DanhVong.comDanh Vọng
Nhạc sĩ và nghệ sĩ sân khấu

Đào Tấn: tiểu sử nhà soạn tuồng xứ Bình Định, vị quan về quê mở nơi dạy hát bội

Chân dung Đào Tấn (1845–1907): quê Tuy Phước, con đường khoa cử và làm quan, các vở tuồng để lại, nơi dạy hát bội và dấu tích ở Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai.

Traditional tuồng costumes and painted wooden masks laid out on a dark table backstage in Quy Nhơn, a costume keeper folding embroidered fabric, hands only, low warm light

Đào Tấn (1845–1907) là nhà soạn tuồng được giới nghiên cứu xếp vào hàng quan trọng nhất của nghệ thuật tuồng Việt Nam, đồng thời là một vị quan triều Nguyễn và một nhà thơ. Ông sinh ra ở Tuy Phước, Bình Định — vùng đất mà người dân quen gọi tuồng là hát bộ — và cuối đời về quê lập nơi dạy hát. Nhiều tài liệu gọi ông là hậu tổ của nghệ thuật tuồng.

Bài viết này kể lại cuộc đời ông theo các nguồn chính, giới thiệu những vở tuồng thường được ghi là của ông, nói về nơi ông dạy hát và những dấu tích còn lại ở Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Những chỗ tài liệu ghi khác nhau được nêu rõ để bạn tự đối chiếu.

Hồ sơ tóm tắt

Đào Tấn sống ở cuối thế kỷ 19, khi triều Nguyễn đã có hệ thống ghi chép quan lại khá đầy đủ, nên một số mốc về ông chắc chắn hơn nhiều nghệ sĩ dân gian cùng thời. Tuy vậy, chi tiết về các vở tuồng vẫn còn chỗ tranh luận.

MụcThông tinGhi chú
Năm sinh – năm mất1845 – 1907Thống nhất giữa các nguồn chính
HiệuMộng Mai, ngoài ra còn một số tên hiệu khácMộng Mai là hiệu được dùng nhiều nhất
QuêLàng Vinh Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình ĐịnhBình Định nhập vào tỉnh Gia Lai từ tháng 7 năm 2025
Khoa cửĐỗ cử nhân thời trẻNăm đỗ có tài liệu ghi khác nhau
Chức vụ cao nhấtTừng giữ chức thượng thư dưới triều NguyễnNhiều tài liệu ghi là Thượng thư Bộ Công
Đóng góp chínhSoạn và nhuận sắc nhiều vở tuồng, dạy hát, để lại thơ và từDanh mục vở tuồng còn tranh luận

Khi viết về ông, nên ghi tên Đào Tấn kèm hiệu Mộng Mai, vì nhiều tập thơ và tư liệu cổ ký bằng hiệu thay cho tên.

Tuổi trẻ ở Tuy Phước và con đường khoa cử

Đào Tấn sinh năm 1845 ở làng Vinh Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Bình Định là vùng đất có truyền thống hát bộ lâu đời; ở đây tuồng không chỉ diễn trong cung đình mà còn có mặt ở đình làng, nhà giàu, các dịp lễ tết. Lớn lên giữa không khí ấy, ông sớm làm quen với tiếng trống chầu và lối hát của các gánh hát địa phương.

Như nhiều người con nhà có học thời bấy giờ, ông theo đường khoa cử. Các nguồn ghi ông đỗ cử nhân thời trẻ, rồi được bổ làm quan. Năm đỗ cụ thể được ghi khác nhau giữa vài tài liệu, nên bạn nên ghi theo một nguồn nghiên cứu rõ ràng và chú thích. Học vấn Hán học vững vàng là nền để sau này ông viết những lớp tuồng giàu điển tích và lời văn chặt chẽ.

Điều làm Đào Tấn khác nhiều nhà nho cùng thời là ông không coi hát bội là trò tiêu khiển thấp kém. Ông tham gia sâu vào việc soạn, sửa và dàn dựng tuồng, làm việc với nghệ nhân, quan tâm đến cách diễn và cách hát chứ không chỉ viết lời. Thái độ ấy là lý do giới nghề coi ông như người thầy chứ không chỉ là một tác giả.

Làm quan triều Nguyễn và làm tuồng song song

Đào Tấn làm quan qua nhiều chức vụ ở nhiều địa phương và ở kinh đô Huế, cuối cùng lên đến hàng thượng thư; nhiều tài liệu ghi ông từng giữ chức Thượng thư Bộ Công. Ông cũng từng làm quan đầu tỉnh ở vùng Nghệ An, Hà Tĩnh. Những mốc thăng giáng chức cụ thể được kể khá chi tiết trong các sách nghiên cứu, bạn có thể tham khảo ở đó; bài này không kê từng chức để tránh sai năm.

