Vũ Đình Long (1896–1960, theo các nguồn phổ biến) là người sáng lập và điều hành nhà xuất bản Tân Dân ở Hà Nội, đơn vị đứng sau những ấn phẩm nổi tiếng thập niên 1930–1940 như Tiểu thuyết thứ Bảy và Phổ thông bán nguyệt san. Trước đó, ông được biết tới là tác giả vở Chén thuốc độc (1921), thường được coi là vở kịch nói đầu tiên của Việt Nam.
Bài này nhìn ông ở góc ít được kể: một doanh nhân làm nghề chữ. Xuất bản sách báo thời ấy là một ngành kinh doanh thật sự — phải tính chuyện giấy mực, nhà in, phát hành, giá bán, và quan trọng nhất là chọn đúng thứ người đọc muốn mua. Những chỗ các nguồn còn lệch, bài ghi rõ. Bài cũng nói qua về thị trường người đọc và nghề in thời ấy, vì không hiểu hai thứ này thì khó thấy vì sao làm báo, làm sách lại là một nghề kinh doanh nhiều rủi ro.
Từ tác giả kịch đến người làm sách
Tên Vũ Đình Long đi vào lịch sử sân khấu trước khi đi vào lịch sử xuất bản. Vở Chén thuốc độc của ông được diễn ở Nhà hát Lớn Hà Nội tháng 10 năm 1921 và thường được các nhà nghiên cứu coi là mốc mở đầu của kịch nói Việt Nam. Phần phân tích vở kịch thuộc về sân khấu học; ở đây chỉ cần nhớ rằng ông là người có chữ, có quen biết trong giới viết lách Hà Nội.
Về quê quán và những năm đầu đời, các nguồn phổ thông ghi rất sơ lược; nhiều nơi giới thiệu ông là người Hà Nội. Muốn biết quê gốc và học vấn cụ thể, bạn nên tra từ điển văn học hoặc từ điển nhân vật có ghi tên người biên soạn, thay vì dựa vào các trang tổng hợp.
Từ giữa thập niên 1920, ông chuyển dần sang kinh doanh sách báo với cái tên Tân Dân. Năm thành lập Tân Dân thư quán các nguồn ghi không hoàn toàn trùng nhau, nên bài ghi "khoảng giữa thập niên 1920". Điều chắc chắn là đến thập niên 1930, Tân Dân đã là một trong những nhà xuất bản tư nhân lớn ở Hà Nội.
Thị trường người đọc chữ Quốc ngữ những năm 1920–1930
Tân Dân ra đời đúng lúc thị trường người đọc chữ Quốc ngữ ở Bắc Kỳ đang lớn lên. Hệ thống trường Pháp – Việt đào tạo thêm mỗi năm một lớp người biết đọc Quốc ngữ; ở thành thị, tầng lớp công chức, học sinh, tiểu thương có nhu cầu đọc để giải trí và để biết. Đây là tập khách hàng mà các nhà xuất bản tư nhân nhắm tới.
Khác với sách chữ Hán trước đó chủ yếu dành cho giới nho học, sách báo Quốc ngữ phải viết cho người đọc phổ thông: câu chữ dễ hiểu, đề tài gần gũi, giá vừa túi tiền. Tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dịch, sách phổ biến kiến thức là những mặt hàng bán chạy.
Bối cảnh này giải thích vì sao một nhà xuất bản như Tân Dân chọn hướng đại chúng. Nó cũng nhắc bạn rằng sự thành công của một doanh nhân làm sách luôn gắn với một lớp người đọc cụ thể của thời mình; đọc lại các ấn phẩm cũ, bạn đang đọc cả khẩu vị của người Hà Nội và các tỉnh thập niên 1930.
Nghề in ở Hà Nội thời ấy: phần nặng nhọc phía sau trang báo
Một tờ tuần báo ra đều đặn cần một dây chuyền in ổn định. Thời ấy, chữ in được sắp bằng tay từ những con chữ đúc bằng hợp kim chì, xếp thành từng dòng, từng trang, rồi đưa lên máy in. Chữ Quốc ngữ có nhiều dấu, nên bộ chữ phải đủ các ký tự có dấu và người thợ sắp chữ phải thạo mắt, thạo tay. Một lỗi sắp chữ có thể làm sai nghĩa cả câu.
