Phan Huy Chú (1782–1840) là tác giả bộ Lịch triều hiến chương loại chí, công trình biên khảo về điển chế các triều đại Việt Nam được các nhà nghiên cứu xếp vào loại lớn nhất trước thế kỷ 20. Điều làm nhiều người bất ngờ là ông chỉ hai lần đỗ tú tài, chưa từng đỗ cử nhân hay tiến sĩ, nhưng được vua Minh Mạng triệu vào Hàn lâm viện nhờ học vấn và bộ sách đó.
Bài này kể đời ông theo trình tự: gia đình khoa bảng, quê quán hai nơi, mười năm soạn sách, những chuyến đi sứ và đi biển, rồi những năm cuối dạy học. Phần giới thiệu bộ sách được viết để bạn biết nên tra gì ở đâu khi cần tư liệu về chế độ xưa.
Tiểu sử Phan Huy Chú: các mốc chính
Các mốc dưới đây được ghi khá thống nhất trong sách tham khảo; một số năm của các chuyến công cán có tài liệu ghi lệch, được nêu ở cột ghi chú.
| Mốc | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1782 | Sinh ở làng Thụy Khuê, vùng Sài Sơn, xứ Sơn Tây | Làng này gần chùa Thầy, nay thuộc Hà Nội |
| Gốc gia đình | Dòng họ Phan Huy gốc làng Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, Nghệ An | Vùng này nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh |
| 1807 và 1819 | Hai lần đỗ tú tài kỳ thi Hương | Dân gian vì thế gọi ông là "Phan tú tài" |
| 1821 | Dâng Lịch triều hiến chương loại chí, được bổ vào Hàn lâm viện | Sách soạn trong khoảng mười năm trước đó |
| Thập niên 1820–1830 | Đi sứ nhà Thanh, có tài liệu ghi hai lần; tham gia chuyến công cán đường biển đến vùng Batavia | Năm cụ thể các chuyến đi có tài liệu ghi khác nhau |
| 1840 | Mất ở Sơn Tây cũ sau những năm dạy học | Nơi ông sống cuối đời thường được ghi là vùng Thanh Mai |
Khi đọc tiểu sử ông, nhiều người nhầm hai địa danh: Thu Hoạch là quê gốc dòng họ ở Nghệ – Tĩnh, còn Thụy Khuê ở Sài Sơn là nơi gia đình đã chuyển ra từ đời ông nội, nơi ông sinh ra và lớn lên. Ghi "quê Hà Tĩnh" hay "quê Hà Nội" đều chưa đủ; cách ghi đầy đủ là nêu cả hai.
Gia đình khoa bảng: lớn lên giữa sách vở
Phan Huy Chú sinh ra trong một gia đình nhiều đời đỗ đạt. Ông nội là Phan Huy Cận, cha là Phan Huy Ích, cả hai đều đỗ tiến sĩ và làm quan. Phan Huy Ích từng làm quan dưới triều Tây Sơn, tham gia soạn thảo nhiều văn thư ngoại giao. Theo nhiều tài liệu, mẹ ông thuộc dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai, một dòng họ có truyền thống trước tác nổi tiếng, nên ông lớn lên giữa hai kho sách gia đình.
Cái thuận lợi lớn nhất của ông không phải là thầy giỏi, mà là tư liệu. Những gia đình làm quan nhiều đời thường giữ sổ sách, chiếu chỉ, văn bản triều chính, gia phả, thư từ. Phan Huy Chú được đọc những thứ người học bình thường khó tiếp cận. Lịch triều hiến chương loại chí về sau dựa rất nhiều vào loại tư liệu này.
Tuy vậy, con đường khoa cử của ông không suôn sẻ. Ông hai lần đỗ tú tài, tức đỗ mức dưới cử nhân ở kỳ thi Hương, và không đỗ cao hơn. Trong khi cha và ông nội đều đỗ đại khoa, việc ông dừng lại ở bậc tú tài khiến tên gọi "Phan tú tài" mang chút trào lộng của người đương thời. Nhưng chính khoảng thời gian không vướng bận quan trường đã cho ông mười năm ngồi soạn sách.