Ở kinh đô, ông có điều kiện tiếp xúc với tuồng cung đình, nơi lực lượng nghệ nhân và phương tiện dàn dựng được đầu tư hơn hẳn các gánh hát địa phương. Các nhà nghiên cứu cho rằng chính sự gặp gỡ giữa vốn hát bội dân gian Bình Định và tuồng cung đình Huế đã giúp ông hình thành phong cách riêng: lời văn trau chuốt, nhân vật có chiều sâu tâm lý, các lớp diễn được tính toán kỹ.

Song song với tuồng, ông làm thơ và từ, để lại nhiều tác phẩm văn chương chữ Hán và chữ Nôm. Phần này thuộc về văn học và được nghiên cứu riêng; với trang chân dung này, điều đáng ghi nhận là một người vừa làm quan cao, vừa làm thơ, lại dành nhiều tâm sức cho một loại hình sân khấu mà không ít người thời ấy xem nhẹ.

Những vở tuồng thường được ghi là của Đào Tấn

Danh mục tuồng của Đào Tấn là đề tài tranh luận lâu dài, vì tuồng xưa thường không ký tên, ông lại vừa sáng tác vừa nhuận sắc vở có sẵn. Các vở dưới đây được nhiều nguồn nghiên cứu ghi là do ông soạn hoặc có phần đóng góp lớn:

  • Hộ sanh đàn — thường được nhắc đầu tiên khi nói về tuồng Đào Tấn.
  • Diễn võ đình — vở có nhiều lớp diễn võ, được các đoàn tuồng dựng lại.
  • Trầm hương các — vở hay được giới nghiên cứu chọn làm ví dụ về lời văn tuồng của ông.
  • Cổ thành — trong đó có lớp diễn nổi tiếng được trích diễn riêng.
  • Một số vở khác được ghi là ông nhuận sắc hoặc cùng soạn, các nguồn liệt kê không giống nhau.

Khi viết về các vở này, bạn nên dùng cụm "được ghi là của Đào Tấn" hoặc "gắn với tên Đào Tấn" nếu nguồn của bạn không phải sách nghiên cứu chuyên ngành. Với tuồng cổ, ranh giới giữa sáng tác, chỉnh sửa và chuyển thể không rõ như văn học hiện đại.

Bài này không phân tích nội dung từng vở, vì đó là việc của sách nghiên cứu sân khấu; trọng tâm ở đây là con người và vai trò của ông.

Về quê mở nơi dạy hát bội

Cuối đời, Đào Tấn về lại quê Tuy Phước. Các nguồn ghi ông lập ở quê một nơi dạy hát bội, thường được gọi là Học bộ đình, để truyền nghề cho lớp diễn viên trẻ. Đây là chi tiết được nhiều tài liệu nhắc đến và được coi là một trong những đóng góp lớn nhất của ông: không chỉ để lại vở, mà để lại cả người diễn.

Ở nơi dạy ấy, theo các mô tả, ông chú ý từ cách hát, cách nói lối đến bộ điệu, cách ra vào sân khấu, đòi hỏi học trò luyện kỹ từng lớp. Nhiều nghệ nhân tuồng Bình Định về sau được coi là thuộc dòng truyền nghề này. Một số chuyện kể về cách ông dạy học trò, sửa từng động tác, được lưu truyền trong giới tuồng; đó là giai thoại nghề, có giá trị tham khảo về tinh thần, nhưng bạn không nên coi là sử liệu chính xác về câu chữ.

Ông mất năm 1907 tại quê. Thời điểm ấy, tuồng vẫn là loại hình sân khấu lớn ở miền Trung, trước khi cải lương từ phương Nam và kịch nói từ các đô thị lớn phát triển mạnh. Những gì ông để lại giúp tuồng Bình Định giữ được bản sắc riêng qua nhiều biến động của thế kỷ 20.

Dấu tích ở Bình Định cũ và cách đọc thêm

Ở Tuy Phước, nhà thờ và khu mộ Đào Tấn được địa phương gìn giữ như di tích, là nơi các thế hệ nghệ sĩ tuồng thường về thắp hương. Ở Quy Nhơn có Nhà hát tuồng Đào Tấn, đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp về tuồng, tiếp tục dựng các vở cổ và đào tạo diễn viên. Tên ông cũng được đặt cho đường phố ở nhiều địa phương. Từ tháng 7 năm 2025, Bình Định đã nhập vào tỉnh Gia Lai, nên các thông tin tham quan bạn cần hỏi cơ quan văn hoá tỉnh Gia Lai hiện nay.

Về tư liệu, nguồn tốt nhất là các công trình nghiên cứu tuồng của các nhà nghiên cứu sân khấu và các tập sách tuyển tác phẩm Đào Tấn đã được biên soạn, phiên âm, chú giải. Những tập sách ấy thường có phần khảo cứu về tiểu sử, ghi rõ nguồn và chỗ còn tranh luận. Các hội thảo khoa học về Đào Tấn do địa phương tổ chức cũng để lại kỷ yếu có nhiều bài nghiên cứu.

