DanhVong.comDanh Vọng
Nhạc sĩ và nghệ sĩ sân khấu

Vũ Đình Long: tiểu sử tác giả Chén thuốc độc, người mở màn kịch nói Việt Nam

Chân dung Vũ Đình Long (1896–1960): tác giả vở Chén thuốc độc năm 1921, chủ nhà sách Tân Dân, vai trò với kịch nói và báo chí Hà Nội đầu thế kỷ 20.

Grand old opera house auditorium in Hanoi seen from the stage, empty ornate balconies, chandelier lights dimmed, a lone usher walking an aisle, wide symmetrical shot

Vũ Đình Long (1896–1960) là tác giả vở Chén thuốc độc, vở kịch nói được công diễn năm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà Nội và thường được giới nghiên cứu coi là mốc mở đầu của kịch nói Việt Nam. Không dừng ở sân khấu, ông còn là người làm xuất bản, làm báo, đứng sau nhà sách Tân Dân và những tờ báo văn chương có ảnh hưởng ở Hà Nội thập niên 1930.

Bài viết tập trung vào vai trò của ông với sân khấu kịch nói, nhắc vừa đủ phần xuất bản để bạn thấy một con người làm văn hoá theo nhiều hướng, và ghi rõ những điểm các tài liệu còn chưa khớp nhau.

Hà Nội đầu thế kỷ 20 và khoảng trống của sân khấu

Để hiểu vì sao Chén thuốc độc được coi là một mốc, bạn cần hình dung sân khấu Hà Nội khoảng năm 1920. Người xem quen với chèo, tuồng, và các gánh cải lương từ Nam ra cũng bắt đầu được chú ý. Đó đều là sân khấu có hát: nhân vật bộc bạch bằng làn điệu, câu chuyện tiến triển qua lời ca. Trong khi đó, tầng lớp trí thức Tây học ở đô thị đã biết đến kịch nói phương Tây qua sách vở và qua các đoàn kịch Pháp diễn ở Nhà hát Lớn.

Khoảng trống nằm ở chỗ chưa có vở kịch nào viết bằng tiếng Việt, theo lối kịch nói, đặt nhân vật Việt vào hoàn cảnh đời sống đô thị đương thời. Một số người trẻ ở Hà Nội đã dịch và diễn thử kịch Pháp, nhưng cần một vở viết hẳn bằng tiếng Việt về chuyện Việt để khán giả nhận ra đây là một loại hình mới chứ không phải bản sao.

Báo chí quốc ngữ lúc ấy đang lớn mạnh, nhiều cây bút trẻ thử sức ở thể loại mới. Vũ Đình Long thuộc lớp người ấy: học hành theo lối mới, theo dõi đời sống văn hoá thành thị và nhận ra rằng sân khấu nói có thể kể những câu chuyện mà sân khấu hát khó kể.

Cũng cần nhớ rằng khán giả của kịch nói buổi đầu khá hẹp: chủ yếu là công chức, học sinh, tiểu thương ở đô thị, những người đọc báo quốc ngữ và quen với văn hoá Pháp. Kịch nói phải mất nhiều năm nữa mới đến được với khán giả rộng hơn. Hiểu điều này giúp bạn tránh hình dung buổi diễn năm 1921 như một sự kiện làm thay đổi cả xã hội ngay lập tức; nó là một khởi đầu, và giá trị của nó lộ rõ dần theo thời gian.

Hồ sơ tóm tắt và mức độ chắc chắn

Phần lớn các mốc về Vũ Đình Long được nhắc đến trong sách lịch sử sân khấu và lịch sử báo chí. Một số chi tiết, đặc biệt là quê quán cụ thể và các vở viết sau Chén thuốc độc, các nguồn ghi chưa đều nhau.

MụcThông tinGhi chú
Năm sinh – năm mất1896 – 1960Được dùng phổ biến trong các nguồn
Quê quánVùng Hà Đông cũ, nay thuộc Hà NộiLàng xã cụ thể các nguồn ghi không thống nhất
Tác phẩm sân khấu chínhChén thuốc độcThống nhất giữa các nguồn
Buổi diễn được coi là mốcNăm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà NộiNgày diễn cụ thể có nguồn ghi khác nhau, phổ biến nhất là tháng 10 năm 1921
Hoạt động xuất bảnNhà sách Tân Dân; các tờ Tiểu thuyết thứ Bảy, Phổ thông bán nguyệt sanNăm thành lập từng ấn phẩm nên tra sách lịch sử báo chí
Vở viết sauCó tài liệu nhắc thêm một số vở khácBài này không kê để tránh gán nhầm

Cách ghi gọn và an toàn là: Vũ Đình Long, tác giả Chén thuốc độc, vở kịch nói công diễn năm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Những chi tiết khác nên kèm nguồn.

