DanhVong.comDanh Vọng
Doanh nhân Việt thời trước

Nguyễn Sơn Hà (1894–1980): người thợ sơn trở thành chủ hiệu sơn ở Hải Phòng

Tiểu sử Nguyễn Sơn Hà: người Hà Nội học nghề sơn ở hãng Pháp, mở hiệu sơn riêng ở Hải Phòng, nhãn Gecko, những mốc chắc và những chi tiết còn cần đối chiếu.

Close view of an old paint workshop in Hai Phong, metal tins without markings lined on wooden shelves, a worker in a stained apron seen from behind stirring a vat, soft window light

Nguyễn Sơn Hà (1894–1980) là người Việt đầu tiên được nhiều tài liệu ghi nhận đã tự sản xuất sơn ở quy mô thương mại, với hiệu sơn lập ở Hải Phòng từ thập niên 1910. Ông là người Hà Nội, vào nghề từ chân thợ học việc trong một hãng sơn của người Pháp, rồi tự đứng ra làm chủ. Nhãn sơn hình con tắc kè (Gecko) của ông từng quen thuộc với người dùng ở miền Bắc.

Bài này kể lại đời ông theo các chặng, tách phần chắc chắn khỏi phần kể lại, và để riêng những chi tiết các nguồn còn lệch. Giai đoạn sau năm 1945 của ông gắn với nhiều biến động lớn của đất nước; bài chỉ nêu ngắn ở mức tiểu sử và dành phần lớn cho con đường nghề nghiệp. Bạn cũng sẽ thấy một phần ngắn về nghề sơn thời ấy, để hiểu vì sao làm chủ được một công thức sơn là việc không dễ với người Việt đầu thế kỷ 20.

Tuổi trẻ: học nghề trong một hãng sơn của người Pháp

Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894. Các nguồn phổ biến ghi ông là người Hà Nội; còn quê gốc của dòng họ thì các tài liệu ghi chưa thống nhất, nên bài không nêu tên làng cụ thể. Các tiểu sử kể gia cảnh không khá giả và ông đi làm từ sớm; chi tiết về cha mẹ, anh em và những năm thơ ấu thì gần như không có trong các nguồn phổ thông, nên bài không dựng thêm.

Chặng quan trọng nhất của tuổi trẻ ông là những năm làm việc cho một hãng sơn của người Pháp ở Hải Phòng. Ở đó ông tiếp xúc với nguyên liệu, công thức pha trộn và cách bán hàng của một ngành mà người Việt thời ấy gần như chưa làm chủ. Các tiểu sử kể ông chịu khó quan sát và tự học; đây là kiểu chi tiết hợp lý nhưng mang màu kể chuyện, bạn nên coi như lời kể chứ không phải sử liệu.

Hải Phòng đầu thế kỷ 20 là thành phố cảng lớn của Bắc Kỳ, nơi tàu thuyền, kho bãi, nhà xưởng cần sơn chống gỉ, chống ẩm với số lượng lớn. Học nghề ở đúng nơi có nhu cầu lớn nhất là một thuận lợi mà về sau giúp hiệu sơn của ông có chỗ đứng.

Mở hiệu sơn riêng và nhãn hàng hình con tắc kè

Theo các tài liệu phổ biến, ông mở hiệu sơn riêng ở Hải Phòng vào khoảng năm 1917; có nguồn ghi lệch đôi chút. Đây là cơ sở do người Việt làm chủ, tự pha chế và bán sơn, cạnh tranh trực tiếp với sơn nhập từ Pháp.

Nhãn hàng được nhắc nhiều nhất là sơn Gecko với hình con tắc kè. Hình ảnh này dễ hiểu với người dùng: tắc kè bám chắc trên tường, gợi ý lớp sơn bám tốt. Ngoài Gecko, một số tài liệu nhắc thêm các dòng sơn khác của hiệu; tên gọi cụ thể và công dụng từng loại cần đối chiếu với quảng cáo đương thời trước khi dùng.

Một điểm thường được nêu để giải thích thành công của ông là sơn được pha cho hợp khí hậu nồm ẩm miền Bắc. Ý này hợp lý về mặt kỹ thuật — sơn dùng ở vùng ẩm cần khả năng chịu nước và chống nấm mốc tốt — nhưng công thức cụ thể ông dùng thì không có tài liệu công khai nào mô tả. Khi viết, bạn nên nói ở mức "được cho là phù hợp khí hậu" thay vì khẳng định chi tiết kỹ thuật.

Các mốc đời ông

Những mốc dưới đây được nhiều nguồn ghi; chỗ nào lệch, bài ghi kèm.