Giấy in phần lớn là hàng nhập, giá biến động theo thời cuộc; mực, máy móc, phụ tùng cũng vậy. Với nhà xuất bản tư nhân, chi phí giấy là khoản lớn và khó kiểm soát, nhất là trong những năm chiến tranh khi hàng nhập khan hiếm.
Những điều trên là mô tả chung về nghề in đầu thế kỷ 20, không phải mô tả riêng nhà in mà Tân Dân sử dụng — các tài liệu phổ thông không ghi rõ Tân Dân tự in hay thuê in ở giai đoạn nào. Nếu bạn cầm được một ấn phẩm gốc, trang cuối thường ghi tên nhà in; đó là dữ kiện đáng tin để trả lời câu hỏi này.
Các ấn phẩm gắn với tên Tân Dân
Dưới đây là những tờ báo, tạp chí được nhiều công trình văn học sử nhắc là do Tân Dân phát hành. Năm ra số đầu và đình bản, bạn nên đối chiếu thêm nếu cần chính xác.
- Tiểu thuyết thứ Bảy: tuần báo ra từ giữa thập niên 1930, chuyên đăng truyện ngắn và tiểu thuyết dài kỳ, là ấn phẩm được nhớ nhiều nhất.
- Phổ thông bán nguyệt san: mỗi số thường in trọn một tác phẩm, như một cuốn sách nhỏ ra định kỳ.
- Tao Đàn: tạp chí văn học ra cuối thập niên 1930, tồn tại không lâu nhưng được giới nghiên cứu nhắc tới.
- Sách đơn hành: tiểu thuyết, truyện, sách phổ thông của nhiều tác giả đương thời.
Theo các công trình văn học sử, nhiều cây bút nổi tiếng thời ấy như Lê Văn Trương, Lan Khai, Nguyễn Công Hoan từng in tác phẩm qua Tân Dân. Danh sách tác giả và tác phẩm cụ thể bạn nên tra theo từng công trình, vì có những cuốn được tái bản ở nhiều nơi khác nhau.
Làm xuất bản như một ngành kinh doanh
Điều khiến Vũ Đình Long đáng có mặt trong chuyên mục doanh nhân là cách Tân Dân vận hành. Một tờ tuần báo như Tiểu thuyết thứ Bảy đòi hỏi nguồn bài đều đặn, nhà in chạy đúng hạn, mạng lưới phát hành đưa báo tới các tỉnh và một mức giá đủ rẻ để người đọc bình dân mua hằng tuần. Đây là bài toán của một doanh nghiệp, không chỉ của người yêu văn chương.
Mô hình truyện dài kỳ giữ chân người đọc theo từng số là cách mà báo chí nhiều nước dùng từ thế kỷ 19; Tân Dân áp dụng nó cho thị trường chữ Quốc ngữ đang lớn dần ở Bắc Kỳ. Phổ thông bán nguyệt san đi theo hướng khác: mỗi số là một tác phẩm trọn vẹn, giá thấp hơn sách thường, tạo thói quen mua đều.
Với tác giả, nhà xuất bản tư nhân như Tân Dân là nơi trả nhuận bút, giúp nhiều người sống được bằng nghề viết — điều trước đó hiếm có. Mức nhuận bút và quan hệ giữa ông với các tác giả có được nhắc trong hồi ký của một số nhà văn; khi trích, bạn nên dẫn đúng hồi ký đó và nhớ rằng hồi ký là lời kể của một phía.
Tân Dân trong bức tranh xuất bản Hà Nội thập niên 1930
Thập niên 1930 ở Hà Nội có nhiều nhà xuất bản, mỗi nơi một định hướng. Bảng dưới so sánh khái quát, không xếp hạng.
| Khía cạnh | Cách làm của Tân Dân (theo mô tả phổ biến) | Ý nghĩa với ngành |
|---|---|---|
| Đối tượng người đọc | Người đọc phổ thông ở thành thị và các tỉnh | Mở rộng thị trường sách Quốc ngữ |
| Hình thức chủ lực | Tuần báo truyện, bán nguyệt san in trọn tác phẩm | Tạo thói quen mua đều đặn |
| Quan hệ với tác giả | Trả nhuận bút, đặt bài thường xuyên | Góp phần hình thành nghề viết chuyên nghiệp |
| Nội dung | Truyện, tiểu thuyết, bài phổ thông | Đa dạng hoá văn học đại chúng |
| Rủi ro | Phụ thuộc giấy, kiểm duyệt, sức mua | Nhiều ấn phẩm đình bản sau vài năm |
Bảng dựa trên các mô tả chung trong văn học sử, không dựa vào số liệu phát hành cụ thể. Số bản in của từng ấn phẩm hiếm khi được ghi rõ, nên bạn nên dè dặt với mọi con số về tirage (số in) gặp trên mạng.