Chén thuốc độc: vở kịch và buổi diễn được coi là mốc

Chén thuốc độc là một vở kịch nói về chuyện gia đình ở đô thị: một người đàn ông sa vào lối sống hoang phí, nợ nần, gia đình lâm cảnh khốn đốn, đến mức tính chuyện tìm đến chén thuốc độc. Vở mang tính răn dạy rõ, phù hợp với tâm lý khán giả thời ấy và mục đích phê phán thói ăn chơi của một bộ phận thị dân. Bài này chỉ tóm lược cốt truyện ở mức chung; nếu cần chi tiết từng hồi, bạn nên đọc kịch bản đã in.

Điểm mới không nằm ở đề tài mà ở hình thức. Nhân vật nói với nhau bằng lời thoại tiếng Việt thường ngày, không hát; câu chuyện chia thành hồi, lớp theo lối kịch phương Tây; bối cảnh là nhà cửa, phố phường đương thời chứ không phải cung điện cổ. Với khán giả quen sân khấu hát, đây là một trải nghiệm khác hẳn.

Buổi công diễn năm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà Nội được báo chí thời ấy nhắc đến và về sau được giới nghiên cứu chọn làm mốc khai sinh kịch nói Việt Nam. Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng trước đó đã có những thử nghiệm diễn kịch bằng tiếng Việt, nên gọi là "mốc" thì chính xác hơn gọi là "vở đầu tiên tuyệt đối". Khi viết, bạn nên dùng cách nói thận trọng ấy.

Vì sao giới nghiên cứu chọn Chén thuốc độc làm mốc

Viết bằng tiếng Việt, về người Việt. Khác với các buổi diễn kịch dịch, Chén thuốc độc là vở viết thẳng bằng tiếng Việt, nhân vật là người Việt sống ở đô thị. Điều đó cho thấy kịch nói có thể bén rễ thành một loại hình của người Việt chứ không chỉ là trò diễn lại kịch nước ngoài.

Được công diễn chính thức, có báo chí ghi nhận. Buổi diễn tại Nhà hát Lớn, có khán giả mua vé và báo chí đưa tin, để lại dấu vết văn bản. Với người làm lịch sử, một sự kiện có dấu vết cùng thời đáng tin hơn những thử nghiệm chỉ còn trong hồi ký.

Mở đường cho lớp tác giả đi sau. Sau Chén thuốc độc, nhiều cây bút viết kịch nói, các ban kịch nghiệp dư rồi chuyên nghiệp lần lượt ra đời ở Hà Nội và các đô thị khác. Một mốc được chọn không chỉ vì nó xảy ra, mà vì những gì nối tiếp sau nó.

Phù hợp với cách kể lịch sử thể loại. Lịch sử một loại hình thường cần một điểm mở đầu dễ nhớ. Giới nghiên cứu thừa nhận việc chọn mốc mang tính quy ước; bạn nên trình bày như vậy thay vì tuyệt đối hoá.

Từ sân khấu sang nhà sách và báo chí

Sau thành công của Chén thuốc độc, Vũ Đình Long dành phần lớn sức lực cho xuất bản. Nhà sách Tân Dân do ông đứng đầu là một trong những nhà xuất bản tư nhân lớn ở Hà Nội thời ấy. Tân Dân phát hành các tờ báo văn chương như Tiểu thuyết thứ Bảy và Phổ thông bán nguyệt san, nơi in truyện ngắn, truyện dài kỳ của nhiều cây bút về sau trở thành tên tuổi của văn học Việt Nam hiện đại.

Vai trò này đôi khi làm lu mờ phần sân khấu của ông. Trong các sách lịch sử báo chí, ông hiện ra như một nhà xuất bản biết chọn người viết, biết làm báo cho đông đảo độc giả. Trong sách lịch sử sân khấu, ông là tác giả của một vở kịch mở đường. Hai hình ảnh ấy là của cùng một người: một trí thức đô thị muốn đưa những hình thức văn hoá mới đến với công chúng rộng.

Bài này không đi sâu vào hoạt động kinh doanh của nhà sách, vì không có số liệu đáng tin về quy mô hay doanh thu. Nếu bạn quan tâm, sách lịch sử báo chí Việt Nam giai đoạn 1930–1945 có nhiều trang về Tân Dân, kèm danh mục các ấn phẩm và tác giả cộng tác.

