Cao Văn Lầu, thường được gọi là Sáu Lầu, là người viết bản Dạ cổ hoài lang — bản đờn mà về sau giới nghệ thuật Nam Bộ phát triển thành bài vọng cổ, xương sống của sân khấu cải lương. Ông không học trường nhạc nào, sống phần lớn đời mình ở Bạc Liêu bằng nghề nông và nghề tay chân, đờn ca trong những buổi tài tử với bạn bè. Vậy mà một sáng tác của người nông dân ấy đã đi vào gần như mọi gánh hát miền Nam suốt hơn một thế kỷ.
Bài này kể lại cuộc đời ông theo những gì các nguồn tương đối thống nhất, chỉ rõ chỗ các tài liệu ghi khác nhau, tách phần giai thoại khỏi phần sử liệu, và chỉ ra những nơi hôm nay bạn còn có thể đến để thấy dấu tích ông. Bài không đi sâu phân tích âm nhạc của bản Dạ cổ hoài lang mà tập trung vào con người.
Hồ sơ nhanh và chỗ các nguồn ghi khác nhau
Với một người sinh ra ở nông thôn Nam Bộ cuối thế kỷ 19, giấy tờ khai sinh gần như không còn, nên nhiều chi tiết dựa vào lời kể của gia đình và người cùng thời. Bảng dưới đây gom những điểm chính và ghi rõ mức độ chắc chắn để bạn tự cân nhắc khi trích dẫn.
| Mục | Thông tin | Ghi chú về nguồn |
|---|---|---|
| Tên thường gọi | Cao Văn Lầu, tên gọi trong giới đờn ca là Sáu Lầu | Thống nhất giữa các nguồn |
| Năm sinh | Phổ biến nhất là năm 1890 | Có tài liệu ghi năm 1892; cả hai mốc đều được dùng trong sách báo |
| Nơi sinh | Vùng Thuận Mỹ thuộc Long An xưa, nay thuộc tỉnh Tây Ninh | Long An đã nhập vào Tây Ninh từ tháng 7 năm 2025 |
| Nơi sống lâu nhất | Bạc Liêu, nay thuộc tỉnh Cà Mau | Gia đình chuyển xuống Bạc Liêu khi ông còn nhỏ |
| Thầy dạy đờn | Nhạc sư Lê Tài Khí, thường gọi là Nhạc Khị | Thống nhất giữa các nguồn |
| Tác phẩm gắn với tên tuổi | Dạ cổ hoài lang, khoảng năm 1918–1919 | Năm và hoàn cảnh sáng tác có nhiều lời kể khác nhau |
| Năm mất | 1976, tại Bạc Liêu | Thống nhất giữa các nguồn |
Khi viết lại về ông, cách an toàn là ghi năm sinh dạng "1890 (có tài liệu ghi 1892)" thay vì chọn hẳn một con số. Với nơi sinh, ghi kèm tên tỉnh hiện nay giúp người đọc trẻ hình dung được địa bàn, nhưng nên giữ tên cũ vì đó là cách các tài liệu gốc ghi.
Tuổi nhỏ ở hai vùng đất Long An và Bạc Liêu
Các tài liệu về Cao Văn Lầu đều mô tả một tuổi thơ nghèo. Gia đình ông rời vùng quê Long An xưa xuống Bạc Liêu khi ông còn nhỏ, trong bối cảnh nhiều nông dân miền Tây thời ấy phải dời đi tìm đất làm ăn. Bạc Liêu đầu thế kỷ 20 là vùng đất khẩn hoang, ruộng nhiều, người đông dần, và cũng là nơi phong trào đờn ca tài tử phát triển mạnh nhờ những nhóm người mê nhạc tụ lại sau mùa vụ.
Ông được gửi theo học đờn với nhạc sư Lê Tài Khí, người mà giới đờn ca tài tử Bạc Liêu coi là bậc thầy của cả một thế hệ. Từ thầy, ông học các bài bản cổ của nhạc tài tử, học cách nhấn nhá trên cây đờn kìm và đờn cò, học luôn cách các nghệ nhân ngồi với nhau, mỗi người một cây đàn, hoà theo một bài bản chung mà vẫn có chỗ cho từng người thể hiện mình. Nếp chơi nhạc thân mật, ngẫu hứng ấy là môi trường để một sáng tác mới như Dạ cổ hoài lang có thể ra đời và lan đi.
Ngoài âm nhạc, ông sống bằng nghề lao động bình thường của người nông thôn. Âm nhạc với ông không phải là nghề kiếm sống chính, mà là thú chơi nghiêm túc. Chi tiết này quan trọng khi đọc về ông: Cao Văn Lầu không phải một nhạc sĩ chuyên nghiệp theo nghĩa hiện đại, và chính vì thế mà những gì ông để lại mang đậm chất dân gian của vùng đất ông sống.
