Chu Văn An (1292–1370) là người thầy được tôn kính nhất trong lịch sử giáo dục Việt Nam thời trung đại: ông mở trường tư ở làng Huỳnh Cung, được vua Trần mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám dạy thái tử, rồi từ quan về Chí Linh dạy học, viết sách đến cuối đời. Sau khi mất, ông được thờ ở Văn Miếu, một vinh dự hiếm có với người không làm đến chức cao.
Bài này không đi lại chuyện tờ sớ xin chém bảy nịnh thần, vốn đã được kể nhiều, mà tập trung vào điều làm nên danh tiếng của ông: cách ông dạy, học trò của ông là ai, nếp thầy trò được sử cũ chép lại, và những gì còn lại đến hôm nay. Các truyền thuyết quanh ông được gắn nhãn rõ ở mục riêng.
Tiểu sử Chu Văn An tóm tắt
Sử liệu về Chu Văn An không nhiều. Nguồn chính là Đại Việt sử ký toàn thư và một số ghi chép đời sau; vì vậy nhiều chi tiết chỉ biết ở mức đại cương.
| Mục | Thông tin | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sinh – mất | 1292 – 1370 | Năm mất được sử chép cùng việc ông được thờ ở Văn Miếu |
| Tên tự, hiệu | Tự Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn | Hiệu Tiều Ẩn nghĩa là người ẩn dật làm nghề kiếm củi |
| Quê quán | Làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm | Nay thuộc Hà Nội (vùng Thanh Trì cũ) |
| Khoa cử | Có tài liệu ghi ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan | Các nguồn không thống nhất; nhiều tài liệu chỉ ghi ông học giỏi, đỗ đạt mà không nêu khoa |
| Chức vụ | Tư nghiệp Quốc Tử Giám thời vua Trần Minh Tông | Dạy thái tử, tức vua Trần Hiến Tông sau này |
| Nơi ẩn cư cuối đời | Núi Phượng Hoàng, Chí Linh | Chí Linh thuộc Hải Dương cũ, từ tháng 7/2025 thuộc thành phố Hải Phòng |
| Tên thụy | Văn Trinh | Được vua Trần Nghệ Tông ban sau khi mất |
Một số trang mạng ghi chi tiết như ngày sinh cụ thể, tên cha mẹ hay số học trò chính xác. Những chi tiết này phần lớn đến từ truyền ngôn địa phương hoặc gia phả đời sau, chưa thấy trong sử liệu sớm; khi viết nên ghi rõ nguồn hoặc lược bỏ.
Trường Huỳnh Cung: một trường tư nổi tiếng nhất thời Trần
Thời Trần, việc học chưa có hệ thống trường công rộng khắp như các thế kỷ sau. Quốc Tử Giám ở kinh đô chủ yếu dành cho con em quý tộc, quan lại. Phần lớn người học khác theo các thầy đồ mở trường tư. Chu Văn An mở trường ở làng Huỳnh Cung, gần quê ông, bên bờ sông Tô Lịch, nay thuộc Hà Nội. Theo sử cũ, học trò bốn phương tìm đến rất đông.
Danh tiếng của trường không đến từ quy mô, mà từ cách ông dạy và từ chỗ học trò của ông nhiều người đỗ đạt, làm quan to. Sử chép rằng ông nổi tiếng nghiêm, giữ lễ, coi trọng đạo làm người song song với chữ nghĩa. Trường của ông là kiểu trường thầy ở đâu, trò theo đó: không có quy chế, không có bằng cấp, chỉ có uy tín của người thầy.
Nội dung học thời đó xoay quanh kinh sách Nho gia, đặc biệt là Tứ thư. Chu Văn An được ghi là có soạn sách Tứ thư thuyết ước, một bản tóm lược, giảng giải Tứ thư, nhưng sách đã mất. Việc một người thầy tự soạn sách giảng cho học trò, thay vì chỉ dùng sách nhập từ phương Bắc, là chi tiết được các nhà nghiên cứu giáo dục nhắc đến như dấu hiệu của tư duy biên soạn độc lập sớm.
Học trò của Chu Văn An và nếp thầy trò sử cũ chép lại
Phạm Sư Mạnh và Lê Quát. Hai học trò được sử nêu tên rõ nhất. Cả hai đều đỗ đạt và về sau giữ chức hành khiển, tức hàng quan đầu triều thời Trần. Đều là người có thơ văn còn lại, cho thấy trường Huỳnh Cung đào tạo được những người vừa làm quan vừa làm văn.