Những năm cuối và những điều còn cần đối chiếu
Hoạt động của Tân Dân chịu ảnh hưởng lớn từ biến động thời cuộc đầu thập niên 1940 và những năm sau 1945. Các nguồn phổ thông ghi ông mất năm 1960; hoàn cảnh những năm cuối đời của ông được ghi rất sơ lược, và bài không dựng thêm chi tiết.
Có ba điểm bạn nên đối chiếu khi viết về ông. Thứ nhất là năm sinh: 1896 là năm hay gặp, nhưng không phải nguồn nào cũng ghi như vậy. Thứ hai là năm thành lập Tân Dân và năm ra số đầu của từng ấn phẩm. Thứ ba là danh sách tác phẩm do Tân Dân in lần đầu — dễ bị lẫn với các lần tái bản ở nhà khác.
Ngoài ra, cẩn thận với những câu chuyện kể về tính cách ông trong việc trả nhuận bút hay chọn bài. Chúng thường đến từ hồi ký của người trong giới, hấp dẫn nhưng mang góc nhìn cá nhân; bạn có thể kể lại, miễn là ghi rõ đó là lời của ai.
Tìm dấu tích Tân Dân ở đâu
Thư viện lớn. Các bộ Tiểu thuyết thứ Bảy, Phổ thông bán nguyệt san còn được lưu ở thư viện lớn tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Xem bản gốc, bạn sẽ thấy rõ khổ báo, cách trình bày và cách quảng cáo của một nhà xuất bản thập niên 1930.
Giới sưu tầm sách cũ. Sách Tân Dân in còn lưu hành trong giới sưu tầm. Trang bìa lót, trang cuối thường ghi tên nhà in, năm in — nguồn tốt để xác định lần in đầu.
Công trình văn học sử. Các sách nghiên cứu văn học Việt Nam giai đoạn 1930–1945 dành nhiều trang cho Tân Dân và các tác giả gắn với nhà xuất bản này.
Hồi ký nhà văn. Hồi ký của các nhà văn từng cộng tác là nguồn sống động về đời sống toà soạn, nhưng cần đọc với ý thức đó là lời kể một phía Đối chiếu hai, ba hồi ký về cùng một chuyện thường cho bạn bức tranh cân bằng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vũ Đình Long là ai?
Ông là tác giả vở kịch Chén thuốc độc (1921) và là người sáng lập, điều hành nhà xuất bản Tân Dân ở Hà Nội. Tân Dân phát hành các ấn phẩm nổi tiếng thập niên 1930–1940 như Tiểu thuyết thứ Bảy và Phổ thông bán nguyệt san.
Chén thuốc độc có phải vở kịch nói đầu tiên của Việt Nam không?
Vở được diễn ở Nhà hát Lớn Hà Nội tháng 10 năm 1921 và thường được các nhà nghiên cứu sân khấu coi là mốc mở đầu của kịch nói Việt Nam. Như mọi danh hiệu "đầu tiên", bạn nên ghi là "thường được coi là" để giữ chính xác.
Tiểu thuyết thứ Bảy là báo gì?
Đây là tuần báo do Tân Dân phát hành từ giữa thập niên 1930, chuyên đăng truyện ngắn và tiểu thuyết dài kỳ cho người đọc phổ thông. Nhiều cây bút nổi tiếng thời ấy từng cộng tác với tờ báo này.
Vũ Đình Long sinh và mất năm nào?
Các nguồn phổ biến ghi ông sinh năm 1896 và mất năm 1960. Năm sinh có chỗ ghi lệch, nên nếu cần chính xác cho bài nghiên cứu, bạn nên đối chiếu với từ điển văn học hoặc từ điển nhân vật có người biên soạn rõ ràng.
Vì sao xếp ông vào nhóm doanh nhân?
Vì ông vận hành Tân Dân như một doanh nghiệp: tổ chức nguồn bài, in ấn, phát hành, định giá và tạo thói quen mua đều đặn cho người đọc. Xuất bản tư nhân thời ấy là một ngành kinh doanh có rủi ro thật, không chỉ là hoạt động văn chương.