Mười chí của Lịch triều hiến chương loại chí: tra gì ở đâu
Bộ sách gồm 49 quyển, chia thành mười chí, mỗi chí là một lĩnh vực của nhà nước và xã hội. Bảng dưới đây tóm tắt nội dung từng chí để bạn biết nên mở phần nào khi cần tư liệu.
| Chí | Nội dung chính | Hữu ích khi bạn cần |
|---|---|---|
| Dư địa chí | Địa lý, các đơn vị hành chính, núi sông, sản vật theo các trấn | Tra địa danh cũ, ranh giới vùng |
| Nhân vật chí | Tiểu sử các vua, công thần, danh nho, người tiết nghĩa | Tìm thông tin về một nhân vật trước thời Nguyễn |
| Quan chức chí | Hệ thống quan chế, chức danh, phẩm hàm qua các triều | Hiểu một chức quan cụ thể làm gì |
| Lễ nghi chí | Nghi lễ triều đình, tế lễ, triều phục | Nghiên cứu nghi thức, trang phục |
| Khoa mục chí | Lịch sử thi cử, các khoa thi, lệ thi | Tìm hiểu cách tổ chức thi Hương, thi Hội |
| Quốc dụng chí | Thuế khoá, ruộng đất, tài chính nhà nước | Tra chế độ thuế, ruộng công, ruộng tư |
| Hình luật chí | Luật lệ, hình phạt, tố tụng | Đối chiếu luật các triều |
| Binh chế chí | Tổ chức quân đội, tuyển lính, binh khí | Hiểu cách tổ chức quân đội xưa |
| Văn tịch chí | Thư mục sách vở các đời, có tóm tắt nội dung | Biết một cuốn sách cổ có tồn tại hay không, nội dung ra sao |
| Bang giao chí | Quan hệ với các nước, lễ nghi đi sứ | Nghiên cứu lịch sử ngoại giao |
Trong mười chí, Văn tịch chí đặc biệt được giới nghiên cứu Hán Nôm quý vì ghi lại tên và tóm tắt nhiều sách đã thất lạc; nhờ đó người đời sau biết đến sự tồn tại của chúng. Bộ sách đã được dịch sang tiếng Việt hiện đại, có nhiều lần in lại.
Cách Phan Huy Chú biên soạn: tập hợp, phân loại, nhận xét
Lịch triều hiến chương loại chí không phải là bộ sử kể theo năm như Đại Việt sử ký toàn thư. Đây là loại sách "chí", tức tập hợp tư liệu theo lĩnh vực. Cách làm của Phan Huy Chú là gom các văn bản, ghi chép rải rác ở nhiều nguồn, xếp chúng vào từng chủ đề, rồi viết lời bàn ngắn ở cuối nhiều mục.
Lời bàn là phần thể hiện suy nghĩ của chính tác giả. Ông nhận xét chỗ hay, chỗ dở của các chế độ, so sánh các triều, có khi đề xuất cách làm. Vì vậy bộ sách vừa là kho tư liệu vừa là một tác phẩm có quan điểm. Người dùng hiện đại cần phân biệt hai lớp này: phần tư liệu có thể dùng làm dữ kiện, còn phần lời bàn là ý kiến của một học giả đầu thế kỷ 19.
Phạm vi bộ sách chủ yếu là các triều từ Lý, Trần đến Lê, dừng trước triều Nguyễn. Điều này hợp lý vì sách soạn trong những năm đầu triều Nguyễn. Khi cần tư liệu về chế độ thời Nguyễn, bạn phải tìm ở các bộ sách khác do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn.
Những công trình cùng loại trước đó, như các sách của Lê Quý Đôn, đã mở đường cho lối biên soạn theo lĩnh vực. Phan Huy Chú đi tiếp con đường đó với quy mô lớn hơn và hệ thống hơn, nên hai ông thường được nhắc cùng nhau khi bàn về học thuật thế kỷ 18 – 19.
Vì sao một người đỗ tú tài được vào Hàn lâm viện
Trong chế độ khoa cử, đỗ tú tài thường không đủ để được bổ vào những cơ quan văn học cao của triều đình. Trường hợp Phan Huy Chú là ngoại lệ, và ngoại lệ này cho thấy cách triều Nguyễn thời Minh Mạng nhìn nhận học vấn. Những năm đầu thế kỷ 19, triều đình mới thống nhất đất nước, cần người hiểu điển chế các đời trước để xây dựng lễ nghi, quan chế, luật lệ cho triều mới.
Bộ sách của ông đáp đúng nhu cầu đó: một bản tổng hợp có hệ thống về cách các triều trước tổ chức nhà nước. Vì vậy, khi sách được dâng lên năm 1821, vua cho ông vào Hàn lâm viện, rồi giao các việc cần đến học vấn như soạn văn thư, đi sứ. Học vấn thực, thể hiện qua một công trình cụ thể, đã thay cho học vị.
Câu chuyện này có ý nghĩa với người học hôm nay: bằng cấp là một cách ghi nhận, nhưng không phải cách duy nhất. Tuy vậy, cũng nên đọc tỉnh táo. Ông xuất thân từ một gia đình quan lại có tiếng, có quan hệ và có tư liệu, nên trường hợp của ông không dễ lặp lại với một người học bình thường thời đó. Khi kể chuyện này cho học sinh, nên nói đủ cả hai phía.
