DanhVong.comDanh Vọng
Học giả và nhà giáo

Hoàng Xuân Hãn: từ thạc sĩ toán soạn Danh từ khoa học đến nhà sử học, Hán Nôm học

Hoàng Xuân Hãn (1908–1996): học Bách khoa Paris, soạn Danh từ khoa học, viết Lý Thường Kiệt, La Sơn phu tử; tiểu sử một học giả đi qua hai lĩnh vực.

Quiet old apartment study at dusk, tall wooden shelves of closed old volumes, desk with blank paper and a brass lamp, rain on window, seen from doorway

Hoàng Xuân Hãn (1908–1996) là trường hợp hiếm của học thuật Việt Nam: được đào tạo bài bản về toán và kỹ thuật ở Pháp, ông là người soạn bộ Danh từ khoa học đặt nền cho thuật ngữ khoa học bằng tiếng Việt, rồi chuyển hẳn sang sử học, nghiên cứu văn bản Hán Nôm và để lại nhiều công trình được dùng đến nay.

Bài này đi qua hai nửa sự nghiệp của ông: nửa khoa học tự nhiên và giáo dục, nửa sử học và văn bản học. Phần giữa là năm 1945, khi ông tham gia việc giáo dục ở cấp nhà nước trong thời gian ngắn; bài chỉ nhắc ở góc chương trình học, không bàn chính trị. Những gì tư liệu còn lệch nhau đều được ghi chú.

Hoàng Xuân Hãn: tiểu sử tóm tắt

Các mốc dưới đây được ghi khá thống nhất trong các tài liệu tham khảo và các tuyển tập công trình của ông.

MụcThông tinGhi chú
Sinh – mất1908 – 1996Mất ở Paris, Pháp
Quê quánLàng Yên Hồ, huyện La Sơn (sau là Đức Thọ), Hà TĩnhNay thuộc tỉnh Hà Tĩnh; cùng đất La Sơn với Nguyễn Thiếp
Học vấnHọc ở Hà Nội, sang Pháp cuối thập niên 1920, học Trường Bách khoa và Trường Cầu đườngVề sau đỗ thạc sĩ toán (agrégation) giữa thập niên 1930
Nghề nghiệp trước 1945Dạy toán ở các trường trung học tại Hà NộiTrong đó có trường Bưởi
Công trình đầu tiên nổi tiếngDanh từ khoa họcIn lần đầu năm 1942
Từ đầu thập niên 1950Sống và nghiên cứu ở PhápTập trung vào sử học, văn bản Hán Nôm, lịch pháp

Năm cụ thể ông vào Trường Bách khoa Paris và năm đỗ thạc sĩ toán được các tài liệu ghi lệch nhau một vài năm. Khi viết, nên ghi theo thập niên nếu không có nguồn gốc như hồ sơ trường hoặc bài viết của chính ông.

Học toán ở Paris và trở về dạy học

Hoàng Xuân Hãn thuộc lớp thanh niên Việt Nam đầu tiên vào được những trường kỹ thuật danh tiếng nhất của Pháp. Ông học Trường Bách khoa, rồi Trường Cầu đường, sau đó đỗ thạc sĩ toán, một kỳ thi tuyển giáo sư trung học bậc cao rất khó ở Pháp. Với người Việt thời thuộc địa, đây là con đường hiếm.

Trở về nước, ông dạy toán ở các trường trung học tại Hà Nội. Học trò của ông thời đó có nhiều người về sau trở thành nhà khoa học, kỹ sư. Song song với dạy học, ông tham gia các hoạt động phổ biến tri thức bằng tiếng Việt, trong bối cảnh nhiều trí thức trẻ đang muốn chứng minh tiếng Việt có thể dùng để dạy và học khoa học.

Điểm đáng chú ý là ông không coi việc học toán và việc yêu văn hoá dân tộc là hai chuyện tách rời. Ngay từ thời trẻ, ông đã đọc sách Hán Nôm, sưu tầm tư liệu cổ. Hai sở thích này về sau nhập lại: tư duy chặt chẽ của người học toán được ông đem vào việc khảo cứu văn bản cổ.

Danh từ khoa học: vì sao một cuốn sách thuật ngữ lại quan trọng

Vấn đề cần giải quyết. Đầu thập niên 1940, muốn dạy toán, lý, hoá bằng tiếng Việt thì trước hết phải có từ. Phần lớn thuật ngữ khoa học khi đó chỉ có trong tiếng Pháp hoặc chữ Hán. Không có thuật ngữ thống nhất, mỗi người dịch một kiểu, học sinh không thể học.

