DanhVong.comDanh Vọng
Hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư

Hoạ sĩ Bùi Xuân Phái (1920–1988): cuộc đời người vẽ phố cổ Hà Nội

Tiểu sử Bùi Xuân Phái: người làng Kim Hoàng, học Mỹ thuật Đông Dương, mấy chục năm vẽ phố, chèo, minh hoạ sách báo, triển lãm riêng duy nhất năm 1984.

Quiet old quarter street in Hanoi at dawn, low tiled roofs and peeling yellow walls, a lone cyclist passing in the distance, mist and soft grey light

Bùi Xuân Phái (1920–1988) là hoạ sĩ người làng Kim Hoàng, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội, nổi tiếng với những bức tranh phố cổ mà người Hà Nội quen gọi là "phố Phái". Ông còn vẽ chèo, chân dung, ký hoạ, và trong mấy chục năm minh hoạ cho rất nhiều sách báo, đến mức nhiều người biết nét vẽ của ông trước khi biết tên.

Đời ông khá lặng lẽ: ít chức vụ, ít triển lãm, phần lớn thời gian vẽ ở nhà. Bài này kể lại những mốc chắc chắn, giải thích vì sao tranh phố của ông được nhớ lâu như vậy, và tách những giai thoại lưu truyền ra khỏi phần tiểu sử.

Làng Kim Hoàng, phố cổ và những năm học

Bùi Xuân Phái sinh ngày 1 tháng 9 năm 1920 tại làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông. Làng Kim Hoàng có nghề làm tranh dân gian từ lâu đời, một dòng tranh nay đã mai một nhiều. Sau các lần đổi địa giới, Hoài Đức nay thuộc Hà Nội; khi ghi, bạn có thể viết "làng Kim Hoàng, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội", còn tên đơn vị hành chính mới sau tháng 7 năm 2025 nên tra lại.

Ông lớn lên chủ yếu ở khu phố cổ Hà Nội, và chính những con phố ấy về sau trở thành đề tài lớn nhất của đời vẽ. Năm 1941, ông thi vào Trường Mỹ thuật Đông Dương. Khoá học của ông bị gián đoạn bởi biến động thời cuộc đầu thập niên 1940, và trường ngừng hoạt động theo nề nếp cũ vào năm 1945. Cùng thời gian học ở trường có Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên; về sau giới mỹ thuật hay gọi bốn người là "Sáng, Nghiêm, Liên, Phái", một cách gọi lưu truyền chứ không phải danh hiệu.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông tham gia hoạt động văn nghệ ở vùng kháng chiến. Đầu thập niên 1950, ông trở về Hà Nội. Những chi tiết cụ thể về giai đoạn này được các tài liệu kể ngắn, và bài này giữ đúng mức đó.

Một thời gian dạy học ngắn và mấy chục năm vẽ ở nhà

Giữa thập niên 1950, Bùi Xuân Phái có thời gian ngắn giảng dạy ở trường mỹ thuật tại Hà Nội, sau đó thôi dạy. Từ đó tới cuối đời, ông không giữ chức vụ nào đáng kể trong ngành, phần lớn thời gian làm việc tại nhà. Đây là một giai đoạn dài mà các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục tìm hiểu; khi viết tiểu sử phổ thông, chỉ cần nêu sự kiện như các nguồn chính thống ghi, không nên suy diễn lý do.

Để sống và để vẽ, ông nhận minh hoạ cho rất nhiều sách, báo, tạp chí. Số lượng tranh minh hoạ, bìa sách, tranh cho truyện của ông lớn đến mức các nhà sưu tầm vẫn chưa thống kê hết. Với nhiều độc giả lớn lên trong các thập niên 1960 tới 1980, nét vẽ của ông là một phần của trang sách quen thuộc.

Song song với việc minh hoạ, ông vẽ cho riêng mình: phố, chèo, chân dung bạn bè, ký hoạ. Phần lớn tranh có khổ nhỏ. Theo lời kể của gia đình và bạn bè, có thời ông vẽ trên bìa các-tông, giấy báo, những vật liệu tận dụng vì thời bao cấp thiếu thốn; chi tiết này xuất hiện trong nhiều hồi ức, nhưng bạn nên dẫn kèm "theo lời kể" khi nhắc lại.

Năm 1984, ông có cuộc triển lãm cá nhân tại Hà Nội, thường được ghi là triển lãm riêng duy nhất trong đời ông. Bốn năm sau, ngày 24 tháng 6 năm 1988, ông mất tại Hà Nội.

