, sinh hoạtSơn màiGiai đoạn chuyển từ tả thực sang giản lược

Khi xem một loạt tranh của ông, đừng chỉ xem một bức. Hãy so hai ba bức cùng đề tài: bạn sẽ thấy ông thử đi thử lại cùng một dáng múa, cùng một con ngựa, mỗi lần bỏ bớt một chi tiết hoặc đổi một mảng màu. Cách làm việc theo loạt này là một phần quan trọng của nghệ thuật ông.

Cách xem tranh Nguyễn Tư Nghiêm khi chưa quen

Nhiều người lần đầu xem tranh ông thấy "khó hiểu" vì hình người không giống thật. Mấy bước dưới đây giúp bạn bước vào tranh dễ hơn.

  1. Bỏ ý định tìm sự giống thật. Tranh của ông không tả người như ảnh chụp, mà tả nhịp chuyển động của người.
  2. Tìm nhịp lặp: tay giơ lên, chân co lại, những đường cong nối tiếp. Khi nhìn ra nhịp, bức tranh bắt đầu giống một điệu múa thật.
  3. Đặt tranh cạnh ký ức về chạm khắc đình làng hoặc mặt trống đồng mà bạn từng xem ở bảo tàng. Mối liên hệ sẽ hiện ra rõ.
  4. Xem màu như mảng, không như bóng sáng. Ông dùng màu đỏ son, vàng, đen, nâu đặt thành từng mảng phẳng, gần với lối trang trí hơn là lối tả khối.
  5. Đọc tên tranh và tích truyện đi kèm. Với loạt Ông Gióng hay con giáp, biết trước câu chuyện giúp bạn nhận ra ông đã chọn khoảnh khắc nào để vẽ.

Nếu có dịp, hãy xem tranh của ông ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam rồi đi tiếp sang khu trưng bày mỹ thuật cổ của chính bảo tàng, nơi có hiện vật chạm khắc gỗ đình làng. Đi theo thứ tự ấy, bạn sẽ hiểu ông học từ đâu mà không cần ai giải thích.

Sơn mài, bột màu, giấy dó: chất liệu trong tay ông

Nguyễn Tư Nghiêm làm việc với nhiều chất liệu, và mỗi chất liệu cho một giọng khác nhau. Sơn mài là chất liệu ông gắn bó từ sớm. Ở những bức sơn mài, các mảng son đỏ, vàng thếp, đen then được đặt cạnh nhau rất mạnh, hình người, con vật nổi lên như được khắc trên nền tối, gợi nhớ những mảng chạm sơn son thếp vàng trong đình chùa xưa.

Bột màu, màu nước trên giấy là chất liệu ông dùng nhiều trong những năm về sau, đặc biệt cho các loạt con giáp và Gióng. Trên giấy, nét của ông nhanh hơn, phóng khoáng hơn, có khi chỉ vài đường là xong một dáng ngựa. Giấy dó, loại giấy làm thủ công từ vỏ cây dó, cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm, với bề mặt hút màu tạo độ loang tự nhiên.

Sơn dầu ít gặp hơn trong giai đoạn sau, nhưng vẫn có mặt. Điều thú vị là dù đổi chất liệu, tranh của ông vẫn nhận ra ngay nhờ cách tạo hình: thân người bẻ góc, tay chân thành nhịp, màu thành mảng phẳng. Khi xem triển lãm, bạn có thể thử đoán chất liệu trước khi đọc chú thích, rồi kiểm lại; đó là cách hay để luyện mắt.

Chỗ tài liệu còn lệch và những điều nên đọc thận trọng

Quê làng cụ thể. Các bản tiểu sử phổ thông ghi khác nhau hoặc chỉ ghi "Nghệ An". Bài này giữ ở mức tỉnh cho tới khi có nguồn chính thức.

Năm vẽ của từng bức trong loạt. Vì ông vẽ cùng một đề tài trong nhiều năm, nhiều bức được ghi năm khác nhau ở các ấn phẩm. Một bức "Điệu múa cổ" có thể thuộc thập niên 1960 hay thập niên 1990; đừng gộp chung.

Thời gian dạy học. Các nguồn ghi ông có thời gian ngắn dạy ở trường mỹ thuật sau năm 1954, nhưng mốc năm không thống nhất.