Cách ông làm. Danh từ khoa học tập hợp và đề xuất thuật ngữ tiếng Việt cho các ngành toán học, cơ học, vật lý, hoá học, thiên văn. Ông đặt ra những nguyên tắc tạo từ: ưu tiên từ thuần Việt khi có, dùng yếu tố Hán Việt khi cần sự chính xác và khả năng ghép từ, giữ hệ thống để các từ cùng loại có hình thức tương tự.

Ảnh hưởng lâu dài. Nhiều thuật ngữ trong sách được dùng đến nay trong sách giáo khoa. Khi bạn học các khái niệm hình học, đại số bằng tiếng Việt, một phần vốn từ đó có nguồn từ công việc của thế hệ ông.

Một bài học về ngôn ngữ. Cuốn sách cho thấy việc dùng tiếng mẹ đẻ trong khoa học không tự nhiên mà có; nó cần người làm việc cụ thể, kiên nhẫn, có nguyên tắc. Đây là phần di sản ít được biết đến nhưng ảnh hưởng rộng của ông.

Năm 1945 và chương trình trung học bằng tiếng Việt

Năm 1945, trong thời gian ngắn trước tháng Tám, Hoàng Xuân Hãn được giao phụ trách giáo dục ở cấp nhà nước. Việc ông để lại dấu ấn rõ nhất là bản chương trình trung học dạy hoàn toàn bằng tiếng Việt, người sau quen gọi là chương trình Hoàng Xuân Hãn. Bối cảnh chính trị của giai đoạn này phức tạp và không thuộc phạm vi bài viết; ở đây chỉ nói về nội dung giáo dục.

Ý nghĩa của bản chương trình là khẳng định tiếng Việt làm ngôn ngữ giảng dạy ở bậc trung học, điều mà Danh từ khoa học đã chuẩn bị về mặt thuật ngữ. Các tài liệu về lịch sử giáo dục Việt Nam thường nhắc đến chương trình này như một mốc trong quá trình đưa tiếng Việt vào nhà trường. Mức độ áp dụng thực tế của nó trong những năm sau đó được các nhà nghiên cứu mô tả khác nhau tuỳ vùng và giai đoạn.

Với người đọc tiểu sử, điểm cần ghi nhớ là sự nối tiếp: người soạn thuật ngữ khoa học cũng là người góp phần đưa tiếng Việt vào chương trình học. Đó là hai việc của cùng một mục tiêu.

Nửa sau sự nghiệp: sử học, văn bản học và lịch pháp

Từ đầu thập niên 1950, ông sống ở Pháp và dành phần lớn thời gian cho nghiên cứu lịch sử, văn hoá Việt Nam. Các công trình chính gồm:

  • Lý Thường Kiệt: công trình sử học về thời Lý, tập hợp và phân tích nhiều nguồn, kể cả nguồn Trung Hoa. Sách được giới sử học đánh giá cao về phương pháp dùng tư liệu.
  • La Sơn phu tử: sưu tầm, dịch và chú giải thư từ, tấu biểu giữa Nguyễn Thiếp và Quang Trung, là nguồn chính về Nguyễn Thiếp đến nay.
  • Chinh phụ ngâm bị khảo: khảo cứu văn bản các bản diễn Nôm Chinh phụ ngâm, đối chiếu dị bản, bàn về vấn đề dịch giả. Đây là công trình văn bản học, khác với phân tích nội dung văn chương.
  • Nghiên cứu lịch pháp: ông có công trình về lịch và cách tính lịch ở Việt Nam, vận dụng kiến thức toán và thiên văn.
  • Tư liệu Hán Nôm sưu tầm: trong nhiều năm ông sưu tầm, sao chép các văn bản Hán Nôm ở thư viện châu Âu, góp phần cho giới nghiên cứu trong nước tiếp cận.

Phần lớn các bài viết, công trình của ông được tập hợp lại thành bộ tuyển tập nhiều tập, xuất bản trong nước sau khi ông mất. Đây là nguồn thuận tiện nhất nếu bạn muốn đọc ông có hệ thống.

Một học giả đi qua hai lĩnh vực: điều gì làm nên phong cách

Người đọc các công trình sử học của Hoàng Xuân Hãn thường nhận ra cách làm của người học toán: định nghĩa rõ vấn đề, liệt kê tất cả nguồn có được, đối chiếu từng chi tiết, chỉ kết luận khi đủ chứng cứ, và nói rõ chỗ nào là phỏng đoán. Trong khảo cứu văn bản cổ, nơi các dị bản chồng chéo, lối làm này đặc biệt có giá trị.

