DanhVong.comDanh Vọng
Hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư

Hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh (1892–1984): người đặt nền cho tranh lụa Việt Nam

Tiểu sử hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh: từ thầy giáo xứ Nghệ thành sinh viên khoá đầu Mỹ thuật Đông Dương, tranh lụa đồng quê và nơi xem tranh hôm nay.

Quiet museum gallery in Hanoi with framed silk paintings in soft earth tones, a visitor seen from behind standing at a respectful distance, warm diffuse light

Nguyễn Phan Chánh (1892–1984) là hoạ sĩ người Hà Tĩnh, thuộc khoá học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương, và thường được giới nghiên cứu nhắc như người đặt nền cho tranh lụa Việt Nam hiện đại. Ông vào trường khi đã ngoài ba mươi tuổi, từng làm thầy giáo, có nền chữ Hán, và chọn vẽ những cảnh rất đời thường: trẻ con chơi ô ăn quan, cô gái rửa rau bên cầu ao, người nông dân trong nhà tranh.

Bài này kể lại con đường của ông theo những gì các tài liệu chính thống ghi nhận, chỉ ra vài chỗ các nguồn còn nói khác nhau, và gợi ý nên xem tranh của ông ở đâu, đọc thêm ở loại sách nào. Phần giai thoại được gắn nhãn riêng để bạn không nhầm với điều đã có sử liệu.

Những mốc chính trong đời Nguyễn Phan Chánh

Bảng dưới gom các mốc mà phần lớn tiểu sử in trong sách mỹ thuật và báo chí văn hoá cùng ghi. Chỗ nào nguồn còn lệch được ghi rõ ở cột cuối.

MốcNội dungGhi chú về nguồn
1892Sinh ngày 21 tháng 7 tại làng Trung Tiết, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà TĩnhNgày sinh khá thống nhất giữa các nguồn; tên làng, tên huyện là địa danh cũ
Trước 1925Học chữ Hán từ nhỏ, sau học trường Pháp – Việt và đi dạy họcCác tiểu sử kể khác nhau về nơi học và nơi dạy cụ thể
1925–1930Học khoá đầu tiên Trường Mỹ thuật Đông Dương ở Hà NộiThống nhất
1931Tranh lụa của ông được đưa sang trưng bày ở Paris và được báo chí Pháp chú ýThống nhất về sự kiện; mức độ khen chê mỗi sách thuật lại một kiểu
Sau 1945Tiếp tục vẽ lụa, mở rộng sang đề tài lao động và đời sống mớiNhiều tài liệu không ghi chi tiết nơi ở từng giai đoạn
1984Mất ngày 22 tháng 11 tại Hà NộiThống nhất
1996Được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật, đợt đầuThống nhất

Làng Trung Tiết thuộc huyện Thạch Hà cũ. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, Hà Tĩnh vẫn là một tỉnh riêng, nên khi ghi quê quán bạn có thể viết "làng Trung Tiết, huyện Thạch Hà cũ, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh"; tên xã mới sau sáp nhập nên tra bản đồ hành chính hiện hành trước khi in.

Từ thầy giáo xứ Nghệ đến sinh viên lớn tuổi nhất khoá đầu

Điều khiến con đường của Nguyễn Phan Chánh khác nhiều bạn cùng khoá là tuổi tác. Khi Trường Mỹ thuật Đông Dương mở khoá đầu năm 1925, ông đã ba mươi ba tuổi, có gia đình và có nghề dạy học. Các tiểu sử đều nhấn mạnh nền học chữ Hán từ nhỏ của ông, và chính nền học ấy sau này lộ ra trong tranh: bố cục thoáng, khoảng trống được để lại có chủ ý, cách đặt chữ đề và con dấu trên mặt tranh theo lối thư hoạ phương Đông.

Trường lúc đó tuyển sinh viên qua kỳ thi, học năm năm, chương trình gồm hình hoạ theo lối Âu châu, giải phẫu, luật xa gần, đi kèm việc nghiên cứu nghệ thuật cổ truyền. Người học được khuyến khích tìm chất liệu riêng của phương Đông thay vì chỉ chép sơn dầu châu Âu. Lụa, sơn mài, khắc gỗ được đưa vào xưởng như những hướng thử nghiệm. Nguyễn Phan Chánh là một trong những người đi xa nhất trên hướng lụa.

Các tài liệu không nói nhiều về đời riêng của ông trong những năm học, và cũng không nên thêm thắt. Điều được ghi chắc là ông theo trọn khoá năm năm và tốt nghiệp năm 1930, cùng lứa với những cái tên sau này cũng nổi tiếng như Lê Phổ, Mai Trung Thứ.

