DanhVong.comDanh Vọng
Hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư

Hoạ sĩ Nguyễn Sáng (1923–1988): người Mỹ Tho với nét viền đen và mảng màu chắc

Tiểu sử Nguyễn Sáng: sinh ở Mỹ Tho, học Trường Mỹ nghệ Gia Định rồi Mỹ thuật Đông Dương, phong cách nét viền đen, sơn mài khổ lớn và bức Thiếu nữ bên hoa sen.

Riverside town in the Mekong Delta at early morning, wooden boats moored along a quiet canal, a figure in a conical hat walking away along the bank

Nguyễn Sáng (1923–1988) là hoạ sĩ sinh ở Mỹ Tho, vùng đất xưa của tỉnh Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp, học Trường Mỹ nghệ Gia Định rồi ra Hà Nội học Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông được nhớ tới với lối vẽ nét viền đen đậm, mảng màu chắc, hình khối giản lược, trên cả sơn dầu lẫn sơn mài.

Là người miền Nam sống và làm việc phần lớn đời ở Hà Nội, Nguyễn Sáng có một vị trí đặc biệt trong nhóm hoạ sĩ học ở trường từ năm 1941. Bài này kể lại con đường của ông theo các mốc chắc chắn, chỉ ra vài chỗ nguồn còn mờ, và gợi ý cách nhìn một bức tranh của ông.

Từ Mỹ Tho đến Gia Định

Nguyễn Sáng sinh năm 1923 tại Mỹ Tho. Thời đó Mỹ Tho là tỉnh lỵ của một tỉnh cùng tên ở miền Tây Nam Bộ, về sau thuộc tỉnh Tiền Giang. Từ tháng 7 năm 2025, Tiền Giang hợp nhất với Đồng Tháp thành tỉnh Đồng Tháp mới, nên cách ghi đầy đủ là "sinh tại Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp". Ngày sinh cụ thể các tài liệu ghi không hoàn toàn giống nhau, bài này chỉ giữ năm.

Ông học vẽ đầu tiên ở Trường Mỹ nghệ Gia Định, ngôi trường dạy nghề mỹ thuật ứng dụng có từ đầu thế kỷ hai mươi ở vùng Sài Gòn – Gia Định. Trường đào tạo thợ vẽ, thợ chạm, thợ đúc, chú trọng kỹ năng tay nghề và trang trí. Học ở đây cho ông một nền tảng thủ công vững, điều về sau lộ ra rõ trong tranh sơn mài của ông.

Đầu thập niên 1940, ông ra Hà Nội và thi vào Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1941. Cùng thời có Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái, Dương Bích Liên, những người về sau cùng ông được giới mỹ thuật gọi chung theo cách lưu truyền là "Sáng, Nghiêm, Liên, Phái". Khoá học của họ bị gián đoạn bởi thời cuộc, nhưng từ đây Nguyễn Sáng gắn đời mình với Hà Nội.

Kháng chiến, Hà Nội và những năm làm việc

Trong kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Sáng tham gia công tác văn nghệ ở vùng kháng chiến phía Bắc, vẽ ký hoạ, tranh cổ động và tranh về đời sống người lính, người dân. Những năm này để lại nhiều ký hoạ có giá trị tư liệu, đồng thời rèn cho ông khả năng vẽ nhanh, nắm hình bằng ít nét.

Sau năm 1954, ông sống và làm việc ở Hà Nội. Ông vẽ đều đặn, tham gia các triển lãm toàn quốc, và dần định hình phong cách riêng trong thập niên 1960. Khác với lối tả thực của nhiều tranh cùng thời, tranh ông nghiêng về giản lược: hình người được dựng bằng khối lớn, viền nét đen đậm, màu đặt thành mảng.

Một trong những tác phẩm được nhắc nhiều nhất của ông là bức sơn mài khổ lớn năm 1963 về những người lính trong chiến dịch Điện Biên Phủ, hiện thuộc sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Giới nghiên cứu thường dùng bức này làm ví dụ cho khả năng của sơn mài Việt Nam ở khổ lớn: nhiều nhân vật, bố cục chặt, mảng màu son, vàng, đen rất mạnh.

Ông mất năm 1988 tại Hà Nội, cùng năm với người bạn học Bùi Xuân Phái. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật trong đợt xét đầu tiên.

Nhận ra tranh Nguyễn Sáng qua bốn đặc điểm

Nét viền đen. Đường viền đậm, dứt khoát bao quanh hình người, con vật, đồ vật. Nét không nhằm tả chi tiết mà nhằm khoanh vùng mảng màu, tạo cảm giác chắc chắn như được khắc.