Cách tốt nhất để hiểu tuồng Đào Tấn vẫn là xem một buổi diễn. Tuồng là nghệ thuật của hình thể, giọng nói lối và nhịp trống; đọc kịch bản không thay được. Nếu có dịp ở Quy Nhơn, bạn nên hỏi lịch diễn của nhà hát tuồng, xem trước phần tóm tắt vở để theo kịp, và chú ý đến cách diễn viên dùng tay, mắt, bước chân — những thứ mà ông đã dày công truyền lại.

Những chỗ hay bị chép sai khi viết về Đào Tấn

Gán cho ông toàn bộ một vở tuồng cổ. Nhiều vở tuồng đã có từ trước, ông nhuận sắc hoặc viết thêm lớp mới. Ghi "Đào Tấn soạn" cho mọi vở có tên ông là cách viết dễ sai; nên phân biệt sáng tác, nhuận sắc và truyền dạy khi nguồn cho phép.

Nhầm tuồng với chèo hoặc cải lương. Một số bài viết phổ thông gọi chung là "sân khấu dân tộc" rồi trộn đặc điểm của ba loại hình. Tuồng có lối hát, nói lối, vũ đạo và hệ thống vai riêng, gốc gác và địa bàn phát triển khác chèo ở đồng bằng Bắc Bộ và cải lương ở Nam Bộ.

Ghi chức quan sai năm. Ông làm quan qua nhiều chức, có lúc bị giáng, có lúc được thăng. Một bài viết ngắn kê chức kèm năm theo trí nhớ rất dễ lệch; nếu cần, hãy chép nguyên từ một sách nghiên cứu và ghi nguồn.

Thêm câu nói "của Đào Tấn" không có nguồn. Một số câu được truyền là lời ông dạy học trò hoặc lời ông nói về nghề. Nếu không thấy trong văn bản ông để lại hoặc trong sách nghiên cứu có trích nguồn, bạn nên coi đó là giai thoại và ghi rõ như vậy, hoặc bỏ đi.

Quên đổi tên tỉnh. Tư liệu cũ ghi Bình Định; từ tháng 7 năm 2025 vùng này thuộc tỉnh Gia Lai. Giữ tên cũ trong ngữ cảnh lịch sử là đúng, nhưng khi hướng dẫn người đọc đi tham quan thì cần ghi thêm tên tỉnh hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Đào Tấn được gọi là hậu tổ của tuồng?

Cách gọi này thể hiện sự tôn vinh của giới nghề đối với người có công lớn trong việc nâng cao nghệ thuật tuồng, cả ở sáng tác lẫn đào tạo. Đây là danh xưng mang tính truyền thống, không phải chức danh chính thức, và được dùng phổ biến trong các tài liệu về tuồng Bình Định.

Hát bộ, hát bội và tuồng có khác nhau không?

Ba tên gọi này cùng chỉ một loại hình sân khấu truyền thống. Tuồng là cách gọi phổ biến trong văn bản chung, hát bội quen dùng ở Nam Bộ, còn người Bình Định thường gọi là hát bộ. Khi đọc tư liệu cũ về Đào Tấn, bạn sẽ gặp cả ba cách gọi.

Tuy Phước nay thuộc tỉnh nào?

Tuy Phước trước đây là huyện của tỉnh Bình Định. Từ tháng 7 năm 2025, Bình Định nhập vào tỉnh Gia Lai và cấp huyện được bỏ, nên quê Đào Tấn nay thuộc tỉnh Gia Lai. Khi tra địa chỉ di tích, bạn cần xem tên xã hiện hành.

Có chắc các vở Hộ sanh đàn, Trầm hương các là của Đào Tấn không?

Nhiều công trình nghiên cứu ghi các vở này là của ông, nhưng tuồng xưa thường không ký tên và ông còn nhuận sắc vở có sẵn, nên vẫn có tranh luận về mức đóng góp. Cách viết an toàn là "được ghi là của Đào Tấn" và dẫn tên công trình nghiên cứu cụ thể.

Ngoài tuồng, Đào Tấn còn để lại gì?

Ông để lại nhiều thơ và từ bằng chữ Hán và chữ Nôm, được các nhà nghiên cứu sưu tập, phiên âm và dịch. Phần sáng tác văn chương này được đánh giá cao, nhưng thuộc lĩnh vực nghiên cứu văn học; trang chân dung này chỉ nhắc để bạn biết hướng tìm đọc.

Muốn xem tuồng Đào Tấn thì nên đi đâu?

Nhà hát tuồng Đào Tấn ở Quy Nhơn là nơi thường xuyên dựng các vở tuồng cổ, trong đó có vở gắn với tên ông. Lịch diễn thay đổi theo mùa và theo chương trình, nên bạn nên hỏi trực tiếp nhà hát trước khi đến, và đọc tóm tắt vở để dễ theo dõi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138