Tranh lụa của ông khác gì tranh lụa trước đó

Lụa không còn là nền chép tranh Tàu. Trước khi có trường mỹ thuật, ở Việt Nam đã có người vẽ trên lụa, chủ yếu là tranh thờ, tranh chân dung truyền thần hoặc chép mẫu tranh Trung Hoa. Nguyễn Phan Chánh dùng lụa để vẽ cảnh sinh hoạt của người Việt đương thời, với nhân vật là trẻ em, phụ nữ, nông dân.

Bảng màu trầm, ít màu. Tranh của ông thường nghiêng về nâu, vàng đất, đen, trắng ngà; những mảng màu được láng nhiều lớp mỏng, có khi rửa đi rồi láng lại, để màu ngấm vào sợi lụa thay vì nổi trên mặt. Người xem quen tranh sơn dầu lần đầu đứng trước tranh của ông thường thấy nó "tối", nhưng chính độ trầm ấy tạo ra không khí của làng quê Bắc Bộ đầu thế kỷ hai mươi.

Hình người tối giản, dáng ngồi là chính. Nhân vật hay ngồi bệt, ngồi xổm, cúi người, đúng tư thế sinh hoạt thật của người nông thôn. Ông ít vẽ chi tiết mặt, chú ý vào dáng và nhịp tay. Đây là chỗ nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ông học từ hội hoạ phương Đông hơn là từ lớp hình hoạ người mẫu.

Chữ đề và con dấu là một phần của bố cục. Trên nhiều tranh, ông đề chữ Hán hoặc chữ Nôm cùng con dấu son. Khi xem tranh thật, bạn nên để ý vị trí chữ đề: nó thường được đặt để cân lại khoảng trống, không chỉ là chữ ký.

Những bức tranh thường được nhắc tới

Dưới đây là các tác phẩm có mặt trong hầu hết sách giới thiệu về ông. Danh sách cố ý ngắn: những tên tranh ít gặp trong tài liệu chính thống thì không đưa vào, vì đây là chỗ thông tin trên mạng hay nhầm lẫn.

  • Chơi ô ăn quan (1931): bức tranh lụa vẽ trẻ em ngồi quanh bàn ô ăn quan dưới đất, thường được kể là tác phẩm gây chú ý khi trưng bày ở Paris năm 1931.
  • Rửa rau cầu ao (1931): cô gái ngồi trên cầu ao, dáng cúi, mặt nước và nền lụa gần như hoà vào nhau.
  • Em bé cho chim ăn: thường được xếp cùng nhóm tranh đầu thập niên 1930, đề tài trẻ em trong nhà.
  • Các tranh lụa sau năm 1945 về đề tài lao động, đời sống nông thôn, được nhiều sách in lại; khi trích tên những bức này, bạn nên đối chiếu với catalogue của bảo tàng thay vì lấy từ trang tổng hợp.

Một lưu ý quan trọng khi đọc về tranh của ông: có những bức đang nằm ở sưu tập tư nhân trong và ngoài nước, ít khi được trưng bày. Ảnh chụp lưu hành trên mạng có khi là bản chép, bản in lại hoặc ảnh màu đã bị chỉnh. Đừng dựa vào một bức ảnh để kết luận về màu sắc hay khổ tranh.

Vị trí của ông trong mỹ thuật Việt Nam

Khi giới thiệu thế hệ hoạ sĩ đầu tiên của Mỹ thuật Đông Dương, các sách lịch sử mỹ thuật thường xếp Nguyễn Phan Chánh vào hàng người mở đường cho một chất liệu. Lý do không nằm ở chuyện ông là người đầu tiên chạm bút lên lụa, mà ở chỗ ông biến lụa thành một ngôn ngữ hội hoạ có cấu trúc riêng: kỹ thuật láng màu, cách giữ độ trong của nền, cách bố cục theo chiều dọc hẹp.

Nhiều hoạ sĩ lụa sau này, ở cả hai miền, đều đi qua cái nền đó rồi mới rẽ ra hướng riêng. Một số người cùng khoá như Lê Phổ, Mai Trung Thứ sang Pháp và phát triển tranh lụa theo hướng trang trí, mềm mại, nhiều màu hơn; Nguyễn Phan Chánh ở lại và giữ giọng trầm, mộc. So hai hướng ấy không phải để phân hơn kém mà để thấy cùng một chất liệu có thể đi những đường rất khác nhau.

Năm 1996, trong đợt đầu tiên xét Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật, ông được truy tặng giải cùng một số hoạ sĩ cùng thời. Đây là chi tiết được các nguồn chính thống ghi thống nhất.

Giai thoại và những điều nên đọc thận trọng

Giai thoại: vẽ lụa vì nghèo. Có những bài báo kể rằng ông chọn lụa vì không đủ tiền mua sơn dầu. Đây là giai thoại lưu truyền, không thấy trong các tiểu sử chính thức; trường thời đó cấp vật liệu cho sinh viên, và việc thử nghiệm lụa là chủ trương chung của xưởng. Nếu muốn dẫn chuyện này, bạn nên ghi rõ "theo lời kể".

