DanhVong.comDanh Vọng
Doanh nhân Việt thời trước

Lương Văn Can (1854–1927): cử nhân làng Nhị Khê, nhà buôn Hàng Đào và thục trưởng

Tiểu sử Lương Văn Can, hiệu Ôn Như: quê Nhị Khê, đỗ cử nhân không ra làm quan, buôn bán ở Hàng Đào, làm thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục, bị đày rồi trở về.

Quiet old street in Hanoi Old Quarter at early morning, narrow tube houses with wooden shutters half open, bolts of plain silk on a counter, soft warm light

Lương Văn Can (1854–1927), hiệu Ôn Như, là một nhà nho đỗ cử nhân nhưng không ra làm quan, chọn dạy học và buôn bán ở phố Hàng Đào, Hà Nội, rồi được biết tới nhiều nhất với vai trò thục trưởng của Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Ông quê làng Nhị Khê, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông cũ — nay thuộc Hà Nội.

Điều khiến ông có chỗ trong một chuyên mục về doanh nhân xưa là ông thuộc số rất ít nhà nho thời ấy coi nghề buôn là nghề đáng học, và viết sách về nó. Bài này dựng lại chân dung ông theo trình tự đời người, tách phần sử liệu khỏi phần kể lại, và chỉ ra những chỗ các nguồn ghi chưa khớp nhau.

Một lưu ý trước khi đọc: phần đời ông gắn với Đông Kinh Nghĩa Thục và những năm bị đày đã được viết rất nhiều trong sách lịch sử. Bài chỉ nêu ở mức đủ để hiểu con người ông, không đi vào diễn biến phong trào, và dành nhiều chỗ hơn cho mặt ít được kể: một nhà nho làm nghề buôn và viết về nghề buôn.

Làng Nhị Khê và con đường khoa cử

Nhị Khê là một làng có truyền thống học hành ở vùng Thường Tín, nổi tiếng trong sử sách vì gắn với dòng họ Nguyễn Phi Khanh – Nguyễn Trãi. Lương Văn Can sinh năm 1854 trong một gia đình ở làng này, theo đạo học từ nhỏ như phần đông con trai nhà có chữ thời ấy.

Ông đỗ cử nhân vào khoảng giữa thập niên 1870. Phần lớn tài liệu ghi năm 1874, có nơi ghi khoa thi năm sau đó; khi viết, bạn có thể ghi "đỗ cử nhân năm 1874 (có tài liệu ghi 1875)" để không đánh rơi thông tin. Sau khi đỗ, ông không nhận chức quan. Lý do được các tiểu sử giải thích theo nhiều cách, phổ biến nhất là ông không muốn làm việc trong bộ máy cai trị đương thời; đây là diễn giải của người viết sau, hợp lý nhưng không có văn bản tự thuật nào của ông để đối chiếu trực tiếp.

Ông ra Hà Nội mở trường dạy học. Học trò của ông về sau có những người tham gia phong trào cải cách đầu thế kỷ 20, vì thế trong ký ức người Hà Nội ông trước hết là "cụ cử Can" — một ông thầy — rồi mới là nhà buôn.

Nhà buôn phố Hàng Đào: nghề buôn của một nhà nho

Gia đình ông buôn bán ở phố Hàng Đào, vốn là phố của hàng vải, hàng tơ lụa giữa khu buôn bán sầm uất nhất Hà Nội. Theo các tài liệu, phần lớn công việc cửa hàng do người nhà, trước hết là bà vợ, trực tiếp trông coi, còn ông vừa dạy học vừa góp ý cho việc buôn bán. Chi tiết cụ thể về quy mô cửa hàng, hàng hoá chính và doanh số thì các nguồn phổ thông hầu như không ghi, và bài này không đoán thêm.

Điều đáng chú ý hơn là quan niệm. Trong xã hội trọng "sĩ" coi nhẹ "thương", một ông cử chủ trương rằng người Việt muốn tự cường thì phải biết buôn bán, phải học nghề buôn một cách bài bản, là chuyện hiếm. Ông viết sách bàn về nghề buôn — tác phẩm hay được nhắc là Thương học phương châm, bên cạnh tập Kim cổ cách ngôn gồm các lời răn dạy. Các tài liệu khác nhau đôi chút về năm soạn và hoàn cảnh soạn những sách này; nhiều nơi cho rằng chúng được viết hoặc hoàn thiện trong những năm ông bị đày.

Nếu bạn muốn đọc chính văn, hãy tìm bản in có ghi rõ người dịch, người khảo đính và bản gốc dùng để dịch. Trên mạng có nhiều đoạn được gọi là "lời dạy kinh doanh của cụ Lương Văn Can" nhưng câu chữ trôi chảy kiểu hiện đại — đó thường là phần diễn ý của người đăng chứ không phải nguyên văn.