Mảng màu phẳng và mạnh. Màu được đặt thành từng mảng lớn, ít chuyển sắc, ít bóng đổ. Trong sơn dầu, ông hay dùng xanh, đỏ, vàng đặt cạnh nhau; trong sơn mài là son, vàng, then.

Hình khối giản lược. Khuôn mặt, bàn tay, thân người được giản thành khối hình học, đôi khi hơi méo theo ý đồ bố cục. Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy trong đó có sự gặp gỡ giữa hội hoạ hiện đại thế giới và lối tạo hình của điêu khắc dân gian.

Bố cục chặt, ít khoảng trống. Nhân vật thường chiếm gần trọn mặt tranh, nền được lấp đầy bằng mảng màu. Tranh vì vậy có sức nặng, nhìn từ xa đã thấy rõ.

Những tác phẩm có thể nhắc chắc

Nguyễn Sáng vẽ nhiều, nhưng danh sách tác phẩm có hồ sơ rõ ràng trong tài liệu chính thống không dài. Dưới đây là những gì bài này đủ chắc để ghi; khi cần danh mục đầy đủ, hãy dùng catalogue của bảo tàng.

  • Thiếu nữ bên hoa sen (sơn dầu, 1972): cô gái áo dài bên những bông sen, vẽ bằng nét viền đen và mảng màu mạnh, khác hẳn những bức thiếu nữ dịu dàng của thế hệ trước cùng đề tài.
  • Bức sơn mài khổ lớn năm 1963 về chiến dịch Điện Biên Phủ: thuộc sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, thường được dùng làm ví dụ về sơn mài khổ lớn.
  • Các tranh vẽ thời kháng chiến và đầu thập niên 1950: sơn dầu, ký hoạ về làng quê và người lính, được in trong nhiều sách về hội hoạ kháng chiến.
  • Chân dung và tranh đề tài đời thường: chân dung bạn bè, người thân, con vật, nhiều bức khổ vừa và nhỏ, phần lớn nằm trong sưu tập riêng.

Cũng như nhiều hoạ sĩ cùng thế hệ, tranh mang tên Nguyễn Sáng lưu hành có không ít bản chép. Bài này không bàn về giá tranh hay thị trường; nếu bạn tìm hiểu về ông, hãy dựa vào bảo tàng, catalogue và sách chuyên khảo.

So hai bức thiếu nữ bên hoa: Tô Ngọc Vân và Nguyễn Sáng

Một cách hay để hiểu Nguyễn Sáng là đặt tranh ông cạnh tranh của thế hệ thầy. Thiếu nữ bên hoa huệ (1943) của Tô Ngọc Vân và Thiếu nữ bên hoa sen (1972) của Nguyễn Sáng có đề tài gần nhau nhưng cách vẽ rất khác.

Khía cạnhTô Ngọc Vân, 1943Nguyễn Sáng, 1972
Đường nétMềm, gần như tan vào màuViền đen đậm, dứt khoát
MàuTrắng, vàng nhạt, chuyển sắc tinh tếMảng màu mạnh, đặt cạnh nhau
Hình ngườiTả thực, mềm mạiGiản lược thành khối
Không khíTĩnh, kín đáo, nội thấtChắc, mạnh, hướng ra ngoài
Cách họcHội hoạ hàn lâm châu ÂuHội hoạ hiện đại kết hợp tạo hình dân gian

So sánh này không nhằm xếp hạng hơn kém. Nó cho thấy trong ba mươi năm, cùng một đề tài thiếu nữ và hoa đã được hai thế hệ hoạ sĩ Việt Nam diễn đạt theo hai cách gần như đối lập, và cả hai đều có chỗ đứng.

Chỗ tài liệu còn mờ và cách ghi cho đúng

Ngày sinh. Năm 1923 được ghi thống nhất, còn ngày tháng thì có nguồn ghi khác nhau. Trong bài phổ thông, chỉ cần ghi năm; nếu cần ngày, hãy dẫn đúng nguồn bạn dùng.

Tên một số tranh thời kháng chiến. Một số tranh vẽ trong và ngay sau kháng chiến được in với tên gọi khác nhau ở các ấn phẩm, có bức được đổi tên khi trưng bày lại. Khi trích, ghi theo tên trong catalogue của bảo tàng đang lưu giữ.