Giai thoại: báo Pháp gọi ông là bậc thầy. Nhiều bài viết nói báo chí Paris năm 1931 hết lời khen tranh của ông. Sự kiện tranh được chú ý là có thật, nhưng nguyên văn lời khen thường bị dịch đi dịch lại, thêm bớt. Khi trích, hãy dẫn cụ thể tên tờ báo và năm, hoặc dùng cách diễn đạt chung "được báo chí Pháp chú ý".

Nơi học và dạy học trước năm 1925. Các tiểu sử thuật lại khác nhau về trường ông học và nơi ông dạy trước khi vào Mỹ thuật Đông Dương. Nếu cần chi tiết này cho bài nghiên cứu, nên tìm tới hồi ký, tư liệu gia đình đã công bố hoặc sách chuyên khảo, không lấy từ một trang tổng hợp.

Năm vẽ của từng bức. Một số tranh được ghi năm khác nhau ở các ấn phẩm khác nhau, vì có bức ông vẽ lại hoặc vẽ nhiều phiên bản. Đó là lý do bài này chỉ ghi năm cho hai bức có độ thống nhất cao.

Xem tranh và tìm hiểu thêm về Nguyễn Phan Chánh

Nếu bạn muốn đi từ tiểu sử tới tranh thật, đây là một lộ trình gọn, theo thứ tự từ dễ tới khó.

  1. Đến Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội, khu trưng bày mỹ thuật nửa đầu thế kỷ hai mươi, nơi thường có tranh lụa của ông và của các hoạ sĩ cùng thời. Hỏi trước bộ phận hướng dẫn xem tranh nào đang được trưng bày, vì bảo tàng có luân phiên.
  2. Xem tranh ở khoảng cách gần rồi lùi ra xa: tranh lụa của ông được tính để xem ở cả hai tầm, gần thì thấy lớp màu ngấm vào sợi, xa thì thấy bố cục.
  3. Tìm các sách chuyên khảo về Mỹ thuật Đông Dương và về tranh lụa Việt Nam do nhà xuất bản Mỹ thuật hoặc các viện nghiên cứu phát hành; phần phụ lục thường có danh mục tác phẩm kèm năm và nơi lưu giữ.
  4. Đọc catalogue các cuộc triển lãm hồi cố; đây là nơi thông tin về khổ tranh, chất liệu, năm vẽ thường được ghi cẩn thận hơn báo mạng.
  5. Nếu viết về ông cho học sinh hay cho trang của dòng họ, ghi rõ nguồn của từng chi tiết, tách đoạn giai thoại ra khỏi đoạn tiểu sử.

Một bản tiểu sử ngắn mà đúng có giá trị hơn một bản dài pha giai thoại không nguồn. Với Nguyễn Phan Chánh, phần chắc chắn đã đủ dày: một thầy giáo xứ Nghệ đi học vẽ ở tuổi ngoài ba mươi và mở ra cả một dòng tranh.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Phan Chánh quê ở đâu?

Ông sinh tại làng Trung Tiết, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Sau đợt sắp xếp hành chính tháng 7 năm 2025 Hà Tĩnh vẫn là một tỉnh, còn tên xã mới của làng nên tra trên bản đồ hành chính hiện hành.

Ông học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương khoá nào?

Ông thuộc khoá đầu tiên, nhập học năm 1925 và tốt nghiệp năm 1930. Khi vào trường ông đã ngoài ba mươi tuổi, lớn hơn phần lớn bạn học cùng khoá.

Tranh nổi tiếng nhất của Nguyễn Phan Chánh là bức nào?

Hai bức được nhắc nhiều nhất là Chơi ô ăn quan và Rửa rau cầu ao, cùng vẽ năm 1931. Chơi ô ăn quan thường được kể là bức gây chú ý khi tranh của ông được trưng bày ở Paris năm đó.

Có thể xem tranh của ông ở đâu?

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội lưu giữ và trưng bày một số tranh lụa của ông, tuy tranh có thể được luân phiên. Nhiều bức khác nằm trong sưu tập tư nhân, chỉ xuất hiện ở các cuộc triển lãm hồi cố.

Ông được nhận giải thưởng nhà nước nào?

Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật trong đợt xét đầu tiên năm 1996. Đây là chi tiết các nguồn chính thống ghi thống nhất.

Vì sao tranh lụa của ông có màu trầm và tối?

Ông láng nhiều lớp màu mỏng cho ngấm vào sợi lụa, dùng bảng màu nâu, vàng đất, đen và trắng ngà. Lối vẽ đó tạo ra không khí làng quê Bắc Bộ và khác hẳn hướng tranh lụa nhiều màu, mềm mại của một số bạn cùng khoá sang Pháp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138