DanhVong.comDanh Vọng
Học giả và nhà giáo

La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp: người thầy núi Thiên Nhẫn và Viện Sùng chính

Nguyễn Thiếp (1723–1804), La Sơn phu tử: đỗ Hương giải, từ quan về núi dạy học, dâng tấu về phép học, lập Viện Sùng chính dịch sách sang chữ Nôm.

Forested mountain ridge in Ha Tinh at sunrise, narrow dirt path leading to a simple thatched hut, mist in valleys, aerial drone view, soft green and gold tones

Nguyễn Thiếp (1723–1804), người đời gọi kính trọng là La Sơn phu tử, là một nhà nho đỗ Hương giải, làm quan nhỏ rồi về ẩn ở vùng núi Thiên Nhẫn dạy học; cuối đời ông được vua Quang Trung mời đứng đầu Viện Sùng chính, lo việc dịch kinh sách sang chữ Nôm để dạy học. Ông là ví dụ hiếm hoi về một người thầy được giao làm "cải cách giáo dục" ở thế kỷ 18.

Tên tuổi của ông được biết rộng rãi phần lớn nhờ những thư từ trao đổi với Quang Trung còn lưu lại, được học giả Hoàng Xuân Hãn sưu tầm và công bố trong sách La Sơn phu tử. Bài này kể lại đời ông theo những gì tư liệu cho phép, chỗ nào còn khác nhau giữa các nguồn đều ghi rõ.

Nguyễn Thiếp là ai: các mốc chính

Một số chi tiết về quê làng cụ thể và tên hiệu được các tài liệu ghi khác nhau; bảng chỉ nêu phần thống nhất.

MụcThông tinGhi chú
Sinh – mất1723 – 1804Thọ khoảng 81 tuổi
Tên tự, hiệuTự Khải Xuyên; có nhiều tên hiệu, trong đó có Lạp Phong cư sĩ, Hạnh AmNgười đời gọi là La Sơn phu tử, tức bậc thầy đất La Sơn
Quê quánHuyện La Sơn, trấn Nghệ AnVùng La Sơn cũ nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tên làng cụ thể có tài liệu ghi khác nhau
Khoa cửĐỗ Hương giải (đỗ đầu thi Hương) năm 1743Không đỗ cao hơn ở thi Hội
Làm quanTừng giữ các chức nhỏ như huấn đạo, tri huyệnCó tài liệu ghi ông làm tri huyện Thanh Chương
Cuối đờiViện trưởng Viện Sùng chính thời Quang TrungViện lập năm 1791 tại Nghệ An

Danh xưng "phu tử" vốn dùng cho bậc thầy lớn trong Nho gia. Việc người địa phương và học trò dùng danh xưng này cho một người chỉ đỗ Hương giải, làm quan nhỏ, cho thấy uy tín của ông đến từ học vấn và nhân cách, không đến từ chức tước.

Đỗ Hương giải, làm quan nhỏ rồi về núi

Nguyễn Thiếp đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1743. Theo lệ, đỗ Hương giải có thể ra làm quan hoặc tiếp tục thi Hội. Ông không đỗ cao hơn ở kỳ thi Hội, rồi được bổ làm huấn đạo, sau làm tri huyện. Ông làm quan không lâu. Khoảng giữa thập niên 1750, ông từ quan về quê, rồi lên vùng núi Thiên Nhẫn, dựng nhà ở chỗ gọi là Bùi Phong để ở và dạy học.

Các tài liệu giải thích lý do ông từ quan theo hướng chung: triều Lê – Trịnh lúc đó rối ren, người có học thấy làm quan không giúp được gì nên về dạy học. Như với nhiều nhân vật thời trung đại, không nên gán cho ông những câu nói về lý do từ quan nếu không chỉ ra được văn bản.

Trong mấy chục năm ở núi, ông dạy học trò vùng Nghệ – Tĩnh, đọc sách, làm thơ. Danh tiếng của ông lan ra ngoài vùng, đến mức các thế lực đương thời đều biết tên. Điều đó giải thích vì sao khi Nguyễn Huệ tiến ra Bắc, ông là một trong những nhà nho đầu tiên được để ý mời về.

Quan hệ với Quang Trung qua thư từ còn lại

Phần đặc biệt nhất trong tiểu sử Nguyễn Thiếp là chùm thư từ, chiếu, biểu trao đổi giữa ông và Nguyễn Huệ – Quang Trung. Qua các văn bản này, người đọc thấy Nguyễn Huệ nhiều lần viết thư mời, lời lẽ tôn trọng, còn Nguyễn Thiếp nhiều lần từ chối hoặc nhận lời có điều kiện. Học giả Hoàng Xuân Hãn đã sưu tầm, dịch và chú giải các văn bản này, công bố trong sách La Sơn phu tử đầu thập niên 1950, nay vẫn là nguồn chính để tìm hiểu về ông.