Bản Dạ cổ hoài lang ra đời: phần sử liệu và phần giai thoại
Điều các nguồn thống nhất là Cao Văn Lầu viết bản Dạ cổ hoài lang vào khoảng cuối thập niên 1910, thường được ghi là năm 1918 hoặc 1919, tại Bạc Liêu. Tên bản đờn có nghĩa là nửa đêm nghe tiếng trống mà nhớ chồng. Ban đầu đây là một bản nhạc tài tử nhịp đôi, ngắn, được giới đờn ca Bạc Liêu tiếp nhận nhanh vì giai điệu dễ nhớ và nhiều chỗ để người ca thả hơi.
Về hoàn cảnh sáng tác, có một câu chuyện được kể rất phổ biến. Giai thoại kể rằng vợ chồng ông lấy nhau nhiều năm không có con, gia đình hai bên buộc ông phải cho vợ về nhà ngoại, và trong nỗi buồn chia cách ấy ông viết bản nhạc. Câu chuyện này được nhắc trong rất nhiều bài báo và chương trình giới thiệu, nhưng đó là lời kể truyền miệng, chưa có văn bản cùng thời ghi nhận. Bạn nên đọc nó như một giai thoại gắn với bản nhạc, không phải một sự kiện đã được xác minh, và cũng không nên đào sâu vào đời tư của gia đình ông.
Điều chắc chắn hơn là con đường của bản nhạc sau khi ra đời. Từ nhịp đôi, các nghệ nhân nới dần ra nhịp tư, nhịp tám, rồi dài hơn nữa qua nhiều thập niên, mỗi lần nới lại cho người ca thêm chỗ để kể chuyện, diễn tả cảm xúc. Đến khi sân khấu cải lương hình thành và phát triển, bản nhạc ấy đã thành bài vọng cổ, được dùng trong hầu hết các vở. Công sức này là của nhiều thế hệ nghệ nhân, nhưng điểm khởi đầu được ghi nhận là sáng tác của Cao Văn Lầu.
Vì sao một bản đờn tài tử lại thành nền của cải lương
Dễ hát, dễ nhớ. Bản gốc ngắn, giai điệu không quá phức tạp, người ca tài tử ở các xóm làng có thể học lại sau vài lần nghe. Một bài bản muốn lan rộng trong thời chưa có đài phát thanh phải đi được bằng trí nhớ của người nghe, và Dạ cổ hoài lang đáp ứng đúng điều đó.
Có chỗ cho người ca kể chuyện. Khi được nới nhịp, mỗi câu trở nên dài, đủ chỗ cho một đoạn lời kể tâm sự nhân vật. Sân khấu cải lương cần đúng loại bài như vậy: một khung nhạc quen thuộc để nghệ sĩ đặt lời mới cho từng tình huống, từng vai diễn.
Gắn với nếp sinh hoạt đờn ca tài tử. Bản nhạc ra đời trong không khí các buổi đờn ca thân mật ở Bạc Liêu, nơi người chơi nhạc truyền tay nhau bài mới. Mạng lưới ấy đưa nó đi khắp miền Tây trước khi các gánh hát chuyên nghiệp đưa nó lên sân khấu.
Được nhiều thế hệ tiếp sức. Không một cá nhân nào tự mình biến bản nhạc thành bài vọng cổ dài như hôm nay. Các nghệ nhân, soạn giả và danh ca nối nhau làm việc đó. Khi viết về Cao Văn Lầu, cách công bằng là ghi ông là người mở đầu, không phải người làm nên toàn bộ.
Những năm cuối đời và cách giới nghệ thuật ghi nhận ông
Cao Văn Lầu sống ở Bạc Liêu cho đến khi mất năm 1976. Suốt nhiều chục năm, ông chứng kiến bài nhạc của mình đi xa hơn bất cứ điều gì ông có thể hình dung lúc viết: lên sân khấu ở Sài Gòn, vào đĩa hát, ra đài phát thanh, rồi theo người Việt ra nước ngoài. Bản thân ông vẫn sống giản dị, không trở thành một người nổi tiếng theo kiểu nghệ sĩ sân khấu.
Sự ghi nhận dành cho ông lớn dần sau khi ông mất. Giới nghiên cứu âm nhạc Nam Bộ dành nhiều trang cho Dạ cổ hoài lang, coi đây là một trong những mốc quan trọng nhất của lịch sử cải lương. Các chương trình kỷ niệm thường lấy mốc ra đời của bản nhạc làm điểm nhấn, và tên Cao Văn Lầu được đặt cho đường phố, công trình văn hoá ở Bạc Liêu.
Năm 2013, nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Ghi danh này dành cho cả một loại hình với nhiều thế hệ nghệ nhân, nhưng trong các bài viết phổ thông, tên Cao Văn Lầu và bản Dạ cổ hoài lang thường được nhắc đến như một biểu tượng của loại hình ấy. Khi trích dẫn, bạn nên giữ đúng tinh thần đó: ghi danh là của đờn ca tài tử, không phải riêng của một người.
Dấu tích còn lại ở Bạc Liêu hôm nay
Bạc Liêu cũ nay thuộc tỉnh Cà Mau, nhưng các địa danh và công trình gắn với Cao Văn Lầu vẫn giữ tên. Nếu bạn muốn đến tận nơi, đây là những loại dấu tích nên tìm:
- Khu lưu niệm nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ và nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở khu vực thành phố Bạc Liêu cũ, nơi có tượng và không gian trưng bày về ông cùng loại hình đờn ca tài tử.