Các mốc đời ông theo các nguồn phổ biến

Một số mốc dưới đây gắn với sự kiện chính trị – xã hội đầu thế kỷ 20; bài chỉ nêu ở mức tiểu sử, giọng trung tính theo sử liệu thường dùng.

  • 1854: sinh tại làng Nhị Khê, Thường Tín, Hà Đông cũ (nay thuộc Hà Nội).
  • Khoảng 1874: đỗ cử nhân; không ra làm quan, mở trường dạy học ở Hà Nội.
  • Đầu năm 1907: Đông Kinh Nghĩa Thục mở tại Hà Nội, hoạt động ở khu phố Hàng Đào; ông giữ vai trò thục trưởng.
  • Cuối năm 1907: trường bị chính quyền thuộc địa đóng cửa sau chưa đầy một năm hoạt động.
  • 1913: ông bị bắt và bị kết án đày sang Phnôm Pênh (Campuchia).
  • Đầu thập niên 1920: được trở về Hà Nội; năm về cụ thể các nguồn ghi có chênh lệch.
  • 1927: mất tại Hà Nội.

Khi viết về giai đoạn 1907–1913, bạn nên dùng các công trình lịch sử có chú thích, vì đây là đoạn dễ bị kể lại theo lối cường điệu, kể cả các con số học viên hay số buổi diễn thuyết.

Đông Kinh Nghĩa Thục: trường học không thu học phí

Đông Kinh Nghĩa Thục là một trường học tư mở ở Hà Nội năm 1907, theo tinh thần học cái mới để tự cường: dạy chữ Quốc ngữ, chữ Hán, chữ Pháp, kiến thức phổ thông, tổ chức diễn thuyết, bình văn và soạn sách. "Nghĩa thục" nghĩa là trường làm vì việc nghĩa, không thu học phí. Lương Văn Can là thục trưởng, cùng nhiều nhà nho khác như Nguyễn Quyền và các bạn đồng chí hướng chia nhau phụ trách giáo dục, cổ động, trước tác, tài chính.

Nét gắn ông với chuyên mục doanh nhân là quan niệm của trường về thực nghiệp: khuyến khích người Việt mở hội buôn, làm hàng nội, học nghề. Đây là đoạn mà vai trò nhà buôn và vai trò nhà giáo của ông gặp nhau. Tuy vậy, nếu bạn đọc thấy một hội buôn cụ thể được gán là "do cụ Can lập", hãy kiểm tra lại; các hội buôn thời này thường do nhiều người góp vốn, và việc gán cho một cá nhân dễ sai.

Trường hoạt động chưa đầy một năm thì bị đóng. Thời gian ngắn, nhưng các sách giáo khoa, bài ca cổ động và tinh thần của trường được nhắc lại suốt nhiều thập niên sau trong lịch sử giáo dục và văn hoá Việt Nam.

Một nhà nho đi buôn: đặt ông vào bối cảnh thời ấy

Để thấy lựa chọn của Lương Văn Can khác thường đến đâu, cần nhớ thứ bậc "sĩ, nông, công, thương" từng chi phối cách người Việt nhìn nghề nghiệp suốt nhiều thế kỷ. Người đỗ đạt được kỳ vọng ra làm quan hoặc ít nhất làm thầy; buôn bán bị coi là việc của người kém chữ, thậm chí bị nghi ngờ về đạo đức. Ở Hà Nội cuối thế kỷ 19, phần lớn các cửa hàng lớn trong khu phố cổ do người Hoa nắm, còn người Việt chủ yếu buôn nhỏ.

Trong khung cảnh đó, một ông cử vừa để gia đình mở hàng ở phố buôn, vừa viết sách khuyên người cùng chữ nghĩa học nghề buôn, là đã đi ngược nếp nghĩ của chính tầng lớp mình. Các nhà nghiên cứu về sau xếp ông cùng một thế hệ nhà nho cải cách đầu thế kỷ 20, những người đọc "tân thư" từ Trung Quốc và Nhật Bản rồi kết luận rằng muốn tự cường thì phải có thực nghiệp.

Điều này giải thích vì sao ông thường xuất hiện ở hai nơi khác nhau trong sách vở: chương về giáo dục và văn hoá đầu thế kỷ, và chương về lịch sử doanh nhân Việt Nam. Khi đọc, bạn nên để ý tác giả đang nhìn ông từ góc nào, vì cùng một sự kiện có thể được nhấn ở những mặt khác nhau tuỳ mục đích của cuốn sách.

Phân biệt các nhãn hay gắn cho ông

Một nhân vật càng nổi tiếng thì càng hay được gắn nhiều nhãn. Bảng dưới giúp bạn biết nhãn nào có cơ sở và nên dùng thế nào.

