DanhVong.comDanh Vọng
Doanh nhân Việt thời trước

Huyện Sĩ Lê Phát Đạt (1841–1900): điền chủ Nam Kỳ và nhà thờ mang tên ông

Huyện Sĩ Lê Phát Đạt là ai: người giàu bậc nhất Sài Gòn cuối thế kỷ 19, từ thông ngôn thành điền chủ, nhà thờ Huyện Sĩ, câu "Nhất Sĩ" và các chi tiết còn lệch.

Red brick neo-gothic church facade in central Ho Chi Minh City under a clear sky, tall spire, tropical trees in the courtyard, low angle wide shot, no people

Lê Phát Đạt (1841–1900), thường được gọi là Huyện Sĩ, là một trong những người giàu có nổi tiếng nhất Sài Gòn – Chợ Lớn cuối thế kỷ 19, giàu lên chủ yếu nhờ đất ruộng. Ông là người Công giáo, tên thánh Philípphê, và được nhớ tới nhiều nhất qua nhà thờ Huyện Sĩ ở trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh — công trình do gia đình ông bỏ tiền xây dựng, nơi ông và vợ được an táng.

Ông đứng đầu câu truyền miệng "Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hoả" của người Sài Gòn xưa. Bài này dựng chân dung ông theo các chặng đời, nói rõ chỗ các nguồn ghi lệch nhau, tách phần sử liệu khỏi lời kể, và giữ ở mức tiểu sử những chuyện liên quan tới con cháu ông.

Tên gọi: Lê Phát Đạt, Huyện Sĩ, Philípphê

Giống nhiều nhân vật Nam Kỳ thời ấy, ông có nhiều cách gọi. Tên khai sinh là Lê Phát Đạt. Tên thánh Philípphê (theo cách viết tiếng Pháp là Philippe) là tên đặt khi rửa tội theo nghi thức Công giáo; nhà thờ mang tên ông về sau cũng được dâng kính thánh Philípphê. Còn "Huyện Sĩ" là cách người đương thời gọi ông: chữ "huyện" chỉ hàm tri huyện ông được nhà cầm quyền ban, chữ "Sĩ" là tên thường gọi của ông.

Cách gọi bằng chức hàm ghép với tên là thói quen phổ biến ở Nam Kỳ, nên bạn sẽ gặp nhiều nhân vật được nhớ bằng kiểu tên này. Điều cần lưu ý là hàm tri huyện ở đây là phẩm hàm danh dự, không có nghĩa ông thực sự cai quản một huyện.

Khi tra cứu, nên tìm cả "Lê Phát Đạt" lẫn "Huyện Sĩ". Tài liệu tiếng Pháp có thể ghi tên ông theo lối phiên âm không dấu, kèm tên thánh, nên đôi khi khó nhận ra nếu chỉ tìm theo tên tiếng Việt.

Xuất thân và con đường học hành

Ông sinh năm 1841 ở vùng Gia Định xưa. Quê quán cụ thể thì các nguồn ghi không thống nhất, đều thuộc vùng đất nay chủ yếu nằm trong Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận; bài không chọn một phiên bản khi chưa đối chiếu được.

Theo nhiều tài liệu, ông theo học ở một chủng viện Công giáo tại Penang (Malaysia ngày nay) — nơi đào tạo nhiều người Công giáo Việt Nam thời ấy — và nhờ vậy giỏi chữ Latinh, chữ Pháp. Ông không theo con đường tu trì đến cùng mà trở về Nam Kỳ.

Vốn ngoại ngữ đưa ông vào nghề thông ngôn cho chính quyền Pháp những năm đầu họ đặt ách cai trị ở Nam Kỳ. Thời đó, người biết tiếng Pháp rất hiếm, nên thông ngôn là một vị trí có ảnh hưởng: họ đứng giữa chính quyền mới và dân chúng, biết sớm các chính sách về đất đai, thuế khoá. Đây là bối cảnh quan trọng để hiểu con đường làm giàu sau đó của ông.

Sài Gòn thời ông sống: bối cảnh để đọc đúng tiểu sử

Ông sinh năm 1841, tức còn rất trẻ khi quân Pháp đánh thành Gia Định năm 1859. Sau đó, ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ bị nhượng cho Pháp theo hoà ước năm 1862, ba tỉnh miền Tây bị chiếm năm 1867, và cả Nam Kỳ trở thành thuộc địa. Nói cách khác, gần trọn đời trưởng thành của ông diễn ra trong một xã hội đang bị đảo lộn từ bộ máy cai trị, luật lệ cho tới sổ sách đất đai.