Học trò làm quan to vẫn giữ lễ. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng khi những học trò đã làm quan to đến thăm, họ vẫn giữ lễ học trò với thầy, được ông nói chuyện vài câu rồi lui. Có người làm điều không phải, ông nghiêm khắc trách mắng, thậm chí không cho vào gặp. Đây là chi tiết sử liệu, không phải giai thoại, và là lý do chính khiến ông trở thành hình mẫu người thầy.
Thầy không chạy theo danh lợi. Ông chỉ nhận chức Tư nghiệp khi được vua mời, và từ quan khi thấy triều chính không theo lời can. Việc rời kinh đô về Chí Linh, sống ẩn và dạy học, làm cho hình ảnh người thầy gắn với sự thanh bạch.
Thầy của vua tương lai. Ở Quốc Tử Giám, ông dạy thái tử, tức vua Trần Hiến Tông sau này. Việc một nhà nho xuất thân thường dân được giao dạy người sẽ nối ngôi cho thấy uy tín học vấn của ông lúc đó đã vượt khỏi phạm vi trường tư.
Ảnh hưởng lan theo học trò. Không có tài liệu nào ghi danh sách đầy đủ học trò của ông. Nhưng khi sử khen "học trò nhiều người đỗ đạt", điều đó cho thấy ảnh hưởng của ông đi vào bộ máy triều Trần qua chính những người ông dạy.
Từ Quốc Tử Giám về núi Phượng Hoàng
Dưới thời vua Trần Dụ Tông, triều chính rối ren, quyền thần lộng hành. Chu Văn An dâng sớ can, vua không nghe, ông từ quan. Chuyện tờ sớ đã được kể kỹ ở nhiều nơi; điều cần nhớ khi đọc là nội dung tờ sớ không còn, các bản kể chỉ biết đại ý là xin chém bảy người gian nịnh. Mọi đoạn "trích nguyên văn" tờ sớ mà bạn gặp đều là văn của người đời sau.
Ông về sống ở núi Phượng Hoàng thuộc Chí Linh, dạy học, viết sách, làm thơ. Thời kỳ này ông lấy hiệu Tiều Ẩn. Theo sử chép, khi có việc triều đình lớn, ông vẫn về kinh, xong việc lại trở về núi, không nhận chức. Năm 1370, khi vua Trần Nghệ Tông lên ngôi sau biến loạn Dương Nhật Lễ, ông chống gậy về mừng rồi lại về Chí Linh, và mất cũng trong năm đó.
Sau khi ông mất, vua ban tên thụy Văn Trinh và cho thờ ông ở Văn Miếu, cạnh các bậc tiên hiền Nho gia. Trong lịch sử Văn Miếu Thăng Long, những người Việt được tòng tự như vậy rất ít, và Chu Văn An là người được nhắc đến đầu tiên. Danh hiệu này về sau làm cho tên ông gắn với hình ảnh "người thầy của muôn đời" trong văn hoá giáo dục Việt Nam.
Sách và thơ: còn lại những gì
Chu Văn An được ghi là có trước tác, nhưng phần còn lại đến nay rất ít. Đây là chỗ nhiều bài viết tiểu sử hay phóng đại.
- Tứ thư thuyết ước: sách giảng Tứ thư, được ghi tên trong thư mục cổ nhưng đã thất lạc, không còn bản nào.
- Tiều ẩn thi tập và Tiều ẩn quốc ngữ thi tập: các tập thơ chữ Hán và chữ Nôm, cũng đã mất ở dạng tập.
- Thơ còn lại: khoảng hơn chục bài thơ chữ Hán được các tuyển tập đời sau chép lại, chủ yếu là thơ tả cảnh, tả cuộc sống ẩn dật ở Chí Linh.
- Không còn văn bản tờ sớ: như đã nói, nội dung tờ sớ can vua chỉ được biết qua đại ý sử chép.
Vì vậy, khi đọc một bài viết gán cho Chu Văn An nhiều câu nói về giáo dục được đặt trong ngoặc kép, bạn nên hỏi câu đó lấy từ văn bản nào. Phần lớn là lời tán dương của người đời sau, hoặc là câu diễn ý của người viết, không phải lời ông để lại. Muốn nói về tư tưởng giáo dục của ông, cách an toàn là dựa vào những việc làm sử chép: mở trường, giữ lễ, từ quan, dạy học đến cuối đời.