"Phố Phái": vì sao những bức tranh phố được nhớ lâu

Phố vắng người. Tranh phố của ông hiếm khi đông đúc. Những dãy nhà mái ngói thấp, tường loang, cửa đóng, đôi khi một bóng người nhỏ hay một chiếc xe. Sự vắng ấy làm phố trở thành nhân vật chính, chứ không phải phông nền cho người.

Nét vẽ run và đậm. Đường viền mái, tường, cửa sổ thường được vẽ bằng nét đậm, hơi run, không thẳng như thước. Chính những nét không hoàn hảo ấy làm phố trong tranh có vẻ cũ, có tuổi, có hơi thở.

Màu ít, tông trầm. Xám, nâu, đen, đỏ gạch là các màu quen thuộc. Bầu trời thường được để trống hoặc phủ một mảng màu đơn. Tranh phố của ông ít khi có nắng gắt, gần như luôn là một buổi chiều hay một ngày âm u.

Ghi lại một Hà Nội đang mất đi. Nhiều ngôi nhà, góc phố trong tranh của ông nay đã thay đổi hoặc không còn. Vì vậy tranh phố của ông ngoài giá trị nghệ thuật còn được coi như một loại tư liệu về diện mạo phố cổ trong mấy chục năm.

Từ "phố Phái" thành một cách gọi. Người Hà Nội dùng chữ "phố Phái" để chỉ cả một kiểu cảnh phố: mái ngói cũ, tường rêu, vắng lặng. Một hoạ sĩ để lại tên mình thành một tính từ trong cách nói của người dân là chuyện hiếm.

Những mảng đề tài khác ngoài phố

Nếu chỉ biết "phố Phái", bạn mới thấy một phần của ông. Các bộ sưu tập và triển lãm hồi cố cho thấy ông vẽ ít nhất năm mảng đề tài lớn.

  • Chèo: rất nhiều bức về sân khấu chèo, các vai, các cảnh diễn, phần lớn khổ nhỏ, màu mạnh hơn tranh phố. Ông yêu chèo và vẽ chèo như vẽ một thế giới riêng.
  • Chân dung: bạn bè văn nghệ sĩ, người thân, và chân dung tự hoạ. Những bức này thường nhanh, ít chi tiết, nắm được nét tính cách.
  • Ký hoạ: hàng nghìn tờ ký hoạ phố, người, đồ vật, được vẽ nhanh tại chỗ, nhiều tờ còn lưu trong gia đình và sưu tập.
  • Minh hoạ sách báo: bìa sách, tranh truyện, tranh cho báo, một khối lượng lớn mà nhiều người xem như mảng đóng góp thầm lặng nhất của ông.
  • Tranh khoả thân và tĩnh vật: khổ nhỏ, kín đáo, được giới thiệu nhiều hơn trong các triển lãm sau khi ông mất.

Khi viết về ông, cố gắng đừng gói gọn cả đời vào hai chữ "phố Phái". Sự đa dạng đề tài cho thấy một người làm việc liên tục, vẽ mọi thứ quanh mình bằng cùng một sự chăm chú.

Minh hoạ sách báo: mảng việc lớn mà ít được kể

Khi nói về Bùi Xuân Phái, người ta thường nhắc tranh phố trước, nhưng nếu tính theo số trang, mảng minh hoạ có lẽ lớn hơn mọi mảng khác trong đời ông. Ông vẽ bìa sách, tranh đầu bài, tranh truyện cho nhiều nhà xuất bản và tạp chí trong mấy chục năm. Nhiều cuốn sách văn học, sách thiếu nhi in trong các thập niên 1960 tới 1980 có nét vẽ của ông, đôi khi chỉ ghi tên ở một góc nhỏ.

Vẽ minh hoạ là nghề đòi hỏi kỷ luật: phải đọc bản thảo, nắm được nhân vật, vẽ đúng khổ, đúng hạn, phù hợp kỹ thuật in thời đó, thường chỉ một hai màu. Những giới hạn ấy có lẽ đã rèn cho ông lối vẽ gọn, nét chắc, biết bỏ bớt chi tiết. Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy chính sự tiết chế học được từ trang sách in đã đi vào tranh phố và tranh chèo của ông.

Vì minh hoạ in trên giấy rẻ, nhiều bản gốc đã thất lạc, và nhiều cuốn sách có tranh của ông nay chỉ còn trong thư viện hoặc tủ sách gia đình. Nếu bạn quan tâm mảng này, thư viện lớn và các bộ sưu tập sách cũ là nơi nên tìm. Khi gặp một bìa sách ghi tên ông, hãy ghi lại tên sách, nhà xuất bản, năm in; những thông tin nhỏ ấy là tư liệu quý cho người nghiên cứu sau này.