Cùng lúc ấy, lúa gạo Nam Kỳ được xuất khẩu qua cảng Sài Gòn ngày càng nhiều, kênh rạch ở miền Tây được đào thêm, ruộng khai phá mở rộng. Đất ruộng vì thế trở thành tài sản sinh lời lớn nhất thời đó. Một lớp người mới nổi lên: thông ngôn, ký lục làm việc cho chính quyền, điền chủ người Việt, và các nhà buôn người Hoa ở Chợ Lớn nắm khâu xay xát, mua bán lúa gạo.

Đặt tiểu sử ông vào bối cảnh này giúp bạn tránh hai cách đọc lệch: coi sự giàu có của ông là chuyện may mắn cá nhân, hoặc coi đó là chuyện riêng của một người. Ông là một gương mặt tiêu biểu của cả lớp điền chủ Nam Kỳ hình thành trong buổi giao thời, và câu chuyện của ông chỉ trọn nghĩa khi đặt cạnh những người cùng thời như ông Đỗ Hữu Phương hay chú Hoả.

Làm giàu từ đất ruộng

Cách giải thích phổ biến nhất về sự giàu có của ông gắn với biến động đất đai ở Nam Kỳ sau khi Pháp chiếm đóng. Nhiều chủ đất bỏ ruộng ra đi, đất hoang hoá, chính quyền mới lập lại sổ sách điền thổ và bán, cấp đất. Người có vốn, biết thủ tục và hiểu chính sách có thể mua được nhiều ruộng với giá thấp, rồi cho tá điền thuê cấy lấy địa tô.

Các tiểu sử kể ông đã mua nhiều đất ruộng theo cách đó và dần trở thành điền chủ lớn. Đây là mô tả phổ biến, hợp với bối cảnh, nhưng diện tích cụ thể, vị trí từng khu ruộng thì các nguồn phổ thông không ghi rõ, và những con số bạn thấy trên mạng thường không kèm nguồn.

Một lưu ý về cách viết: lối làm giàu từ đất ruộng ở Nam Kỳ thời ấy gắn với chế độ tá điền, một đề tài mà các nhà sử học đánh giá ở nhiều chiều. Bài này nêu như một sự kiện kinh tế, không đánh giá cá nhân ông; nếu bạn muốn đi sâu, hãy đọc các công trình lịch sử kinh tế Nam Bộ có lập luận và dẫn nguồn đầy đủ.

Nhà thờ Huyện Sĩ: công trình gắn với tên ông

Nhà thờ Huyện Sĩ, còn gọi là nhà thờ Chợ Đũi, nằm ở trung tâm thành phố, là một nhà thờ kiểu Gothic bằng gạch, có tháp chuông cao. Theo các tài liệu, công trình được xây vào đầu thế kỷ 20 bằng tiền và trên đất do gia đình ông dâng cúng; phần lớn việc xây dựng diễn ra sau khi ông mất, do vợ con ông tiếp tục. Năm khởi công và hoàn thành các nguồn ghi gần nhau, quanh khoảng 1902–1905.

Bên trong nhà thờ có mộ của ông và vợ, kèm tượng đá, theo mô tả của nhiều nguồn. Với người tham quan, đây là dấu tích trực tiếp nhất còn lại của ông. Nhà thờ hiện vẫn là nơi sinh hoạt tôn giáo của giáo xứ, nên khi đến bạn cần ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng và tôn trọng giờ lễ.

Tên gọi "Huyện Sĩ" của nhà thờ là một ví dụ thú vị về cách người dân đặt tên công trình theo người bỏ tiền xây dựng, chứ không theo tên chính thức. Cách gọi này giữ tên ông trong ký ức thành phố hơn một thế kỷ.

Mốc chắc, mốc còn lệch, và lời kể

Bảng dưới gom các chi tiết hay gặp về Huyện Sĩ và gợi ý cách viết cho từng loại.

Chi tiếtMức độCách viết
Sinh 1841, mất 1900Nhiều tài liệu ghiGhi thẳng, có thể kèm "theo nhiều tài liệu"
Tên thánh Philípphê, người Công giáoSử liệuGhi thẳng
Học ở chủng viện PenangNhiều tài liệu ghi"Theo nhiều tài liệu…"
Làm thông ngôn, được ban hàm tri huyệnSử liệu phổ biếnGhi thẳng, nói rõ là hàm danh dự
Quê quán cụ thểLệch giữa các nguồnGhi chung "vùng Gia Định xưa"
Diện tích ruộng đất sở hữuKhông rõ nguồnKhông dùng
Đứng đầu câu "Nhất Sĩ…"Câu truyền miệngNêu là câu dân gian

Phần lớn chi tiết khung của tiểu sử ông khá chắc. Phần dễ sai nằm ở quy mô tài sản và những câu chuyện kể về cách ông mua đất, thường được tô đậm theo hướng ca ngợi hoặc chê trách tuỳ người kể.