Đi sứ và chuyến đi biển: Hải trình chí lược
Sau khi vào Hàn lâm viện, Phan Huy Chú được giao nhiều việc ngoại giao. Ông tham gia sứ bộ sang nhà Thanh, có tài liệu ghi ông đi hai lần, và để lại các tập thơ, ghi chép trên đường đi. Những ghi chép này góp thêm vào kho tư liệu về các tuyến đi sứ mà người Việt để lại qua nhiều thế kỷ.
Chuyến đi đáng chú ý nhất là chuyến công cán bằng đường biển đến vùng Batavia, nay là Jakarta, đầu thập niên 1830. Đây là những chuyến tàu của triều Nguyễn đi các cảng Đông Nam Á để mua bán và tìm hiểu tình hình. Phan Huy Chú ghi lại hải trình, cảnh vật, cách tổ chức của người phương Tây ở thuộc địa, thành sách Hải trình chí lược.
Hải trình chí lược được giới nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm vì là một trong số ít ghi chép của trí thức Việt về thế giới bên ngoài trước khi người Pháp đến. Sách đã được dịch, chú giải và xuất bản ở nước ngoài, nhờ đó tên tuổi ông được biết đến rộng hơn trong giới nghiên cứu Đông Nam Á.
Sau chuyến đi, ông bị giáng chức vì những lỗi liên quan đến đoàn công cán; các tài liệu ghi chi tiết không hoàn toàn giống nhau. Ông cáo bệnh về quê, sống ở vùng Thanh Mai thuộc Sơn Tây cũ, dạy học cho đến khi mất năm 1840.
Sách để lại và dấu tích
Ngoài bộ sách lớn, Phan Huy Chú còn được ghi là tác giả của một số sách khác.
- Lịch triều hiến chương loại chí: 49 quyển, mười chí, dâng vua năm 1821.
- Hoàng Việt dư địa chí: sách địa lý, được nhiều thư mục ghi là của ông.
- Hải trình chí lược: ghi chép chuyến công cán đường biển đến Batavia.
- Các tập thơ đi sứ: ghi lại hành trình sang nhà Thanh.
- Dấu tích: nhà thờ họ Phan Huy ở Sài Sơn, nay thuộc Hà Nội; tên ông đặt cho nhiều đường phố và trường học.
- Đọc thêm: bản dịch Lịch triều hiến chương loại chí có chú giải; các công trình về dòng họ Phan Huy và về văn học, sử học thế kỷ 19; từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam.
Khi tra một chi tiết trong bộ sách lớn, nên ghi rõ chí nào, quyển nào và bản dịch nào. Các bản dịch dùng thuật ngữ khác nhau cho cùng một chức quan hay một loại thuế, và đây là nguồn gây nhầm phổ biến trong các bài viết lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Phan Huy Chú đỗ gì?
Ông hai lần đỗ tú tài ở kỳ thi Hương, vào năm 1807 và 1819, và không đỗ cao hơn. Ông được vua Minh Mạng triệu vào Hàn lâm viện năm 1821 nhờ học vấn và bộ Lịch triều hiến chương loại chí, không phải nhờ thứ hạng khoa cử.
Lịch triều hiến chương loại chí có bao nhiêu quyển?
Bộ sách gồm 49 quyển, chia thành mười chí: Dư địa, Nhân vật, Quan chức, Lễ nghi, Khoa mục, Quốc dụng, Hình luật, Binh chế, Văn tịch và Bang giao. Mỗi chí tập hợp tư liệu về một lĩnh vực của nhà nước và xã hội các triều trước Nguyễn.
Quê Phan Huy Chú ở đâu?
Dòng họ Phan Huy gốc làng Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, Nghệ An, nay thuộc Hà Tĩnh. Từ đời ông nội, gia đình chuyển ra làng Thụy Khuê, vùng Sài Sơn, Sơn Tây, nay thuộc Hà Nội; ông sinh ra và lớn lên ở đây.
Vì sao gọi Lịch triều hiến chương loại chí là bách khoa thư?
Vì bộ sách tập hợp tư liệu theo nhiều lĩnh vực: địa lý, nhân vật, quan chế, nghi lễ, thi cử, thuế khoá, luật, quân đội, sách vở, ngoại giao. Cách tổ chức theo chủ đề giống bách khoa thư, dù hình thức khác bách khoa thư hiện đại.
Hải trình chí lược là sách gì?
Đây là ghi chép của Phan Huy Chú về chuyến công cán bằng đường biển đến vùng Batavia, nay là Jakarta, đầu thập niên 1830. Sách tả hải trình, cảnh vật và cách tổ chức thuộc địa của người phương Tây, đã được dịch và nghiên cứu ở nước ngoài.
Phan Huy Chú có họ hàng với Phan Huy Ích không?
Có. Phan Huy Ích là cha của Phan Huy Chú, còn ông nội là Phan Huy Cận. Cả hai đều đỗ tiến sĩ, làm quan và để lại trước tác, tạo nên một dòng họ khoa bảng có tiếng ở Sài Sơn.