Dấu tích và nơi tìm đọc

Vũ Đình Long không để lại một nhà lưu niệm riêng, nhưng dấu vết của ông nằm rải rác ở nhiều nơi. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, có thể bắt đầu từ:

  • Nhà Hát Lớn Hà Nội, nơi diễn ra buổi công diễn Chén thuốc độc năm 1921 — công trình vẫn đang hoạt động và có thể tham quan theo lịch của nhà hát.
  • Kịch bản Chén thuốc độc được in lại trong các tuyển tập kịch Việt Nam đầu thế kỷ 20, thường có lời giới thiệu khảo cứu.
  • Các sách lịch sử sân khấu kịch nói Việt Nam, nơi buổi diễn năm 1921 được phân tích cùng bối cảnh.
  • Các bộ báo Tiểu thuyết thứ Bảy, Phổ thông bán nguyệt san lưu tại thư viện lớn, nơi bạn thấy trực tiếp sản phẩm của nhà sách Tân Dân.
  • Các chương trình kỷ niệm ngày sân khấu kịch nói của giới sân khấu, thường nhắc lại vở Chén thuốc độc như điểm xuất phát.

Khi tra thư viện, bạn nên tìm cả theo tên vở lẫn tên ấn phẩm, vì mục lục cũ đôi khi ghi tên nhà sách mà không ghi tên người đứng đầu.

Đọc đúng về Vũ Đình Long: vài lưu ý cho người viết

Thứ nhất, tránh tuyệt đối hoá. Viết "vở kịch nói đầu tiên của Việt Nam" là cách nói phổ biến nhưng dễ bị phản bác, vì có những thử nghiệm trước đó. Viết "vở được coi là mốc mở đầu kịch nói Việt Nam" vừa đúng vừa đủ ý.

Thứ hai, phân biệt người viết kịch bản và người dàn dựng, diễn xuất. Buổi diễn năm 1921 có sự tham gia của nhiều người; các tài liệu ghi về đoàn diễn và người đóng không hoàn toàn giống nhau. Nếu không có nguồn cụ thể, bạn chỉ nên ghi tên tác giả.

Thứ ba, giữ cân bằng giữa hai vai trò sân khấu và xuất bản. Một bài chỉ nói về Tân Dân sẽ bỏ sót đóng góp cho kịch nói, và ngược lại. Với trang chân dung, nên nhắc cả hai, đi sâu vào phần phù hợp với chủ đề.

Cuối cùng, quê quán ghi ở mức Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội, là đủ cho người đọc phổ thông. Nếu bạn cần chính xác đến làng, hãy tra sách khảo cứu có ghi nguồn gia phả hoặc hồ sơ, thay vì chép một trang tổng hợp.

Câu hỏi thường gặp

Chén thuốc độc có phải vở kịch nói đầu tiên của Việt Nam không?

Giới nghiên cứu thường chọn buổi diễn Chén thuốc độc năm 1921 làm mốc mở đầu kịch nói Việt Nam, nhưng một số người lưu ý đã có những thử nghiệm diễn kịch bằng tiếng Việt trước đó. Vì vậy cách nói chính xác là vở được coi là mốc mở đầu, không phải vở đầu tiên tuyệt đối.

Vở Chén thuốc độc được diễn ở đâu?

Buổi công diễn được coi là mốc diễn ra năm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Công trình này vẫn đang hoạt động, là nơi tổ chức biểu diễn nghệ thuật, và bạn có thể tham quan hoặc xem chương trình theo lịch mà nhà hát công bố.

Vũ Đình Long còn làm gì ngoài viết kịch?

Ông là người đứng đầu nhà sách Tân Dân, phát hành các tờ báo văn chương như Tiểu thuyết thứ Bảy và Phổ thông bán nguyệt san. Hoạt động xuất bản này góp phần đưa nhiều cây bút văn xuôi đến với đông đảo độc giả Hà Nội và cả nước trong thập niên 1930.

Quê Vũ Đình Long ở đâu?

Nhiều tài liệu ghi quê ông ở vùng Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội, nhưng làng xã cụ thể các nguồn ghi không thống nhất. Nếu cần chi tiết, bạn nên tra sách khảo cứu có dẫn nguồn gia phả hoặc hồ sơ thay vì các trang tổng hợp.

Muốn đọc kịch bản Chén thuốc độc thì tìm ở đâu?

Kịch bản được in lại trong một số tuyển tập kịch Việt Nam đầu thế kỷ 20, thường kèm lời giới thiệu của nhà nghiên cứu. Bạn có thể tìm ở thư viện lớn, thư viện trường đào tạo sân khấu, hoặc hỏi các nhà sách chuyên sách nghiên cứu văn hoá.

Vũ Đình Long có viết vở kịch nào khác không?

Có tài liệu nhắc ông viết thêm một số vở sau Chén thuốc độc, nhưng danh mục không thống nhất giữa các nguồn. Bài viết này chỉ ghi tác phẩm chắc chắn nhất; nếu cần tìm thêm, bạn nên dựa vào sách lịch sử sân khấu có chú thích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138