Truyền thuyết quanh Chu Văn An: tách khỏi sử như thế nào
Phần này là truyền thuyết dân gian. Ở vùng Thanh Trì và Chí Linh lưu truyền nhiều chuyện về ông, nổi tiếng nhất là chuyện một học trò lạ vốn là con thuỷ thần, vì thương dân hạn hán mà làm mưa theo lời thầy, rồi bị trời trừng phạt; dân làng lập đền thờ người học trò đó. Truyện có nhiều dị bản, chi tiết khác nhau giữa các làng.
Truyền thuyết này nói lên cách dân gian hình dung về đức của người thầy: thầy được kính đến mức cả thần linh cũng theo học, và thầy dạy học trò thương dân. Nhưng nó không phải dữ kiện tiểu sử, không nên đưa vào phần sinh – mất, sự nghiệp. Khi viết cho học sinh, nên kể truyền thuyết ở khung riêng, ghi "theo truyền thuyết địa phương", và giải thích vì sao người ta kể như vậy.
Cũng cần tách những lời khen sau này khỏi lời người cùng thời. Thơ, câu đối ca ngợi ông ở các đền thờ phần lớn do người các thế kỷ sau soạn. Chúng có giá trị văn hoá, cho thấy hình ảnh ông trong lòng người đời, nhưng không phải nguồn để xác định ông đã làm gì, nói gì.
Dấu tích hôm nay
Những nơi gắn với Chu Văn An được nhiều người tìm đến, nhất là vào mùa thi.
- Đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, nay thuộc thành phố Hải Phòng, là nơi ông ẩn cư cuối đời, gần khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc; cấp xếp hạng cụ thể của di tích nên tra theo thông báo của cơ quan văn hoá địa phương.
- Ở quê ông vùng Thanh Trì cũ, Hà Nội, có đền thờ và các dấu tích gắn với trường Huỳnh Cung.
- Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội, ông được thờ cùng các bậc tiên hiền.
- Trường trung học phổ thông Chu Văn An ở Hà Nội, vốn là trường Bưởi thời Pháp, mang tên ông; nhiều tỉnh cũng có trường mang tên ông.
- Để đọc thêm: các đoạn chép về ông trong bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư, các tuyển tập thơ văn Lý – Trần có phần thơ của ông, và tài liệu của các khu di tích.
Khi đến các nơi này, bạn sẽ gặp nhiều bảng giới thiệu, sách nhỏ bán tại chỗ. Nên đối chiếu với sử liệu gốc vì loại tài liệu phổ biến này hay trộn lẫn truyền thuyết với tiểu sử.
Câu hỏi thường gặp
Chu Văn An quê ở đâu, nay thuộc tỉnh nào?
Ông người làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, sau gọi là Thanh Trì, nay thuộc thành phố Hà Nội. Nơi ông ẩn cư cuối đời là núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, trước thuộc Hải Dương, từ tháng 7 năm 2025 thuộc thành phố Hải Phòng.
Chu Văn An có đỗ Trạng nguyên không?
Không. Có tài liệu ghi ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan, các nguồn không thống nhất về khoa thi. Danh tiếng của ông đến từ việc dạy học và nhân cách, không đến từ thứ hạng khoa cử.
Học trò nổi tiếng của Chu Văn An là ai?
Hai học trò được sử nêu tên là Phạm Sư Mạnh và Lê Quát, đều đỗ đạt và làm đến hành khiển thời Trần. Ông cũng dạy thái tử, tức vua Trần Hiến Tông sau này, khi giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám.
Vì sao Chu Văn An được thờ ở Văn Miếu?
Sau khi ông mất năm 1370, vua Trần Nghệ Tông ban tên thụy Văn Trinh và cho thờ ông ở Văn Miếu để tôn vinh học vấn và đạo đức của một người thầy. Rất ít người Việt được thờ ở Văn Miếu như vậy.
Câu nói nổi tiếng nào của Chu Văn An là thật?
Gần như không có câu nói nào của ông được lưu lại nguyên văn trong sử liệu sớm. Những câu trích về giáo dục gán cho ông trên mạng thường là lời diễn ý của người đời sau. Nên dựa vào việc làm sử chép thay vì trích câu không rõ nguồn.
Sách của Chu Văn An còn không?
Sách Tứ thư thuyết ước và các tập thơ của ông đã thất lạc. Hiện chỉ còn khoảng hơn chục bài thơ chữ Hán được các tuyển tập đời sau chép lại, chủ yếu viết trong thời gian ông ẩn cư ở Chí Linh.