Gia đình và hậu duệ

Ông có nhiều con; một người con gái của ông, bà Lê Thị Bình, kết hôn với ông Nguyễn Hữu Hào. Con gái của hai người là bà Nguyễn Hữu Thị Lan, về sau là Nam Phương Hoàng hậu, vợ vua Bảo Đại. Mối liên hệ này hay được nhắc trong các bài viết về gia đình ông, và là một chi tiết gia phả được ghi nhận rộng rãi.

Bài chỉ nêu mối liên hệ ở mức gia phả. Đời tư của các thành viên trong gia đình, chuyện tài sản thừa kế hay các tranh chấp nếu có, không phải nội dung của một chân dung tiểu sử và dễ dẫn tới thông tin sai lệch. Nhiều hậu duệ của các gia đình Nam Kỳ xưa vẫn đang sống ở trong và ngoài nước, và họ xứng đáng được tôn trọng như mọi người.

Nếu bạn quan tâm đến gia phả, hãy tìm các công trình nghiên cứu về các dòng họ Nam Kỳ hoặc tư liệu do chính các gia đình công bố, thay vì dựa vào bài đăng trên mạng xã hội.

Dấu tích và cách tìm hiểu thêm

Nhà thờ Huyện Sĩ. Nằm gần chợ Thái Bình, trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là dấu tích rõ nhất: kiến trúc gạch kiểu Gothic, tháp chuông, và theo nhiều nguồn là mộ cùng tượng đá của ông bà bên trong. Nên đến ngoài giờ lễ và hỏi giáo xứ trước khi vào tham quan hay chụp ảnh.

Niên giám và hồ sơ hành chính thời Pháp. Các niên giám Nam Kỳ thời thuộc địa liệt kê thông ngôn, người được ban phẩm hàm, thành viên các hội đồng. Hồ sơ hành chính Nam Kỳ thời ấy hiện được lưu ở các trung tâm lưu trữ trong và ngoài nước; đây là nơi đối chiếu năm tháng chắc nhất.

Báo chí đương thời. Tin buồn, tin về việc khởi công, khánh thành nhà thờ có thể xuất hiện trên báo tiếng Pháp và báo quốc ngữ ở Sài Gòn những năm 1900–1905. Tìm theo cả tên Việt lẫn tên thánh của ông.

Đọc cạnh những người cùng thời. Chân dung ông rõ hơn khi đọc song song với tiểu sử Đỗ Hữu Phương, chú Hoả và các điền chủ, nhà buôn Sài Gòn – Chợ Lớn khác; nhiều chi tiết về đất đai, nhà cửa của họ đan xen nhau.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Sĩ là ai?

Huyện Sĩ là cách gọi ông Lê Phát Đạt (1841–1900), một điền chủ giàu có bậc nhất Sài Gòn – Chợ Lớn cuối thế kỷ 19. Chữ "huyện" chỉ hàm tri huyện danh dự ông được ban, chữ "Sĩ" là tên thường gọi của ông.

Nhà thờ Huyện Sĩ có liên quan gì đến ông?

Nhà thờ được xây đầu thế kỷ 20 bằng tiền và trên đất do gia đình ông dâng cúng, nên người dân gọi theo tên ông. Theo nhiều nguồn, mộ của ông và vợ nằm bên trong nhà thờ, kèm tượng đá.

Huyện Sĩ giàu lên bằng cách nào?

Cách giải thích phổ biến là ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp, hiểu chính sách đất đai, rồi mua nhiều đất ruộng trong giai đoạn đất đai Nam Kỳ biến động và cho tá điền thuê. Quy mô tài sản cụ thể thì chưa có nguồn công khai đáng tin.

Huyện Sĩ có quan hệ gì với Nam Phương Hoàng hậu?

Nam Phương Hoàng hậu là cháu ngoại của ông: con gái ông là bà Lê Thị Bình kết hôn với ông Nguyễn Hữu Hào, và con gái của hai người là bà Nguyễn Hữu Thị Lan, về sau là Nam Phương Hoàng hậu.

Quê Huyện Sĩ ở đâu?

Các nguồn ghi quê ông khác nhau, đều thuộc vùng Gia Định xưa, nay chủ yếu nằm trong Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận. Khi chưa đối chiếu được tài liệu gốc, cách an toàn là chỉ ghi chung như vậy.

Tham quan nhà thờ Huyện Sĩ cần lưu ý gì?

Nhà thờ vẫn là nơi sinh hoạt tôn giáo của giáo xứ, nên bạn cần ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng, không làm phiền giờ lễ và hỏi trước khi chụp ảnh bên trong. Giờ mở cửa cho khách tham quan nên hỏi giáo xứ trước khi đến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138