Theo các văn bản đó, ông có gặp Quang Trung ở Nghệ An khi vua trên đường ra Bắc năm 1788. Sử liệu và các nghiên cứu cũng ghi rằng Quang Trung giao ông xem xét chọn đất ở Nghệ An để xây Phượng Hoàng Trung Đô, một dự định kinh đô mới chưa hoàn thành. Ông nhận việc này như một phần trách nhiệm của người có học với vùng đất mình.

Năm 1791, ông dâng tờ tấu trình bày ba điều: đức của vua, lòng dân và phép học. Phần phép học là phần được nhắc nhiều nhất. Đại ý ông cho rằng việc học hồi đó chạy theo lối học thuộc, thi cử hình thức, cần trở lại học cho thực, đi từ sách nhỏ đến sách lớn, học đi đôi với hành; khi việc học đúng đường thì người tài nhiều, và người tài nhiều thì việc nước mới yên. Các bản dịch tờ tấu khác nhau về câu chữ, nên khi trích bạn nên ghi rõ bản dịch.

Viện Sùng chính: dịch kinh sách sang chữ Nôm như thế nào

Viện Sùng chính được lập năm 1791 ở Nghệ An, do Nguyễn Thiếp làm viện trưởng. Việc làm của viện có thể hình dung theo các bước dưới đây, dựa trên những gì tư liệu cho biết.

  1. Xác định mục tiêu: Quang Trung chủ trương dùng chữ Nôm trong một số văn bản hành chính và thi cử; muốn vậy cần có sách học bằng chữ Nôm.
  2. Chọn sách: các sách nhập môn và kinh điển được chọn trước, trong đó có Tiểu học, Tứ thư và một số kinh như Kinh Thi, Kinh Thư.
  3. Tập hợp người: viện gồm một nhóm nho sĩ địa phương cùng làm dưới sự chủ trì của Nguyễn Thiếp.
  4. Diễn Nôm: chuyển nghĩa kinh sách chữ Hán sang chữ Nôm, kèm giảng giải để dùng trong dạy học.
  5. Dâng lên và phổ biến: một số bản dịch được dâng lên triều; tư liệu cho biết đã có phần hoàn thành, nhưng quy mô phổ biến thực tế không rõ.

Công việc dừng lại khi Quang Trung mất năm 1792 và triều Tây Sơn suy yếu nhanh. Phần lớn sản phẩm của Viện Sùng chính không còn, chỉ một số bản Nôm được cho là có liên quan còn lưu lại, việc xác định văn bản nào thuộc viện vẫn là chủ đề nghiên cứu. Dù vậy, ý tưởng dạy học bằng chữ của người Việt, do một người thầy chủ trì, là điểm khiến các nhà nghiên cứu giáo dục nhắc nhiều đến Nguyễn Thiếp.

Ba điều đáng học từ cách làm thầy của La Sơn phu tử

Học để dùng, không học để thi. Ý chính trong phần phép học của ông là phê phán lối học hình thức. Với người làm giáo dục hôm nay, đây vẫn là câu hỏi trung tâm: học sinh học để hiểu và làm, hay học để vượt qua kỳ thi.

Học bằng tiếng nói của mình. Việc dịch sách sang chữ Nôm cho thấy ông coi tiếng Việt là phương tiện học tập, không chỉ là tiếng nói hằng ngày. Đây là ý tưởng đi trước nhiều thế hệ, trước khi chữ quốc ngữ trở thành chữ viết phổ thông.

Giữ khoảng cách với quyền lực. Ông nhận làm việc cho Quang Trung ở phần giáo dục, nhưng nhiều lần từ chối làm quan triều đình. Cách ứng xử này giúp ông giữ được vị trí của người thầy, được cả học trò lẫn người cầm quyền tin cậy.

Dạy ở nơi mình sống. Suốt mấy chục năm, ông dạy học trò vùng Nghệ – Tĩnh ngay tại vùng núi quê mình, thay vì lên kinh thành tìm danh. Nhiều người thầy địa phương như vậy chính là nền móng của truyền thống hiếu học mà vùng đất này được biết đến về sau.

Đọc tiểu sử Nguyễn Thiếp: những chỗ hay nhầm

Vì tư liệu về ông chủ yếu nằm trong thư từ và tấu biểu, các bài viết phổ biến dễ mắc một số nhầm lẫn. Dưới đây là những điểm nên kiểm khi đọc hoặc viết về ông.