  • 1894: sinh ra, các nguồn ghi là người Hà Nội.
  • Tuổi thiếu niên: đi làm, sau vào học nghề và làm việc tại một hãng sơn của người Pháp ở Hải Phòng.
  • Khoảng 1917: mở hiệu sơn riêng ở Hải Phòng.
  • Thập niên 1920–1930: hiệu sơn mở rộng, nhãn sơn Gecko trở nên quen thuộc ở miền Bắc; ông tham gia nhiều hội đoàn, hoạt động xã hội ở Hải Phòng.
  • Sau năm 1945: ông đóng góp tài sản và tham gia các hoạt động xã hội trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà; giai đoạn này bài không đi sâu.
  • 1980: mất tại Hà Nội.

Như các bài khác trong chuyên mục, danh sách không có số vốn, doanh thu hay số lượng tài sản đóng góp. Các con số ấy có xuất hiện trên báo chí sau này, nhưng nếu không tìm thấy nguồn gốc, tốt nhất là không chép lại.

Nghề sơn đầu thế kỷ 20: nguyên liệu và thợ

Sơn dùng cho nhà cửa, tàu thuyền thời ấy chủ yếu là sơn dầu: một loại dầu khô (dầu có khả năng đóng màng khi tiếp xúc với không khí) trộn với bột màu, chất độn và chất làm khô. Dầu lanh là loại hay dùng ở châu Âu; ở Việt Nam, miền núi phía Bắc có cây trẩu cho dầu trẩu, một loại dầu khô được biết tới trong ngành sơn và vecni và từng là mặt hàng xuất khẩu thời Pháp thuộc. Các tài liệu phổ thông không cho biết hiệu sơn của ông dùng chính xác loại dầu nào, nên điều này chỉ để bạn hiểu nghề, không phải mô tả công thức của ông.

Làm sơn đòi hỏi tay nghề ở nhiều khâu: nghiền bột màu cho mịn, phối dầu đúng tỷ lệ để lớp sơn không quá giòn hay quá dẻo, thử độ khô, độ bám và độ bền màu. Với một người học nghề từ dưới lên như ông, những năm làm thợ trong hãng Pháp chính là thời gian tích luỹ các kỹ năng ấy.

Đây cũng là lý do câu chuyện về ông thường được kể với điểm nhấn "từ thợ thành chủ". Điểm nhấn ấy hợp với các chặng đời được ghi lại, nhưng bạn vẫn nên phân biệt giữa khung tiểu sử đã có và phần tô đậm cảm xúc mà người kể thêm vào.

Đặt ông cạnh các doanh nhân Việt cùng thời

Nguyễn Sơn Hà thuộc lớp doanh nhân Việt lập nghiệp trong khoảng thập niên 1910–1930 ở Bắc Kỳ, cùng thời với nhiều người làm vận tải, buôn tơ lụa, in ấn, làm hàng tiêu dùng. Điểm chung của lớp người này là phải cạnh tranh với hàng nhập và các hãng ngoại có vốn lớn, trong một khung pháp lý thuộc địa không ưu ái người bản xứ.

Điểm riêng của ông là đi vào một ngành có hàm lượng kỹ thuật, không chỉ buôn bán. Trong khi nhiều nhà buôn Việt thời ấy giàu lên nhờ thương mại, ông làm ra sản phẩm, nghĩa là phải giải quyết bài toán nguyên liệu, công thức và chất lượng ổn định qua từng mẻ. Điều này giải thích vì sao ông hay được nhắc trong các bài viết về lịch sử công nghiệp nhẹ Việt Nam.

Khi so sánh các doanh nhân xưa với nhau, bạn nên tránh xếp hạng ai giàu hơn, ai tài hơn. Các con số tài sản thời ấy hiếm khi đáng tin, và mỗi người làm một ngành với điều kiện khác nhau. So sánh hữu ích hơn là xem mỗi người đã giải quyết vấn đề nào của thời mình.

Nghề sơn thời ấy: ông cạnh tranh với ai, bằng gì

Hiểu thị trường sơn ở Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20 giúp bạn thấy rõ vị trí của hiệu sơn Nguyễn Sơn Hà. Bảng dưới so sánh ở mức khái quát, không dựa vào số liệu cụ thể.