Nhãn thường gặpCơ sởCách dùng cho đúng
Cử nhân, hiệu Ôn NhưSử liệuDùng được; năm đỗ ghi kèm độ lệch nếu cần
Thục trưởng Đông Kinh Nghĩa ThụcSử liệuDùng được
Nhà buôn phố Hàng ĐàoSử liệu về gia đình buôn bánNói rõ việc buôn do cả gia đình làm
"Ông tổ" của nghề kinh doanh Việt NamLời tôn vinh của người sauGhi là cách gọi tôn vinh, không phải danh hiệu
Tác giả sách dạy kinh doanhCó tác phẩm bàn về nghề buônNêu tên sách; trích phải theo bản dịch có nguồn
Các câu "danh ngôn kinh doanh" trên mạngThường là diễn ý hiện đạiKhông trích như nguyên văn

Cẩn thận với nhãn là cách tôn trọng nhân vật tốt nhất: tôn vinh quá đà rồi bị người đọc kỹ phát hiện chỗ sai, uy tín của chính câu chuyện bị tổn hại.

Dấu tích và nơi tìm hiểu thêm

Phố Lương Văn Can ở Hà Nội. Trong khu phố cổ, gần Hàng Đào, có phố mang tên ông. Đi bộ từ phố này sang Hàng Đào là cách dễ nhất để hình dung không gian nơi ông sống, dạy học và nơi trường Đông Kinh Nghĩa Thục từng hoạt động.

Làng Nhị Khê. Quê ông nay thuộc Hà Nội, là làng có nhiều di tích gắn với dòng họ Nguyễn Trãi. Đến đây, bạn có thể hỏi về nhà thờ họ Lương và các dấu tích gia đình, nhưng nên giữ phép lịch sự với con cháu đang sinh sống.

Tác phẩm của ông. Các bản dịch, khảo cứu Thương học phương châm và Kim cổ cách ngôn là nguồn trực tiếp nhất về tư tưởng của ông. Đọc phần lời giới thiệu để biết bản gốc nào được dùng.

Sách về Đông Kinh Nghĩa Thục. Các công trình lịch sử về phong trào này có nhiều trang về ông, kèm văn bản của trường. Chọn sách có chú thích để đối chiếu.

Gia đình. Nhiều người con của ông cũng có tên trong sử sách đầu thế kỷ 20. Khi đọc về họ, giữ thái độ tôn trọng và tách bạch từng người, tránh gộp công trạng hay sự kiện của người này cho người khác.

Câu hỏi thường gặp

Lương Văn Can quê ở đâu?

Ông quê làng Nhị Khê, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông cũ; vùng đất này nay thuộc Hà Nội. Nhị Khê cũng là làng gắn với dòng họ Nguyễn Phi Khanh – Nguyễn Trãi, có nhiều di tích lịch sử còn được giữ gìn.

Ôn Như là gì của Lương Văn Can?

Ôn Như là hiệu của ông, nên trong sách vở hay gặp cách gọi Ôn Như Lương Văn Can. Hiệu là tên tự đặt hoặc được người khác đặt, dùng trong văn chương và giao tiếp của giới nhà nho, khác với tên khai sinh.

Ông đỗ cử nhân năm nào?

Phần lớn tài liệu ghi ông đỗ cử nhân năm 1874; có tài liệu ghi khoa thi năm 1875. Khi viết, bạn có thể ghi năm phổ biến kèm chú thích độ lệch để người đọc biết các nguồn chưa hoàn toàn thống nhất.

Vì sao ông bị đày sang Campuchia?

Sau các sự kiện chống đối chính quyền thuộc địa ở Hà Nội năm 1913, nhiều người từng gắn với Đông Kinh Nghĩa Thục bị bắt; ông bị kết án đày sang Phnôm Pênh. Chi tiết bản án và hoàn cảnh cụ thể nên đọc trong các công trình lịch sử có dẫn hồ sơ lưu trữ.

Thương học phương châm nói về điều gì?

Đây là tác phẩm bàn về nghề buôn: vì sao người Việt cần coi trọng việc buôn bán, người buôn cần có phẩm chất và cách làm việc ra sao. Muốn hiểu đúng, nên đọc bản dịch có ghi người dịch và bản gốc thay vì các trích đoạn diễn ý trên mạng.

Ông mất năm nào?

Ông mất năm 1927 tại Hà Nội, sau khi được trở về từ nơi bị đày vào đầu thập niên 1920. Năm mất được các nguồn ghi thống nhất; ngày tháng cụ thể bạn nên đối chiếu thêm nếu cần dùng trong bài nghiên cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138