Ông cũng là ví dụ cho thấy ranh giới giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội không đóng kín. Kiến thức thiên văn giúp ông nghiên cứu lịch; kiến thức ngôn ngữ giúp ông soạn thuật ngữ; kiến thức Hán Nôm giúp ông viết sử. Với người học hôm nay, đó là gợi ý về giá trị của việc học rộng trước khi đi sâu.

Tên ông được đặt cho đường phố ở một số thành phố và cho trường học ở Hà Tĩnh. Khi tìm hiểu, nên đọc tuyển tập công trình của ông, các bài viết của học trò và đồng nghiệp, và dè dặt với các bài viết trên mạng gán cho ông những câu nói không rõ nguồn.

Đọc Hoàng Xuân Hãn từ đâu: lộ trình cho người mới

Công trình của ông dày và chuyên sâu, đọc ngẫu nhiên dễ nản. Thứ tự dưới đây đi từ phần dễ tiếp cận sang phần đòi hỏi vốn Hán Nôm, phù hợp với người đọc phổ thông muốn hiểu ông một cách có hệ thống.

  1. Bắt đầu bằng một bài tiểu sử ngắn có ghi nguồn, nắm các mốc chính: quê La Sơn, học ở Pháp, dạy toán ở Hà Nội, soạn Danh từ khoa học, sống ở Pháp từ đầu thập niên 1950.
  2. Đọc lời nói đầu và phần nguyên tắc của Danh từ khoa học. Không cần đọc hết bảng từ; phần nguyên tắc cho thấy cách ông nghĩ về tiếng Việt và về việc đặt từ mới.
  3. Đọc Lý Thường Kiệt, chú ý cách ông trình bày nguồn, chỗ nào sử Việt ghi, chỗ nào sử Trung Hoa ghi, chỗ nào là suy luận của ông. Đây là cuốn thể hiện rõ nhất phương pháp sử học của ông.
  4. Đọc La Sơn phu tử khi đã quen lối viết, vì sách dựa nhiều vào thư từ, tấu biểu dịch từ chữ Hán, cần chậm rãi để theo kịp.
  5. Để Chinh phụ ngâm bị khảo và các bài về lịch pháp cho chặng sau cùng: đây là phần chuyên môn, hợp với người đã có chút nền văn bản học hoặc thiên văn.
  6. Song song, đọc các bài hồi ức của học trò, đồng nghiệp in trong các tập kỷ niệm để thấy con người ông ngoài trang sách, nhưng phân biệt rõ đâu là kể lại, đâu là tư liệu gốc.

Câu hỏi thường gặp

Hoàng Xuân Hãn là ai?

Hoàng Xuân Hãn (1908–1996) là học giả người La Sơn, Hà Tĩnh, được đào tạo về toán và kỹ thuật ở Pháp. Ông soạn Danh từ khoa học, góp phần đưa tiếng Việt vào chương trình học, rồi chuyển sang sử học và văn bản học Hán Nôm, sống ở Pháp từ đầu thập niên 1950.

Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn là gì?

Đây là cuốn sách thuật ngữ in năm 1942, tập hợp và đề xuất từ tiếng Việt cho các ngành toán, cơ, lý, hoá, thiên văn, kèm nguyên tắc tạo từ. Sách góp phần quan trọng vào việc dạy khoa học bằng tiếng Việt, nhiều thuật ngữ còn dùng đến nay.

Chương trình Hoàng Xuân Hãn là gì?

Đó là cách gọi bản chương trình trung học dạy hoàn toàn bằng tiếng Việt, soạn năm 1945 khi ông phụ trách giáo dục trong thời gian ngắn. Các tài liệu lịch sử giáo dục coi đây là một mốc trong quá trình đưa tiếng Việt vào nhà trường.

Hoàng Xuân Hãn viết những sách sử nào?

Các công trình sử học, văn bản học nổi bật gồm Lý Thường Kiệt, La Sơn phu tử, Chinh phụ ngâm bị khảo và các nghiên cứu về lịch pháp Việt Nam. Phần lớn bài viết của ông đã được tập hợp trong bộ tuyển tập xuất bản sau khi ông mất.

Vì sao Hoàng Xuân Hãn viết sách về Nguyễn Thiếp?

Hai người cùng đất La Sơn, Hà Tĩnh. Hoàng Xuân Hãn sưu tầm được thư từ, tấu biểu giữa Nguyễn Thiếp và Quang Trung, dịch và chú giải trong sách La Sơn phu tử, nay là nguồn chính để tìm hiểu về Nguyễn Thiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138