Khía cạnhSơn nhập khẩuHiệu sơn của ông (theo mô tả phổ biến)
Nguồn gốcSản xuất ở châu Âu, chở sang bằng tàuPha chế tại Hải Phòng
Thích nghi khí hậuTheo công thức cho khí hậu ôn đớiĐược cho là điều chỉnh cho khí hậu ẩm
Thời gian cung ứngPhụ thuộc chuyến tàuCó hàng tại chỗ
Nhãn hàngChữ nước ngoài, khó nhớ với người bình dânHình con tắc kè dễ nhận ra
Người bánHãng ngoại, đại lýNgười Việt bán cho người Việt

Cột bên phải dựa trên các mô tả phổ biến về ông, chưa phải kết quả nghiên cứu lịch sử kinh tế. Nó giúp hình dung, nhưng khi viết bài nghiêm túc, bạn nên tìm thêm tư liệu đương thời để kiểm chứng từng ý.

Những điểm còn cần đối chiếu

Quê gốc. Ông được ghi là người Hà Nội, nhưng làng gốc của dòng họ thì các nguồn ghi chưa thống nhất. Nếu bạn cần chính xác, hãy tìm gia phả hoặc tài liệu do gia đình, địa phương công bố.

Năm mở hiệu. Năm 1917 là mốc hay gặp nhất, nhưng không phải nguồn nào cũng ghi như vậy. Có thể ghi "khoảng năm 1917".

Tên các dòng sơn. Ngoài Gecko, tên các dòng sơn khác được ghi không đồng nhất, có khi viết sai chính tả tiếng Pháp. Quảng cáo trên báo Hải Phòng, Hà Nội đương thời là nơi kiểm tốt nhất.

Các con số đóng góp. Báo chí về sau nhắc nhiều tới những đóng góp tài sản của ông; mức cụ thể nên dẫn theo tài liệu chính thức hoặc công trình nghiên cứu, không chép từ bài đăng không nguồn.

Câu nói được gán cho ông. Một số câu "tâm sự" của ông về nghề sơn lan truyền trên mạng mà không có nguồn in. Không nên trích như nguyên văn.

Dấu tích và cách tìm hiểu thêm

Hải Phòng là nơi lưu giữ nhiều ký ức nhất về ông: thành phố nơi ông học nghề, mở hiệu và sống phần lớn sự nghiệp. Các bảo tàng và thư viện của thành phố là nơi nên hỏi đầu tiên nếu bạn muốn xem tư liệu, ảnh cũ hay hiện vật liên quan tới ngành sơn thời Pháp thuộc.

Ở Hà Nội, thư viện lớn lưu nhiều bộ báo đương thời, nơi có quảng cáo của hiệu sơn và tin tức về các hoạt động xã hội của ông. Đọc quảng cáo cũ là cách thú vị để thấy một nhà kinh doanh Việt thời ấy giới thiệu sản phẩm ra sao, nói gì với khách hàng.

Ngoài ra, ông thường được nhắc trong sách viết về giới doanh nhân Việt Nam trước năm 1945. Khi đọc, ưu tiên công trình có chú thích; với sách kể chuyện, giữ thái độ thưởng thức và đối chiếu lại các chi tiết quan trọng trước khi dùng.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Sơn Hà là ai?

Ông là doanh nhân người Hà Nội, sinh năm 1894, mất năm 1980, học nghề trong một hãng sơn của người Pháp rồi mở hiệu sơn riêng ở Hải Phòng vào khoảng năm 1917. Ông thường được nhắc là một trong những người Việt đầu tiên sản xuất sơn ở quy mô thương mại.

Sơn Gecko là gì?

Gecko là nhãn sơn của hiệu Nguyễn Sơn Hà, dùng hình con tắc kè làm biểu tượng. Hình ảnh này gợi ý lớp sơn bám chắc, dễ nhớ với người mua. Tên các dòng sơn khác của hiệu thì các nguồn ghi chưa đồng nhất.

Vì sao ông lập nghiệp ở Hải Phòng mà không ở Hà Nội?

Ông học nghề và làm việc nhiều năm ở Hải Phòng, thành phố cảng có nhu cầu sơn rất lớn cho tàu thuyền, kho bãi, nhà xưởng. Mở hiệu ở nơi mình đã quen nghề và gần khách hàng lớn là lựa chọn hợp lý, dù các tài liệu không ghi lại lời ông giải thích.

Ông mất năm nào, ở đâu?

Các nguồn phổ biến ghi ông mất năm 1980 tại Hà Nội. Ngày tháng cụ thể và nơi an táng bạn nên đối chiếu thêm với tài liệu địa phương hoặc thông tin do gia đình công bố nếu cần dùng chính xác.

Có nên tin con số tài sản ông đóng góp được nêu trên mạng không?

Nên dè dặt. Các con số cụ thể chỉ nên dùng khi dẫn được tài liệu chính thức hoặc công trình nghiên cứu có chú thích. Bài đăng không nguồn thường chép lại nhau và dễ sai lệch qua mỗi lần chép.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138