- Phần mộ của ông ở Bạc Liêu, được địa phương chăm sóc và thường có người đến thắp hương vào các dịp kỷ niệm.
- Tên đường và tên một số công trình văn hoá mang tên Cao Văn Lầu tại Bạc Liêu và một số địa phương khác ở Nam Bộ.
- Các buổi đờn ca tài tử ở nhà văn hoá, quán cà phê đờn ca và câu lạc bộ ở miền Tây — dấu tích sống, nơi bài vọng cổ vẫn được ca mỗi tuần.
- Đĩa hát và bản thu cũ của các danh ca vọng cổ, lưu ở thư viện, kho lưu trữ âm thanh và trong tay người sưu tầm.
Trước khi đi, bạn nên hỏi ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương về giờ mở cửa, vì sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, tên cơ quan quản lý có thể đã thay đổi.
Đọc thêm về Cao Văn Lầu ở loại nguồn nào cho chắc
Vì phần lớn chi tiết về Cao Văn Lầu đến từ lời kể, nên chất lượng nguồn quan trọng hơn số lượng. Nguồn đáng tin nhất là các công trình nghiên cứu về đờn ca tài tử và cải lương của các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc, thường được viện nghiên cứu hoặc nhà xuất bản chuyên ngành ấn hành, có ghi rõ người được phỏng vấn và thời điểm phỏng vấn. Các hồ sơ khoa học lập để đề nghị UNESCO ghi danh đờn ca tài tử cũng gom được nhiều tư liệu có hệ thống.
Nguồn thứ hai là các bài báo của báo chí địa phương Bạc Liêu, nay là Cà Mau, vì phóng viên địa phương thường gặp được con cháu, học trò và những người từng chơi đờn với ông. Dù vậy, bài báo nào cũng có thể lặp lại giai thoại mà không ghi rõ đó là giai thoại, nên bạn cần đối chiếu.
Nguồn nên dè dặt là các trang tổng hợp trên mạng, video kể chuyện không ghi nguồn, và những bài viết ghi một năm sinh duy nhất như thể không có tranh luận. Gặp một chi tiết lạ, ví dụ ngày sinh cụ thể đến từng ngày hoặc một câu nói được cho là của ông, bạn nên tìm xem chi tiết đó xuất phát từ đâu trước khi chép lại.
Câu hỏi thường gặp
Cao Văn Lầu sinh năm 1890 hay 1892?
Năm 1890 là mốc được dùng phổ biến nhất trong sách báo, nhưng có tài liệu ghi năm 1892. Vì không còn giấy tờ khai sinh gốc, cách viết an toàn là ghi năm 1890 và chú thích rằng có tài liệu ghi năm 1892, thay vì khẳng định chắc một con số.
Vì sao gọi ông là Sáu Lầu?
Ở Nam Bộ, người ta hay gọi nhau bằng thứ bậc trong nhà kèm tên, và trong giới đờn ca ông được gọi là Sáu Lầu theo cách đó. Tên gọi này xuất hiện rất nhiều trong lời kể của nghệ nhân và báo chí, nên khi tìm tư liệu bạn nên tra cả hai tên Cao Văn Lầu và Sáu Lầu.
Dạ cổ hoài lang có phải là bài vọng cổ không?
Dạ cổ hoài lang là bản đờn tài tử gốc, ban đầu ở nhịp đôi và khá ngắn. Bài vọng cổ là kết quả của quá trình nhiều thế hệ nghệ nhân nới nhịp, phát triển bản ấy qua nhiều thập niên. Vì vậy Dạ cổ hoài lang được xem là tiền thân, còn vọng cổ là hình thức phát triển về sau.
Câu chuyện ông viết nhạc vì nhớ vợ có thật không?
Đây là giai thoại được kể rất phổ biến, nhưng dựa vào lời truyền miệng, chưa thấy văn bản cùng thời ghi nhận. Khi kể lại, bạn nên ghi rõ đây là giai thoại và không khai thác thêm chuyện riêng của gia đình ông, vì đó là đời tư của người đã khuất và con cháu còn sống.
Bạc Liêu bây giờ thuộc tỉnh nào?
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, Bạc Liêu được nhập vào tỉnh Cà Mau. Các dấu tích về Cao Văn Lầu vẫn ở địa bàn Bạc Liêu cũ, nhưng khi liên hệ thủ tục tham quan hay xin tư liệu, bạn cần hỏi cơ quan văn hoá của tỉnh Cà Mau hiện nay.
UNESCO có công nhận riêng bản Dạ cổ hoài lang không?
Không. Năm 2013 UNESCO ghi danh nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, tức cả một loại hình với nhiều bài bản và nhiều thế hệ nghệ nhân. Dạ cổ hoài lang thường được nhắc như một bài tiêu biểu, nhưng ghi danh không dành riêng cho một bản nhạc hay một người.