Năm vẽ của các bức chân dung. Nhiều bức chân dung, tranh nhỏ không ghi năm trên mặt tranh, nên các nguồn ước đoán khác nhau. Đừng ghi năm nếu nguồn của bạn chỉ phỏng đoán.

Giai thoại về tính cách. Giai thoại kể ông thẳng tính, sống giản dị, có những câu nói gay gắt về nghề. Những câu nói ấy thường chỉ được thuật lại qua người khác, không có văn bản gốc; nếu dẫn, hãy ghi "theo lời kể" kèm tên hồi ký.

Ảnh hưởng từ hội hoạ thế giới. Nhiều bài viết so tranh ông với các hoạ sĩ hiện đại châu Âu. Đó là nhận định phê bình, có thể dẫn kèm tên người nhận định, không nên viết như một sự thật đã được ông xác nhận.

Dấu tích và nơi tìm hiểu thêm

Tranh của Nguyễn Sáng được giới thiệu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội, đặc biệt ở khu trưng bày mỹ thuật nửa sau thế kỷ hai mươi. Tranh có thể được luân phiên, nên bạn nên hỏi trước nếu muốn xem một bức cụ thể. Ở miền Nam, các triển lãm hồi cố và các bảo tàng mỹ thuật thỉnh thoảng giới thiệu tranh của ông như một người con của đất Nam Bộ.

Người đọc muốn tìm hiểu sâu nên đọc sách chuyên khảo về nhóm hoạ sĩ học ở trường từ năm 1941, các catalogue triển lãm có chú thích, và hồi ức của bạn bè văn nghệ sĩ đã in thành sách. Những giai thoại về tính cách thẳng thắn, đời sống giản dị của ông xuất hiện nhiều trong hồi ức; khi dẫn lại, hãy ghi "theo lời kể" và tôn trọng đời tư của gia đình.

Với người làm tài liệu địa phương ở Đồng Tháp, Nguyễn Sáng là một trong số ít hoạ sĩ lớn sinh ra từ vùng Mỹ Tho cũ. Khi viết về ông cho một ấn phẩm quê hương, các mốc chắc chắn là: sinh năm 1923 tại Mỹ Tho, học Trường Mỹ nghệ Gia Định rồi Trường Mỹ thuật Đông Dương từ năm 1941, sống và làm việc ở Hà Nội sau năm 1954, mất năm 1988, truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996.

Cuối cùng, nếu bạn là người Đồng Tháp hay người Mỹ Tho cũ muốn giới thiệu ông cho con cháu, cách đơn giản nhất là đưa các em tới bảo tàng, đứng trước một bức sơn mài của ông và để các em tự kể mình thấy gì. Nét viền đen, mảng màu mạnh của ông rất dễ để trẻ nhỏ nhận ra, và đó có thể là lần đầu các em biết rằng một người từ quê mình đã đi xa trên con đường hội hoạ như thế.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Sáng quê ở đâu?

Ông sinh năm 1923 tại Mỹ Tho, thuộc tỉnh Tiền Giang cũ. Từ tháng 7 năm 2025, Tiền Giang hợp nhất với Đồng Tháp, nên Mỹ Tho nay thuộc tỉnh Đồng Tháp.

Nguyễn Sáng học vẽ ở đâu?

Ông học trước ở Trường Mỹ nghệ Gia Định, rồi ra Hà Nội thi vào Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1941. Nền tảng thủ công từ trường Gia Định để lại dấu rõ trong tranh sơn mài của ông về sau.

Đặc điểm dễ nhận ra nhất trong tranh Nguyễn Sáng là gì?

Nét viền đen đậm bao quanh hình, mảng màu phẳng và mạnh, hình khối giản lược và bố cục chặt. Những đặc điểm này có cả trong tranh sơn dầu lẫn sơn mài của ông.

Thiếu nữ bên hoa sen của Nguyễn Sáng vẽ năm nào?

Bức sơn dầu này vẽ năm 1972. Đặt cạnh Thiếu nữ bên hoa huệ của Tô Ngọc Vân, bạn sẽ thấy hai cách vẽ đề tài thiếu nữ gần như đối lập giữa hai thế hệ hoạ sĩ.

Nguyễn Sáng mất năm nào?

Ông mất năm 1988 tại Hà Nội, cùng năm với người bạn học Bùi Xuân Phái. Năm 1996 ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.

Xem tranh Nguyễn Sáng ở đâu?

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội có tranh của ông trong sưu tập, gồm cả bức sơn mài khổ lớn năm 1963. Tranh có thể luân phiên trưng bày, nên hỏi trước khi đến để tránh lỡ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138