Mốc đời và dấu tích còn lại

Bảng dưới gom các mốc chắc chắn và những nơi bạn có thể tìm dấu tích của ông hôm nay.

Mốc hoặc nơiNội dungGhi chú
1/9/1920Sinh tại làng Kim Hoàng, Hoài Đức, Hà Đông cũNay thuộc Hà Nội
1941Vào Trường Mỹ thuật Đông DươngKhoá học gián đoạn bởi thời cuộc
1984Triển lãm cá nhân tại Hà NộiThường được ghi là triển lãm riêng duy nhất lúc sinh thời
24/6/1988Mất tại Hà NộiThống nhất giữa các nguồn
1996Được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuậtĐợt xét đầu tiên
Từ 2008Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà NộiGiải thường niên do một tờ báo văn hoá tổ chức, tôn vinh tác phẩm về Hà Nội
Ngôi nhà trên phố Thuốc BắcNơi ông sống và vẽ nhiều nămLà nhà riêng của gia đình, cần tôn trọng sự riêng tư
Bảo tàng Mỹ thuật Việt NamCó tranh của ông trong sưu tậpTranh có thể được luân phiên trưng bày

Giải thưởng mang tên ông là một ví dụ hiếm về cách một hoạ sĩ được nhớ: không qua tượng đài mà qua một giải thưởng dành cho những người tiếp tục viết, vẽ, chụp, nghiên cứu về chính thành phố ông yêu.

Giai thoại và cách đọc tiểu sử Bùi Xuân Phái cho đúng

Quanh Bùi Xuân Phái có rất nhiều giai thoại: chuyện ông vẽ trên giấy gói hàng, chuyện bạn bè đến nhà xin tranh, chuyện ông đổi tranh lấy vật dụng trong những năm khó khăn. Một số chuyện có trong hồi ký của người thân và bạn bè đã xuất bản, một số chỉ là lời truyền miệng. Khi kể lại, hãy ghi rõ đó là giai thoại, và nếu được, nêu tên cuốn hồi ký bạn đã đọc.

Thêm một điều cần cẩn thận: tranh mang tên Bùi Xuân Phái lưu hành rất nhiều, trong đó không ít bản chép, bản nhái. Bài viết về con người ông không nên dựa vào ảnh tranh trôi nổi để bình luận phong cách. Bài này cũng không bàn về giá tranh hay chuyện mua bán, vì đó là một chủ đề khác hẳn với việc hiểu một hoạ sĩ.

Nguồn nên đọc là các sách, catalogue do gia đình và các nhà nghiên cứu biên soạn, các bài hồi ức của bạn bè văn nghệ sĩ đã in thành sách, và tư liệu của các bảo tàng. Với một người sống lặng lẽ như ông, một tiểu sử ngắn, đúng, và tôn trọng đời tư là cách tưởng nhớ phù hợp nhất.

Câu hỏi thường gặp

Bùi Xuân Phái quê ở đâu?

Ông sinh ngày 1 tháng 9 năm 1920 tại làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ. Vùng này nay thuộc Hà Nội; ông lớn lên chủ yếu ở khu phố cổ của thành phố.

"Phố Phái" nghĩa là gì?

Đó là cách người Hà Nội gọi những bức tranh phố cổ của ông, rồi dần dùng để chỉ cả một kiểu cảnh phố: mái ngói thấp, tường loang, vắng người, tông màu trầm. Từ một tên người, chữ này trở thành cách nói quen.

Bùi Xuân Phái có bao nhiêu cuộc triển lãm cá nhân?

Các tài liệu thường ghi ông chỉ có một cuộc triển lãm cá nhân lúc sinh thời, tổ chức tại Hà Nội năm 1984. Sau khi ông mất, tranh của ông được giới thiệu trong nhiều triển lãm hồi cố.

Ngoài phố, ông còn vẽ đề tài gì?

Ông vẽ nhiều về sân khấu chèo, chân dung bạn bè và tự hoạ, ký hoạ, tĩnh vật, tranh khoả thân khổ nhỏ, và minh hoạ cho rất nhiều sách báo. Mảng minh hoạ là phần nhiều người biết tới nét vẽ của ông sớm nhất.

Giải thưởng Bùi Xuân Phái là giải gì?

Đó là Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội, tổ chức thường niên từ năm 2008, tôn vinh các tác phẩm và công trình về Hà Nội. Giải mang tên ông như một cách ghi nhận mối gắn bó của ông với thành phố.

Ông được nhận giải thưởng nhà nước nào?

Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996, trong đợt xét đầu tiên. Lúc sinh thời ông hầu như không giữ chức vụ hay nhận danh hiệu lớn nào trong ngành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138