Giai thoại về lối sống. Giai thoại về tính cách khép kín, sự kỹ tính trong từng nét vẽ, căn phòng đầy tranh được kể nhiều trong hồi ức. Chúng giúp hình dung con người ông, nhưng nên gắn nhãn khi dẫn lại.

Tranh lưu hành. Lối vẽ giản lược của ông dễ bị bắt chước, nên có nhiều bản chép. Đừng phân tích phong cách dựa trên ảnh tranh không rõ nguồn gốc.

Những năm cuối, giải thưởng và dấu tích

Nguyễn Tư Nghiêm làm việc đều đặn tới tuổi rất cao. Ông sống giản dị, ít xuất hiện trước công chúng, và các bài viết về ông thường nhắc tới căn phòng nhỏ chất đầy tranh, giấy, màu. Những mô tả này đến từ người thân và bạn bè, nên khi trích, bạn nên nêu nguồn.

Năm 1996, ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật trong đợt xét đầu tiên, lúc ông còn sống và đang làm việc. Ông mất ngày 13 tháng 6 năm 2016 tại Hà Nội, thọ chín mươi bốn tuổi. Tranh của ông có mặt trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và được giới thiệu trong nhiều triển lãm, sách chuyên khảo về hội hoạ Việt Nam hiện đại.

Dấu tích sâu nhất ông để lại có lẽ là một cách nghĩ: rằng hội hoạ hiện đại Việt Nam không cần chọn giữa học phương Tây và giữ cái cũ, mà có thể tìm thấy cái mới ngay trong những hình chạm trên xà gỗ đình làng. Nhiều hoạ sĩ trẻ về sau đi theo hướng tìm về chất liệu, hoa văn dân tộc, và tên ông thường được nhắc như người mở lối.

Bài này không bàn về giá tranh hay thị trường; tranh mang tên ông lưu hành cũng có bản chép, nên nếu muốn tìm hiểu tác phẩm, hãy dựa vào bảo tàng và catalogue chính thức.

Với người viết tiểu sử, các mốc chắc chắn là: sinh 20 tháng 10 năm 1922 ở Nghệ An, vào Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1941, nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996, mất 13 tháng 6 năm 2016 tại Hà Nội. Tên các loạt tranh Điệu múa cổ, Ông Gióng, Mười hai con giáp có thể ghi yên tâm; năm của từng bức trong loạt thì nên dẫn catalogue.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Tư Nghiêm quê ở đâu?

Ông sinh ngày 20 tháng 10 năm 1922 ở Nghệ An. Tên làng cụ thể không được các bản tiểu sử phổ thông ghi thống nhất, nên khi cần, hãy đối chiếu tiểu sử chính thức; Nghệ An vẫn là một tỉnh riêng sau sắp xếp năm 2025.

"Sáng, Nghiêm, Liên, Phái" là ai?

Đó là cách gọi lưu truyền trong giới mỹ thuật cho bốn hoạ sĩ cùng thời học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương từ năm 1941: Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên và Bùi Xuân Phái. Đây không phải danh hiệu chính thức.

Vì sao tranh Nguyễn Tư Nghiêm trông giản lược và khác thật?

Ông học cách tạo hình từ chạm khắc đình làng và hoa văn trống đồng Đông Sơn, rồi giản lược hình người, con vật thành mảng và nhịp. Mục đích là tả chuyển động và tinh thần của đề tài chứ không tả giống như ảnh chụp.

Những loạt tranh nổi tiếng của ông là gì?

Các loạt được nhắc nhiều nhất là Điệu múa cổ, Ông Gióng và Mười hai con giáp. Ông vẽ cùng một đề tài trong nhiều năm, trên nhiều chất liệu như sơn mài, bột màu, giấy dó.

Nguyễn Tư Nghiêm mất năm nào?

Ông mất ngày 13 tháng 6 năm 2016 tại Hà Nội, thọ chín mươi bốn tuổi. Ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996, trong đợt xét đầu tiên.

Nên xem tranh của ông ở đâu?

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội có tranh của ông trong sưu tập, và cũng có khu trưng bày chạm khắc cổ để bạn đối chiếu nguồn cảm hứng. Tranh có thể được luân phiên, nên hỏi trước khi đến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138