  • Nhầm danh xưng: "phu tử" là cách gọi tôn kính, không phải học vị hay chức quan. Có bài viết hiểu nhầm thành chức danh do triều đình ban.
  • Nhầm học vị: ông đỗ Hương giải, không phải tiến sĩ. Một số bài viết vì muốn đề cao đã ghi sai thành người đỗ đại khoa.
  • Nhầm cơ quan: Viện Sùng chính là cơ quan dịch thuật, biên soạn sách học ở Nghệ An, khác với Quốc Tử Giám ở kinh đô.
  • Nhầm địa danh: Phượng Hoàng Trung Đô ở Nghệ An, gắn với Quang Trung và Nguyễn Thiếp, không liên quan đến núi Phượng Hoàng ở Chí Linh nơi Chu Văn An ẩn cư; hai địa danh trùng tên dễ làm người đọc lẫn.
  • Nhầm câu trích: những câu nói về giáo dục được gán cho ông thường là lời dịch thoát hoặc lời diễn ý của người viết; khi cần trích, nên dẫn từ bản dịch có nguồn.

Những nhầm lẫn này không làm giảm giá trị của nhân vật, nhưng làm bài viết kém tin cậy. Người đọc tiểu sử nghiêm túc thường kiểm ngay hai điểm học vị và địa danh để đánh giá nguồn.

Cuối đời, dấu tích và nên đọc gì thêm

Sau khi Quang Trung mất, Nguyễn Thiếp trở về núi, sống thêm hơn chục năm và mất năm 1804.

  • Vùng núi Thiên Nhẫn, nơi ông ẩn cư và dạy học, thuộc vùng giáp ranh Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay; ở quê ông có các di tích tưởng niệm.
  • Tên ông được đặt cho trường học, đường phố ở Hà Tĩnh, Nghệ An và một số thành phố khác.
  • Thơ văn của ông được tập hợp trong một số tập, trong đó Hạnh Am thi cảo được nhắc đến nhiều nhất.
  • Nguồn đọc chính: sách La Sơn phu tử của Hoàng Xuân Hãn, gồm tiểu sử, thư từ, tấu biểu kèm bản dịch và chú giải; các bài nghiên cứu về Viện Sùng chính và chữ Nôm thời Tây Sơn.
  • Khi đọc trên mạng, cần thận trọng với các đoạn "trích lời" Nguyễn Thiếp viết bằng tiếng Việt hiện đại trơn tru; nên đối chiếu với bản dịch có nguồn rõ ràng.

Đất La Sơn còn là quê của nhiều người học giỏi khác, trong đó có chính Hoàng Xuân Hãn. Sự kiện một học giả thế kỷ 20 dành công sưu tầm tư liệu về một người thầy thế kỷ 18 cùng vùng là một sợi dây nối thú vị giữa hai thế hệ học giả.

Câu hỏi thường gặp

La Sơn phu tử là ai?

La Sơn phu tử là danh xưng người đời dùng để gọi kính trọng Nguyễn Thiếp (1723–1804), một nhà nho đất La Sơn, nay thuộc Hà Tĩnh. Ông đỗ Hương giải, làm quan nhỏ rồi về núi dạy học, cuối đời làm viện trưởng Viện Sùng chính thời Quang Trung.

Viện Sùng chính làm gì?

Viện Sùng chính được Quang Trung lập năm 1791 ở Nghệ An, do Nguyễn Thiếp đứng đầu, có nhiệm vụ dịch các sách học chữ Hán như Tiểu học, Tứ thư và một số kinh sang chữ Nôm để dùng trong dạy học. Công việc dừng lại sau khi Quang Trung mất.

Nguyễn Thiếp có đỗ tiến sĩ không?

Không. Ông đỗ Hương giải, tức đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1743, sau đó không đỗ cao hơn ở thi Hội. Danh tiếng của ông đến từ học vấn, việc dạy học và vai trò ở Viện Sùng chính, không đến từ thứ hạng khoa cử.

Tờ tấu về phép học của Nguyễn Thiếp nói gì?

Năm 1791 ông dâng tấu ba điều: đức của vua, lòng dân và phép học. Phần phép học phê phán lối học hình thức, đề nghị học cho thực, đi từ sách nhập môn đến kinh điển, học đi đôi với hành. Câu chữ cụ thể khác nhau giữa các bản dịch.

Sách nào viết đầy đủ nhất về Nguyễn Thiếp?

Nguồn được dùng nhiều nhất là sách La Sơn phu tử của học giả Hoàng Xuân Hãn, công bố đầu thập niên 1950, tập hợp tiểu sử, thư từ giữa ông và Quang Trung kèm bản dịch, chú giải. Các nghiên cứu sau này phần lớn dựa trên tư liệu trong sách này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138